vinheta|Illustracion de la « contagion revolucionària »: amb l'Episòdi de las jornadas de Setembre de 1830, las autoritats crenhon un embrasament en Belgica a la seguida de las Tres Gloriosas en França (pintura de Gustave Wappers - Musèus reials de las bèlas arts de Belgica). vinheta|La Libertat guidant lp pòble, inspirada de la revolucion de las Tre Gloriosas de 1830. Una revolucion es un capvirament subte d’un regim politic per la fòrça.
Dins sa forma contemporanèa, la practica revolucionària apareis sonque a la fin del sègle XVIII, al moment ont se generaliza en Occident la pensada reflexiva, quand l'Umanitat se pensa coma tal e formula los principis dels sieu govèrn. Es l'epòca ont Adam Smith en Anglatèrra lança las basas del liberalisme e ont en França Jean-Jacques Rousseau, amb son Contracte social, basts losí fondaments de la democracia modèrna. Dos eveniments politics son atal considerats coma las primièras grandas revolucions de l'istòria: en 1776, la revolucion americana (que correspond a la naissença dels Estats Units d'America) puèi en 1789 la Revolucion francesa (que marca l'aveniment de la Republica en França).
Al sègle XIX, lo Francés Tocqueville es lo primièr intellectual a portar un agach critica sul movement revolucionari que se dissocia pas d'una tendéncia de las nacions a s'instituir en Estats (centralizats o federats, mas als poders de contunh espandits), alara que, fàcia a las inegalitats creissentas qu'engendra lo capitalisme, l'Alemand Karl Marx desvelopa los primièrs apròches teotics de la revolucion, per tòca d'acabar amb las inegalitats socialas provocadas pel capitalisme dins los païses industrializats.
Al sègle XX, se reclamant de Marx, lo marxisme-leninisme (en URSS), lo maoïsme (en China) e las revolucions del tèrç mond (subretot en Africa e en America latina) son los ensags màger per capvirar lo capitalisme e li opausar d'autres modèls. Mas aquestas experiéncias fan pas que contunhar de conflictes de classaDénoncés en URSS en 1980 par Mikhaïl Voslenski, à travers son livre La Nomenklatura e subretot de graves mancas a las libertats individualas, que los « intellectuals d'esquèrra », en Occident, veiran sonque mai tardLe livre L'Archipel du Goulag, d'Alexandre Soljenitsyne, marquera cette prise de conscience en 1973, soit... près de quarante ans après les Procès de Moscou. En 1989, la casuda del Mur de Berlin precipita, en Euròpa de l'Ést puèi en URSS, lo capvirament de las dictaturas comunistas alara qu'a l'Oèst, las politicas de desregulacion menadas per Ronald Reagan als EUA e Margaret Thatcher en Grand Bretanha marcan lo declin del socialisme coma modèl alternatiu al capitalisme e l'egemonia d'aqueste darrièr dins lo mond entièr: las « leis del mercat » s'impausan sempre mai coma « naturalas » a las populacions. Aquestas, malgrat la pujada en poténcia de la pauretat, del caumatge, de la precaritat e de las inegalitats socialas,son vencudas pels gost del confòrt material e de la consomacion de massa. L'esperit individualista pren de fach lo pas sus l'esperit revolucionari e los ideals de justícia.
Etimologia e terminologia Lo mot « revolucion » es eissit del bas latin e latin crestian revolutio « revolucion, retorn (del temps); cicle, retorn (de las almas per la metempsicòsi) »; latin medieval « revolucion (astronomica) », derivada del latin revolvere « ròtlar (quicòm) en rèire; donar un movement circular, far tornar (quicòm) a un punt de son cucle ». Es en 1660, quand la restauracion de la monarquia anglesa, que foguèt utilizat pel primièr còp dins son sens actual, aquel d'un movement politic menant, o ensejant de menar un cambiament brusc e en prigondor dis l'estructura politica e sociala d'un Estat.
La dificultat a definir lo tèrme ven d'un usatge espandit de lo fa confondre amb aquel de "revòlta", que designa la contestacion per de grops socials de mesuras presas per las autoritats en plaça, sens qu'aquesta contestacion s'acompanhe necessàriament d'una volontat de prene lo poder e de se substituir a aquestas autoritats. Se pòt dire alara revolucion a posteriori, un còp que la susmauta arribèt a una presa de poder, que se realiza enseguida per d'importants cambiaments institucionalsHannah Arendt, Essai sur la révolution, 1963. Trad. fr. Gallimard, 1967.. A la diferéncia de la revòlta, qu'es un movement de rebellion espontanèu se manifestant d'ora dins l'istòria (ex. la revòlta d'Espartac), la revolucion es mai sovent conciderada coma un fenomèn modèrne e, senon premeditat, al mens precedits de signes anonciadors. Lo mot designa alara una succession d'eveniments rrsultant d'un programa (o projècte), veire d'una ideologia. Çò que destria donc la revolucion de la simple revòlta, es qu'es possible de la teorizarJacques Ellul, Autopsie de la révolution, 1969. Paris: La Table Ronde, 2008.
Definicion vinheta|Henry Perronet Briggs, The Discovery of the Gunpowder Plot (v. 1823). Segon l'istorian american Martin MaliaMartin Malia, History's Locomotives. Revolutions and Making of the Modern World, Yale University Press, 2006. Traduction française : Histoire des révolutions, Taillandier, 2008, es quand la sociologia emergís coma sciéncia umana, distincta de l'istòria, que se pòt analisar lo fenomèn revolucionari. Crane Brinton es lo primièr a s'engatjar dins aquesta dralha en 1938 amb The Anatomy of Revolution. Vòl valorar diferents motius qu'an en comun, amb per exemple la fèbre que pren un pòble quand lo poder respond pas mai a las esperanças. Mas Malia nota quitament s'a retocat son obratge en 1965, Brinton (d'en primièr especialista de la Revolucion francesa) aplica a las revolucions anglesa, americana e russa de factors caracteristics del cas francésibid, p. 404-405, fasent mencion de las òbras d'autres pensaires americans avent ensejat de formular una tipologia (Barrington Moore, Charles Tilly...), estima que pas cap de conceptualizacion es convencanta e tampauc envisajabla.
En Euròpa tanben, d'esfòrces son desplegats per definir exactament lo mot "revolucion". Analisant los ensags d'Henri JanneHenri Janne, Un modèle théorique du phénomène révolutionnaire in Annales. Économies, sociétés, civilisations. , , 1960, p. 1138-1154, Jules MonnerotJules Monnerot Sociologie de la Révolution : Mythologies politiques du . Marxistes-léninistes et fascistes. La nouvelle stratégie révolutionnaire, Paris, Fayard, coll. « Les Grandes études contemporaines », 1969., Jean BaechlerJean Baechler, Les phénomènes révolutionnaires, 1970. Rééd.La table-ronde, 2006 e Pierre LepapePierre Lepape, Les révolutions du , Denoël 1970; réed. 1975, Jacques EllulJacques Ellul, Autopsie de la révolution (1969); De la révolution aux révoltes (1972) lèva el tanben de mancas e d'incoeréncias e estima que los contèxtes istorics son plan tròp diferents per que se pòsca se riscar a fixar un concèpte universal. Pel melhor se pòt far d'analisis comparats. Mas, Ellul destria plan la "revòlta" de la "revolucion", considerant quese pòt pas parlar de revolucion sens tractar dels rapòrts que los individús establiscan amb l'Estat. Tèsi qu'utiliza mai tard la sociològa americana Theda SkocpolSur Theda Skocpol, lire : Theda Skocpol l’État, l’histoire et la science politique américaine de Pierre Bollinger, Raisons politiques 2002 (no 6), p. 134-148. Texte accessible en ligne : http://www.cairn.info/revue-raisons-politiques-2002-2-page-134.htm, s'apiejant sus sa formula « bringing the state back in » (« far tornar l'Estat al centre »)Theda Skocpol, States and Social revolutions : A Comparative analysis of France, Russia and China, 1979. Traduction française : États et révolutions sociales : la révolution en France, en Russie et en Chine, Fayard, 1985..
Un rapòrt conflictual a l'Estat La "revolucion", coma lo "reformisme" a per tòca una transformacion de l'organizacion de la societat, mas se'n destria del fach que se presenta coma una crisi, un rapòrt de fòrça se manifestant mai sovent per la violença. Dintra obertament en conflicte amb l'Estat e l'ataca de l'exterior quand lo reformisme vòl modificar aqueste en doçor, estapa par estapa e en general de l'interior. Pasmens, la revolucion pòt pas s'assimilar estrictament a una postura anarquista. En 1902, Paul Eltzbacher considèra que se, de segur, los fondateurs de l'anarquismeIl cite Michel Bakounine, William Godwin, Pierre Kropotkine, Pierre-Joseph Proudhon, Max Stirner, Benjamin Tucker et Léon Tolstoï an en comun de regetar l'autoritat de l’Estat, cal destriar aquestes que, coma Godwin e Proudhon, preveson la transicion de la societat actuala a la societat preconizada sens violacion del drech d'aqueles que lo volon sonque per còp de fòrça. Eltzbacher qualifica aquestes darriès de revolucionarisPaul Eltzbacher, L'Anarchisme, 1902. http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5681615g. Un sègle mai tard, Xavier Bekaert adòpta el tanben aquesta tipologia.. Segon aqueste vejaire, çò que se nomena uèi desobesissença civila se pòt donc comprene coma un acte "prerevolucionari". Mas per lo qualificar plenament de "revolucionari", un acte deu visar a capvirar completament un govèrn e lo cambiar per un autre. Ellul soslinha qu'i a dins la revolucion un projècte vertadièr, una volontat de bastir de novèlas institucions, dimension que manca a la simpla revòlta, qu'aquela ten de l'acte desesperat quitament se pòt damatjar l'EstatRaison pour laquelle Ellul ne classe pas les événements de la Guerre civile espagnole, par exemple, parmi les révolutions..
Un acte de refortiment de l'Estat Se la majoritat dels teoricians s'acòrdan a dire que la revolution vòl cambiar un govèrn per un autre, una autra dificultat a pausar le concèpte de "revolucion" ven del fach que la nocion de govèrn "evoluar" sensiblament amb lo temps dempuèi lo sègle XVIII. Abans los grands eveniments revolucionnaris, en efièch, la foncion d'un govèrn èra simplament d'instituir de leis garantissent lo manten d'un cert òrdre dins la vida videnta e d'aparar las populacions de las atacas dels pòbles estrangièrs. Mas, la revolucion americana puèi la Revolucion francesa espandiguèron fòrça lo camp de sas competéncias: comprenon dempuèi l'ora tanben l'educacion, la santat, la seguretat sociala, etc. A tal punt que la nocion d'Estat es venguda fòrça plan concrèta. Se, a partir del sègle XIX, los intellectuals s'efòrçan en mai de la teorizar de ne far l'apologia (Hegel subretot), es que lo individús an totjorn mai tendéncia se tornar cap a el, coma se tornavan autrecòps a l'autoritat divina, per que prenga sonh de lor condicion (al sègle XX, quitament se parlava d'Estat del benestar)Dans son ouvrage Le désenchantement du monde, en 1985, le philosophe Marcel Gauchet, analysant le processus de sécularisation, explique comment les démocraties modernes se sont substituées au droit divin en en récupérant plusieurs fonctions symboliques.. Dins la dralha de la pensada de Tocqueville, Ellul pensa que las revolucions ne fan fin finala qu'enforçar le poder estatic al prejudici de la responsabilitat dels individús : Jacques Ellul, Autopsie de la révolution, 1969Ce faisant, Ellul prend soin de se démarquer de toute position libérale : il ne conteste nullement le principe d'une instance chargée d'assurer la redistribution de la richesse, ce qu'il rejette de l'État, c'est sa masse et sa technicité, le fait qu'il se soit érigé en machine gigantesque..
Cap a una dessacralizacion de l'Estat? esquèrra|vinheta|Estatuas de Karl Marx e Friedrich Engels a Berlin.