Pompèu

Pompèu, dich Pompèu lo Grand (latin: Cnaeus Pompeius Magnus) es un general e òme d'Estat roman, nascut lo 29 de setembre de 106 AbCVell. dins lo Picèn, dins l'actuala region de las Marchas en Itàlia e mòrt lo 28 de setembre de -48 AbC a Pelusi, en Egipte orientala. Se marida cins còps e una de las esposa èra Julia, la filha de Juli Cesar.

Comença sa carrièra militara jols òrdres de son paire, puèi, remarcat per Sulla que li accordís sa fisança, empòrta sos primièrs succès militars importants en Sicília e en Africa en 82 AbC. De 77 Abc a 72 AbC, Pompèu es engatjat de menar en Ispània una guèrra dificila contra Sertori, que constituiguèt dins la peninsula iberica un Estat independent. S'essent cobèrt de glòria per sa victòria suls piratas en Mediterranèa en 67 AbC puèi per sas conquèstats en Orient l'an seguent essent imperator, conclutz amb Cesar e Cras lo primièr triumvir, que los tres se partejan lo poder a Roma en 60 AbC.

En 52 AbC, es nomenat pel Senat cónsul unic de Roma, fach excepcional, per tornar establir l'òrdre e lo calme dins la ciutat, en presa a d'afrontaments.

Es l'adversari de Cesar quand lo guèrra civila que se desencadena en 49 AbC. Malgrat de l'oposicion de Caton, inquiet de son influéncia grandissenta dins los afars de l'Estat, la majoritat dels senators se plaça reire el e declara Cesar enemic public. Après uae campanha dificila en Grècia en 48 Abc contra las fòrças de Cesar, que s'acaba per sa desfacha contra lors de la batalhas de Farsala, Pompèu se refugia en Egipte, ont es assassinat jos l'òrdre de Ptolemèu XIII, sus la plaja de Pelusi lo 28 de setembre 48 AbC

Brilhant general, foguèt declarat tres trionfs pendent sa vida. Es chafrat per Sulla e sos soldats « Pompèu lo Grand » en referéncia a Alexandre lo Grand. Coma administrator, Pompèu vòl èsser bon bastssaire. Fonda Nicopolis, dins la província del Pont Euxin. Revendica la creacion de plan d'autras ciutats en Orient, coma Pompeiopolis, en Cilícia, e tanben en Ispània. A Roma, fa bastir lo teatre de Pompèu e d'autres temples. Es tanben l'instigator de la creacion de las províncias romanas de Siria e de Pont-Bitínia.

Biografia

Originas Pompèu es lo filh de Gnae Pompei Estrabon, originari del Picèn, una region situada en Itàlia centrala. Estrabon possedís de domènis tan vasts ques en mesura de levar lel meteis de tropas d'entre los tenentsValère-Maxime, V, 2, 9. Cònsol en -89 AbC. se fa remarcar per sos succès pendent guèrra sociala e, enseguida, per l'òdi del pòbles de Roma per son avarícia, çò que ferà dire a Plutarc: « Jamas paire capitèt a obténer tan d'òdi e son filh tan de glòriaPlutarque, Vie de Pompée, 1 ». La fortuna de Pompèu Estrabon èra ja considerable, aquela de Pompèu es una de las mai importantas de son temps, estimada a al mens dos cents milions de sestercesClaude Nicolet, Rome et la conquête du monde méditerranéen 264–27 av. .

Jovença e formacion Pompèu es, de mai jove, entraïnt al manejament de l'espasa o al lançar la javalina a caval. Recep d'elements d'education ellenic, destinada a li ensenhar l'eloquéncia, mas, menat lèu a partejar amb son paire la vida rufa dels camps militars, a pas l'escasença d'acabar aquela educacion. Se Plutarc parla de « son eloquéncia persuasiva »Plutarque, Vie de pompée, I Ciceron tempera aquel jutjament: « Pompèu, se seriá fa un nom mai grand dins l'eloquéncia, se una autra ambicion l'aviá pas entraïnat cap a la glòria mai manifèsta dels guerrièrs. »Cicéron, Brutus, ou dialogues sur les orateurs illustres, LXVIII.

En 90 AbC, la Guèrra sociala comença en Itàlia. En efièch, los aliats italians se revòltan contra Roma après l'assassinat del tribun de la plèba Livi Drus, qu'aviá pausat una mocion al Senat per tòca de far accedir aqueles pòbles a la citadanetat romana. Pompèu es al costats de son paire pendent aquela guèrra coma tribun militar. Assistís e agís al sètge d'Asculum que dona a son paire un butin extraordinari pendent lo pilhatge de la vila per sas tropas, li valent lo pòste de cònsol per l'an 89 AbC. Es pendent aquel sètge que Pompèu encontra lo jove Ciceron, de meteissa edat qu'el.

Pompèu enseguida es testimòni de las primièras guèrras civilas, qu'opausan lo partit popular de Mari al conservator Sulla. En -87, morís lo pairePlutarque, vie de Pompée, I, folzejat segon Plutarc, o benlèu simplament de dissentariá que tocava son armada. Pendent los obsèquis, una fola ostila manifèsta son òdi pel defunt e arraca lo còrs de son lièch funèbre.

Pompèu e Sulla La mòrt del paire coïncidís amb lo trionf dels « populares » de Cinna e Mari, que fan regnar la terror a Roma. Mai de 10 000 mòrts se compta sul Forum. Pompèu, coma « optimate », se deu de se far pas remarcar. Sa ostal roman es saquejada pel gardas del còr de Cinna. Al tornar a Roma, es perseguit per recapte del butin du pilhatge pendent lo sac d'Asculum. Sas promesas amb la filha del jutge, Antistia, li assegura lèu l'absolucion.

Sulla torna d'Orient en -83 amb sas legions e debarca a Brindes per caminar cap a Roma. En efièch, aviá fach la patz amb lo rei Mitridat a Dardanos. Pòt ara tornar en Itàlia per afrontar los populares. Sulla dispausa de mai de 40 000 òmes.

Pompèu, el, se trapa dins son domèni du Picenum e se ten dins lo camp de Sulla. lèva en consequéncia una armada dins la region e capita a reünir tres legions, unes 15 000 òmes. Amb son armada, rebuta los partisans de Mari del Picenum, ligant atal tota la region a Sulla. Lo cònsol Carbo envia sos legats Carrinas, Brut e Celi per acabar amb los actes de Pompèu. Malgrat de fòrça inferioras en nombre, aquel darrièr lor tend una emboscada e se destria pendent lo combat. Plutarc conta que Pompèu, tuant lo primièr enemic, un cap gallés fasent partit de la cavalaria marianista, que s'avançava, pròca la desbrandada de sos adversaris. Pompèu fa son ligam amb Sulla en 83 Abc. Aquel darrièr aprecia l'aliança de Pompèu, que las tropas constituisson una pièja de pas negligir. Entre eles i a Cras, que ven fòrça lèu lo rival de Pompèu pendent aquela guèrra. Sulla, el, e aprodelat per Pompèu, camina cap a Roma, ont lo filh de Mari fa assassinar totes aqueles que sopçona la simpatia per Sulla. D'entre las victimas i a Antisti, lo sògre de Pompèu. Lo cònsol Carbo, el, fugís en Sicília.

Alara que Sulla dintra dins Roma, la mitat de son armada, que Pompèu, afronta las tropas marianistas dins lo centre de l'Itàlia. Pompèu se destriant encara espotissent una armada superiora en nombre en Òmbria per una emboscada ausarda. Per se ligar a Pompèu, Sulla li ofris sa nòra, Æmilia Scaura, coma esposa. Æmilia es ja maridada e prensa mas divòrcia de son marit. Pompèu fa del meteis amb sa femna Antistia. Alara qu'Æmilia morís en jasilha pauc de temps après, lo maridatge confirma la fidelitat de Pompèua a Sulla, çò qu'ajuda fòrça a l'avançament de sa carrièra.

En 82 AbC, Pompèu es encargat de rebutar las tropas marianistas de Sicília e d'Africa. Venç aisidament los partisans de Cai Mari en Sicília puèi debarca en Africa. D'aquel epòca data son chafre de Adulescentulus Carnifex (« l'Adolescent maselièr ») a causa de sa frejor e de sa crudeltat sul camp de batalha. Per exemple li es reprochat l'execucion ignominiosa del cònsol Carbo en Sicília, que pasmens l'aviá sostengut alara que l'aviá accusat de recapte unes ans abans. En Africa, afronta lo marianista Domici. Alara que debarca dins la région, mai 7 000 soldats de Domici se ligan a el, çò que li fa una armada de mai de 40 000 òmes. Après aver vencut Domici, Pompèu dintra en Numidia per far tornar l'infuéncia romana dins aquel reialme que Domici i aviá plaçat un sobeiran favorable als populares. Pompèu sortís victoriós d'aquela campanha.

A causa de sas victòrias successivas e de sas proesas personalas sul camp de batalha, es acclamat imperator per sas tropas, alara qu'es encara pas qu'un cavalièr, çò qu'es un fach excepcional per l'epòca. Aviá pas cap de carga oficiala. Après la Numidia, Sulla li ordona de tornar a Roma. Revengut victoriós de sas campanhas contra los darrièrs partisans del partit de Mari, recep de Sulla lo chafre (cognomen) de « Magnus », çò que significa « lo Grand » en referéncia a Alexandre lo Grand. Aquel chafre (sens dobte sarcastic a causa de l'edat de Pompèu) lo flatava discrètament e jutjarà bon de l'utilizar mai tard, quand sa glòria militara serà a apogèu. Sulla alara dictator de Roma decidís de li far un trionf. Aquel jorn, Pompèu vòl eclipsar sos ainats amb un carri de trionf tirat per quatre elefants, remembrant sas conquèstas africanas, mas los elefants capitan pas a passar la pòrta de la vila, font d'un grand embolh de Pompèu e lo divertiment del public. Es pendent aquel periòde qu'a un ligam amb una cortesana nomenada Flora, que dura pasmens pas que Sulla li ofrís una novèla esposa, Mucia Tercia, la femna de Mari lo Jove, lo filh del quita Mari.

En 80 AbC, Sulla n'acaba amb la politica e se retira dins sa vila de Campània. Morís 78 AbC. Pompèu es exclusit de son testament: malgrat la desaprobacion de Sulla, aviá piejat la candidatura al consulat de Lepid. Sulla li aviá alara predich que Lepid serà una dificultatPlutarque, Vie de Pompée, XIV. Los eveniments li donan rason.

Pompèu contra Lepid Après la mòrt de Sulla, lo cònsol Lepid e sos partisans s'opausan a çò que se realize los obsèquis que cal a un òme de son reng. Pompèu, utilizant son prestigi, vòl se destriar d'esperel, e los obliga a renonciar a lor projècte e torna a Sulla totes los onorsAppien, Histoire des Guerres civiles, Livre I, chap.. Aqueles obsèquis son lo primièr exemple de funeralhas nacionalas romanas.

Lepid, que se trapa en Gàllia Cisalpina amb sos partisans, ven en conflicte amb lo senat. Los senators confian a son collèga Catul lo pretzfach de reprimir la rebellion e li jonhon Pompèu, sens que se sap exactament a quin títol, coma legat de Catul, o independent. En 77 AbC. Pompèu amassa sas legions, camina contra Mutina e fa lo sèti d'un dels luòctenents de Lepid, Brut (lo paire de Marc Juni Brut, l'assassin de Juli Cesar) La victòria es aisidament obtenguda contra de fòrça pauc motivadas. Brut es tuat dins d'escasenças escuras. L'episòdi mòstra un dels aspèctes a vegada escur de Pompèu: li es reprochat d'aver fach executar Brut, alara qu'aquel s'èra rendut.

Pendent aquel temps, Lepid decidís de caminar sus Roma evitant Pompèu. Catul, apren la novèla de la victòria de Pompèu, reünit una armada e afronta aquela de Lepid a las pòrtas de Roma. L'armada de Lepid, pauc motivada, se desbranda e fugís en Etrúria. Pompèu, que caminava amb son armada cap a Roma, crosa los fugidor e ne chapla fòrça. Lepid, el, fugís en Sardenha ont morís pauc après.

Pompèu en Ispània En 77 AbC, màger representant dels optimates, Pompèu es enviat en Ispània per lutar contra los darrièr partisans de Mari menats per Sertori e Marc Perperna Veiento. La mission n'est pas facile car Sertorius bénéficie de sosten de las populacions localas. Dispausa de 60 000 òmes, subretot recrutats dins la populacion locala amb 8 000 cavalièrs. De son costat, Pompèu passa los Alps per un camin fòrça long, al cap de 30 000 fantassins e de 1 000 cavalièrs. A la prima de 76 AbC, après aver desfach de tribús gallesas e de nòu organizar la província de Gàllia transalpina, passa en Espanha e fa son ligam amb Quint Caecili Meteèl Pi, procònsol d'Ispània ulterior. Sertori es un excellent general que ten Pompèu en pauca estima, que nomena "l'escolan de Sulla". La fortuna de las armas cambia mai d'un còp de camp: Pompèu es vencut per Sertori, coma a Lauro, sus las ribas du Sucro (ont Sertori deu pasmens sacrificar son ala esquèrra per rebutar son enemic sus l'ala drecha), ont es ferrir, o encara près de Sagont, ont Metèl li pòrta secors. Obten pasmens de victòrias contra sos luòctenents.