Aquilles (en grec ancian Ἀχιλλεύς) es un eròi legendari de la guèrra de Tròia, filh de Pelèu, rei de Ftia en Tessalia, e de Tètis, una Nereida (ninfa marina). Es sovent nomenat « PeleidO « Peleion » » o « Eacid », epitèts que remembran son ascendéncia.

thumb|left||Tètis dona a son filh Aquilles sas armas novelament fabregadas per Efèst, detalh d'una idria atica de figuras negras, v. -575--550, Lovre.

Sa maire lo banha dins lo Stix, un dels fluvis dels Infèrns grècs, per que son còrs venga invulnerable; son talon, per que lo ten Tètis, es pas banhat dins lo fluvi e demora aquel d'un mortal. Es educat pel centaure Quiron que li apren los arts de la guèrra, la musica e la medecina. Alara qu'es encara adolescent, causís una vida corta, mas gloriosa, puslèu qu'una existéncia longa mas sens esclat. Amagat per sa maire, que vòl l'empachar de participar a la guèrra de Tròia, a la cort del rei Licomedes, lo jovent es descobèrt per Ulisses e rejonh, amb son amic intime e tanben lo cosin sieu Patròcle, l'expedicion grèga. Pendent la desena annada del conflicte, un embrolh amb Agamemnon lo buta a daissar lo combat: es la « colèra d'Aquilles » cantada per lIliada. La mòrt de Patròcle lo buta a tornar prene las armas per afrontar Ectòr, lo melhor dels Troians. Aquilles trapa la mòrt pauuc après l'aver tuat, tocat al talon per una flècha de Paris guidada pel dieu Apollon. Dins Lo Banquet de Xenofont, Xenofont dich qu'èran pas amants; Esquil dich lo contrari dins sa pèça Los Mirmidons.

Aquilles es onorat tal un eròi, veire coma un dieu pel mond grèc. Bèl, valorós, campion d'una morala ufana de l'onor, il incarna « l'ideal moral de perfièch cavalièr omeric.. »

Etimologia del nom d'Aquilles Lo nom d'Aquilles es d'etimologia desconeguda, « Ἀχιλλεύς ».. La question se pausèt dempuèi l’Antiquitat: lo pseudo Apollodor explica que son nom significa « qu'a pas de pòts » (d’un α- privatiu e de χεῖλος/ kheĩlos, « labra ») « per que jamai aviá aprochat sas labras d’un sen », III, 13, 6.. Mas aquela etimologia populara a pas de fondament.

L’una dels ipotèsis mai convencantas dona al nom de l'eròis lo sens de « aquel que l’armada es adolentida », de ἀχός / akhós, « lo langui, l’afliccion », e de λαός / laós, « l’armada, la fola dels guerrièrs ». (5 : « Le nom d'Achille »).. En efièch, la figura d’Aquilles es esrechament ligada al langui: aquel sentit pels Aquèus quand Aquilles se retira de la batailha, puèi al sieu morir.

Dins las epopèias, Aquilles es sovent nomenat « Peleíd » (es a dire « filh de Pelèu ») o « Eacid » (es a dire « descendent d'Eac » qu'es son grand mairal). Aqueles epitèts remembran atal son ascendéncia.

Lo mite antic d'Aquilles: episòdis màger

Naissença alt=Photographie d'une scène peinte sur un vase grec antique à fond blanc et à figures noires. Pélée confie Achille au centaure Chiron qui se chargera de l'éduquer. Au centre de la scène, le jeune Achille, représenté comme un jeune homme debout, est tourné vers la gauche. Il baisse la tête pour observer un jeune âne qui passe devant lui vers la gauche, la tête penchée pour brouter. Sur la gauche, Pélée est représenté comme un homme barbu tourné vers la droite. Son épaule et son bras gauches sont drapés dans un manteau de voyage brodé et il tient deux lances dans sa main gauche. Sa main droite est appuyée sur sa hanche. Pélée regarde Chiron qui lui fait face dans la partie droite de la scène. Chiron est debout, tourné vers la droite. Il est représenté comme un centaure humain au-dessus de la taille et cheval au-dessous, mais ses pattes antérieures sont des jambes humaines. Il porte une tunique qui lui descend jusqu'à mi-cuisses. Sa main droite tient l'extrémité d'un bâton qui porte appuyé sur son épaule droite. Il pose la main sur l'épaule gauche du jeune Achille. Derrière Chiron sont représentées deux branches d'arbre portant des feuilles ; elles sont stylisées sous la forme de lignes épaisses bordées de séries de points noirs.|esquèrra|vinheta|Pelèu (a esquèrra) confiant lo jove Aquilles (al centre) al centaure Quiron (a drecha). Lécythe a fond blanc, v. 500 AbC., Musèu nacional arqueologic d'Atenas.

Aquilles nais a LarissaNòtas sul Cant XI de l’Eneida per Sylvie Laigneau, parues chez Le Livre de poche (Coll. « Classiques » ). Un dels fachs mai marcants de son mite ven del desir de sa maire, Tètis, de lo far invulnerable. Enseguida, los recits divergisson. Segon una tradicion anciana, Tètis plaça totes los sieus enfants dins un pairòl d'aiga bolhissenta o pel fuòc, per verificar se son pas immortals; Pelèu l'arrèsta abans que pòsca pas far subir çò meteis a Aquilles, 300 MW mentionne de l'eau ; Lycophron, Alexandra (177-179) cite plutôt le feu et précise que six enfants meurent de cette manière.. Segon d'autras, los frega d’ambrosia e los plaça dins lo fuòc per que se consume la partida mortala dels enfants (IV, 869-879). — una legende semblabla es ligada a Demofont d’Eleusis (À Déméter, 233-242)..

E, la varianta mai populara la mòstra banhant son filh dins las aigas del Stix, lo fluvi dels Infèrns, lo tenent pel talon (I, 133-134).. Atal ven invulnerable, levat del talon que sa maire tengava, ce e donèt l'expression « talon d'Aquilles », que significa « luòc vulnerable, punt sensible ». Pasmens, l'''Iliada menciona pas cap d'aquela tradicions ligadas a la naissença d'Aquilles (XVIII, 436-438) fait d'Achille un enfant unique., e pas res dons l'epopèia permet d'afirmar qu'es insensible als còps. Dins la Seguida d'Omèr de Quint d'Esmirna, es nafrat pel prince etiopian Memnon (II, 410-411).. Mai, Aquilles es pas lo sol eròi grèc rconegut coma invulnerabla: las tradicions tardièras donan tanben aquel privilègi e Ajax lo GrandSeguida d'Omèr (I, 564–567)..

Educacion

La tradicion dominanta vòl tot coma d'autres eròis tal que Jason e Acteon, qu'Aquilles foguèt confiat per son paire al centaure Chiron, abitant lo mont Pélion en TessaliaCatalogue des femmes, 204 MW. Voir aussi (Piticas, VI, 21,3 ; Nemeènas, III, 43-58). L'éducation d'Achille par Chiron est le thème d'un poème perdu d'Hésiode, Les Préceptes de Chiron. et .. Alà, apren la medecinaIliada (IV, 217-219 e XI, 830-832)., a utilizar las armas, l'art de montar a caval e de caçar, e tanben la musica.. La literatura conta pas d'expleit particular realizats pel jovent, levat qu'es baisut a la caça..

L'Iliada emparaula pauc al subjècte de Quiron, e puslèu valoriza lo personatge de Fenix qu'apren al jovent l'art de l'eloquéncia e l'utilizacion de las armasIliada (IX, 438-442).. Dins una scèna esmoventa del cant IX, l'òme vièlh se remembra ver tengut l'eròi sus sieus genolhs, copant sa vianda e l'ajudant a beure son vinIliada (IX, 485-491).. Fin finala, endacòm mai dins lo poèma, Tètis clama tanben aver educat d'esprela lo filh sieuIliada (XVIII, 56-59 = 436-440)..

La primièra mobilizacion a Aulis alt=Photographie d'un détail d'un bas-relief en pierre. Achille est représenté comme un jeune homme imberbe aux cheveux ondulés et mi-longs. Il est debout, tourné vers la droite. Il est nu, à l'exception d'un tissu drapé qui passe sur son épaule gauche et dissimule en partie son bras gauche, mais passe dans son dos en laissant voir son torse et son sexe, avant de revenir par-dessus sa cuisse droite. Achille porte une épée rangée dans un fourreau accroché en bandoulière autour de son épaule gauche. Achille regarde vers la droite et lève la main gauche avec laquelle il tient un grand bouclier rond. Le bas des jambes d'Achille et son bras droit sont hors du cadre de la photo. Derrière Achille, on entrevoit en haut des chapiteaux de colonnes corinthiennes à motifs floraux, et, en bas, des draperies.|vinheta|Aquilles a çò de Licomedes, bas relièu d'un sarcofag atenian, v. -240, Lovre.

Los eveniments de la guèrra de Tròia que precedisson aqueles de L'Iliada son plan confuts. Dins L'Iliada, Aquilles es enviat dirèctament per Pelèu, amb Patròcle e los MirmidonsIliada (IX, 439)., quand los caps grècs s'amassan a Aulis. Los Cants ciprians, una epopèia del Cicle troian, contan enseguida cossí, menada pels vents, la flòta grèga desbarca per error en Misia. Cresent aver atench Tròia, los Aquèus passan a l'ataca contra lo rei local, Telef, filh d'Eracles. Aquilles l'afronta e lo nafra. L'expedicion grèga se'n torna, mas una tempèsta lo pòrta fins a l'illa de Squiros, ont Aquilles esposa Deidamia, filha del rei LicomedesVejatz tanben la Pichona Iliada, una autra epopèia del Cicle, 24 PEG, e benlèu tanben l'Iliade (IX, 666-668), qu'evòca la presa de Squiros per Aquilles.. Los Cants ciprians contan enseguida cossí Telef, nafrat, se'n va a Argos per èsser curat per Aquillee en cambi d'informacions sul camin cap a TròiaSegon lo resumit que ne fa lo gramatician Proclos al sègle V ..

L'Iliada fa pas allusion a aqueles eveniments, mas los contradich pas tampauc. Al sègle V, la gèsta d'Aquilles e de Telef es coneguda de Pindar, qu'i fa allusion dins l'una de sas IstmicasPindar, Òdes (Istmicas, VIII, 48-51)., e tanben d'Esquil, Sofòcles e Euripid. Los primièrs li consacran cadun un cicle tragic (ara perduts) cobrissent benlèu l'ensemble del recit, de l'arribada en Misia a la garison a Argos. Lo Telef d'Euripid, tanben perdut, es conegut per las nombrosas allusions qu'i fa Aristofan: se concentra sus l'arribada de Telef e sa garison per Aquilles. De fonts mai tardièrasApollodor (III, 17-20) ; escolias A de l'Iliada I, 59. precison que Telef, après aver tuat fòrça de Grècs, fugís a l'encontrar Aquilles. Pres dins de vinhas escampadas per Dionís, es nafrat per la lança d'Aquilles. Seguent un esquèma magic frequent, sola aquela meteissa lança poirà enseguida lo sonhar.

Lo biais qu'Aquilles rejonh l'expedicion grèga fa l'objècte d'una varianta mai tardièra que s'impausa enseguida coma dominanta. Un oracle aprenguèt als Aquèus que lo jovent es indispensable a la presa de TròiaEscolias de l'Iliada, XIX, que fan referéncia al Cicle epic. .. Tètis o Pelèu, crenhent per sa vida, lo vestís de femna e l'amaga d'entres las filhas de Licomedes, per lo sostraire a la pression dels guerrièrsSegon una escolia de l’Iliada (Σb XIX, 326), e magrat lo resumit de Proclos, aquel element del mite vendriá de Cants ciprians (19 Bernabé ?). Es atestat pel primièr còp sus una pintura de Polignòt a las Propilèas d'Atenas, cf. (I, 22, 6). , 23..

A çò de Licomedes, que segon las versions es avertit o non de l'engana, Aquilles pòrta lo nom de Pirrá, « la rossa » (XCVI).. Jos son desguisament, sedusís o viòla Deidamia, que li donèt Neoptolema, tanben nomenat PirrosLicomedes dona a felèn lo nom de Pirros, Fenix aquel de Neoptolèma. , 21 PEG., que vendrà indispensable a la presa de Tròia.

Avertit de l'astúcia, Diomedes e Ulisses arriban enseguida a Squiros e identifican Aauilles, que rejonh alara l'armada grèga. L'episòdi es lo subjècte d'una tragèdia d'Euripides, los Squirians. Ovidi precisa cossí s'i prenon los dos eròis: vestit de mercand, lo rei d'Itac prepausa a las filhas de Licomedes de teissuts precioses e d'armas; Aquilles se desvela essent lo sol a sasir una espasa e un bloquièr (XIII, 162-170).. Per Apollodor, es una sonada de trompeta que desrevelha l'eroïsme del jovent, que se desvela tanbenApollodor, Bibliothèque (III, 13, 8).. Estaci combina las doas variantas. Per Igin, l'eròi se mòstra un pauc mens ninòl: entendent de trompetas, Aquilles pensa que la ciutat es atacada, e pren las armas per la defendre.

Lo segond viatge cap a Tròia

Alara que l'armada grèga es prèta per partir cap a Tròia, la colèra d'Artèmis contra Agamemnon blòca la flòta a Aulis. Un oracle desvela que cal sacrificar Ifigenia, filha d'aquel darrièr; es per la promesa d'un maridatge amb Aquilles que los caps aquèus atrason alara la joventa a AulisCants ciprians resumits per Proclos; Sofòcles, Ifigenia (305 R) ; (24-25)..