Sumèr (Ki-en-gi en sumerian e Shumer en akkadian) èra una region dau sud de la Mesopotamia Antica entre leis embocaduras dei rius Tigre e Eufrates. Marcada per un fenomèn d'urbanizacion precòç, tre lo millenari IV avC, es considerada coma lo brèç de la pus anciana civilizacion umana. Dins lo corrent de la premiera mitat dau millenari III avC, l'urbanizacion s'accelerèt e la màger part de la populacion viviá dins de vilas durant aqueu periòde. Aquò favorizèt la formacion de reiaumes centrats sus lei ciutats pus poderosas coma Ur, Uruk ò Larsa.
Istòria
Leis originas e la formacion dei premierei ciutats-Estats
Segon lei conoissenças actualas, lei traças pus ancianas de poblament uman dins la vau bassa de Mesopotamia datan de la fin dau millenari VII avC (site de Tell el-Oueili). La premiera cultura arqueologica identificada dins la region es la cultura d'Obeïd que predominèt dau millenari VII au començament dau millenari IV avC. Son site principau es Eridu e aqueu periòde veguèt lo desvolopament de comunautats agricòlas ierarquizadas e integradas dins de rets de cambis de bens(fr) M. Sauvage, « Obeid (période) », dins Francis Joannès (dir.), Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne, Robert Laffont, 2001, pp. 597-598..
Durant lo millenari IV avC, la cultura d'Obeïd foguèt remplaçada per la cultura d'Uruk. Durant aquela epòca, apareguèron lei premiereis Estats vertadiers e lei premierei vilas(fr) M. Sauvage, « Obeid (période) », dins Francis Joannès (dir.), Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne, Robert Laffont, 2001, pp. 79-83. Lei recèrcas arqueologicas realizadas sus lo site d'Uruk mòstran l'existéncia de monuments importants, l'aparicion de l'escritura e la mesa en plaça de politicas « imperialistas » destinadas a influenciar lei ciutats vesinas(fr) P. Butterlin, Les temps proto-urbains de Mésopotamie : Contacts et acculturation à l'époque d'Uruk au Moyen-Orient, 2003..
La data d'arribada dei Sumerians en Mesopotamia Bassa es desconeguda. Doas ipotèsis principalas existisson. La premiera considèra que lei Sumerians coma un element exterior arribat en Sumèr durant la fin dau periòde d'UrukAquela ipotèsi es basada sus l'aparicion progressiva de trachs sumerians dins l'escritura utilizada dins la region. Segon aqueleis elements, l'acabament de l'arribada ò de la formacion dau pòble sumerian data dau començament dau millenari III avC.. La segonda situa l'aparicion dei Sumerians au començament d'aqueu periòde. Seriá la consequéncia de la fusion de plusors pòbles eterogenèus originaris dei zònas vesinas.
Lo periòde arcaïc
A la fin dau millenari IV e au començament dau millenari III avC, l'influéncia sumeriana dins lei regions vesinas conoguèt un reflús, probablament liat a una crisi sociala ò politica. D'efiech, durant aquela epòca, marcada per la cultura de Djemdet Nasr (vèrs 3100-2900 avC), l'abitat urban ven pus concentrat. Pasmens, leis institucions semblan demorar ben establidas e capablas d'organizar la construccion d'edificis importants.
Lo periòde dei dinastias arcaïcas dura de 2900 a 2340 avC. Es caracterizat per l'utilizacion d'una escritura indiscutiblament sumeriana e lo tèrme « Sumèr » (ki-engi) aparéis per lo premier còp. Lo modèl de la ciutat-estat se difusèt dins tota la region amb l'emergéncia de centres poderós a l'entorn d'Uruk, d'Ur, de Lagash, d'Umma, d'Adab, de Nippur e de Shuruppak. Dins aquò, la ciutat-estat èra pas una especificitat sumeriana car, pus au nòrd, se formèron tanben dos Estats dominats per de Semitas amb Kish e Akshak coma capitala. Aquelei ciutats-estats semitas de Mesopotamia Centrala son de còps dichas « civilization de Kish » en causa de l'influéncia d'aquela vila durant la premiera mitat dau millenari III avC.
Lei relacions entre lei diferentei ciutats son mau conegudas car lei documents dau periòde son principalament de registres administratius. Pasmens, d'incripcions permèton d'observar l'existéncia de conflictes armats. Certanei periòdes semblan ansin marcats per l'egemònia d'una vila coma Lagash durant lo rèine d'Eanatum, Uruk durant aqueu d' Enshakushana e de Uruk sota la direccion de Lugal-zagesi.
L'Empèri d'Akkad
thumb|right|Extension de l'Empèri d'Akkad a son apogèu durant la segonda mitat dau sègle XXIII avC.
L'epòca dei ciutats-estats sumerianas independentas s'acabèt amb l'unificacion militara de Sumèr per Lugal-zagesi (v. 2359-2335 avC). Pasmens, Lugal-zagesi foguèt a son torn vencut per Sargon d'Akkad (v. 2234-2279 avC). Aqueu darrier fondèt lo premier empèri modèrne e estendiguèt sa dominacion a l'ensemble de Mesopotamia. Sei successors, especialament Naram-Sin (2254-2218 avC), continuèron son òbra. Per aquò, organizèron una monarquia dirigida per un « emperaire » representat coma un dieu e servit per una administracion centralizada constituït per un còrs de foncionaris omogèn.
Aquela omogeneïzacion instaurèt l'usatge de l'akkadian, una lenga semita, coma lenga administrativa. Pasmens, lo prestigi dau sumerian èra tròp important e leis escribas akkadians gardèron l'alfabet cuneïfòrme per transcriure sa lenga. Un autre aspècte de « l'imperialisme » akkadian foguèt lo desvolopament d'un art « reiau » destinat a renfòrçar l'unitat. En consequéncia, l'usatge dau sumerian comencèt de declinar. Dins aquò, aquela unificacion èra largament incomplèta car lei revòutas èran frequentas. De mai, leis invasions gutis afebliguèron pauc a pauc leis Akkadians e l'Empèri se fragmentèt dins de circonstàncias mau conegudas.
Lo periòde « neosumerian »
L'arribada dei Gutis permetèt ai ciutats sumerianas de tornar venir independentas sota la direccion de dinastias localas. Lagash conoguèt ansin un periòde de poissança durant lo rèine de Gudea (v. 2140-2120 avC). Pasmens, la renaissença venguèt subretot d'Utu-hegal d'Uruk (2119-2112 avC) que bateguèt lei Gutis e prenguèt lo contraròtle d'una partida de Sumèr.
Dins de circonstàncias desconegudas, Utu-hegal foguèt remplaçat per Ur-Nammu, benlèu son fraire, qu'installèt sa capitala dins la vila d'Ur. I fondèt la III dinastia de la vila que conquistèt l'ensemble de Mesopotamia e que creèt un empèri centralizat tengut per una administracion poderosa. Pasmens, a partir deis ans 2020 avC, l'Empèri d'Ur deguèt faciar de crisis politica (declaracion d'independéncia dei governadors), agricòla (problemas d'avitalhament) e militara (pression deis Elamitas). S'afondrèt en 2004 avC amb la presa e lo pilhatge d'Ur.
La disparicion dei Sumerians
Après la disparicion de la III dinastia d'Ur, Sumèr foguèt dominat per lei ciutats d'Isin e de Larsa. Pasmens, lo poder passèt ais Amorritas, un pòble nomada qu'aprofichèt lo caòs causat per leis invasions elamitas per migrar vèrs Mesopotamia. Ansin, se durant aqueu periòde, lei ciutats sumerianas tornèron trobar son independéncia, l'usatge dau sumerian dispareguèt dins la vida vidantaSegon certaneis istorians, aquela disparicion data dau periòde de la III dinastia d'Ur.. Pasmens, demorèt una lenga liturgica de prestigi qu'èra encara emplegada per lo clergat dei santuaris pus importants coma Ur ò Nippur. De mai, èra egalament totjorn una lenga literària.
Lo conflicte entre Isin e Larsa durèt fins a la presa de la premiera per la segonda en 1793 avC. Pasmens, l'egemonia de Larsa foguèt brèva car la vila foguèt vencuda e annexada per Hammurabi de Babilònia en 1762 avC. Aquò entraïnèt l'integracion de Sumèr dins l'Empèri Babilonian. Dins aquò, la region gardèt son identitat e lei revòutas foguèron frequentas. La pus importanta aguèt luòc vèrs 1741-1736 avC. Un aventurier dich Rim-Sin II foguèt reconegut rèi de Larsa. Organizèt una insureccion que foguèt sostenguda per lei vilas sumerianas principalas. La repression foguèt malaisada e plusors ciutats majoras foguèron pilhadas e destruchas per l'armada babiloniana.
Après aquela desfacha, lei centres principaus de Sumèr demorèron abandonats durant au mens un sègle fins au repoblament de la region per la dinastia cassita de Babilònia (1595-1155 avC). Aquò entraïnèt l'installacion deis elèits sumerians dins d'autrei regions e lo pòble se dispersèt pauc a pauc. Ansin, au sègle XV avC, lo pòble sumerian aviá disparegut.
Organizacion politica e sociala
Leis estructuras politicas
Lei ciutats-estats sumerianas èran de monarquias dirigits per un sobeiran que portava generalament lo títol de « lugal »Pasmens, i aviá quauquei variacions coma « ensi » a Lagash e « en » a Uruk.. Lo rèi èra vist coma lo representant terrèstre dei dieus, especialament dau rèi dei dieus Enlil e dei divinitats protectritz de la vilaLei sobeirans dei « quatre ribas de la Tèrra », es a dire lei rèis d'Akkad e de la III dinastia d'Ur, èran egalament l'objècte d'un culte de son vivent.. Dins aqueu quadre, lei rèis èran encargats de presidir certanei ceremònias e d'assegurar l'avitalhament dei temples. En revènge, la teoria dau « rèi-prèire » imaginada au sègle XX es uei considerada coma invalida : lei monarquias sumerianas èran probablament pas de teocracias.
Lo reiaume èra la proprietat dau sobeiran que viviá dins un « palais ». Èra generalament sostengut per la familha reiala, una aristocracia, un clergat e una administracion. L'organizacion institucionala d'aqueleis ensembles èra variabla car, en causa dei dificultats de comunicacion, lei relacions interpersonalas èran la basa de la fidelitat e, donc, dau poder. Leis afaires de l'Estat èran menats per lo rèi e un grop de « ministres » que s'ocupavan de gerir lei domenis principaus. De còps, una mena de « Premier Ministre » existiá (sukkal-mah de Lagash). Au nivèu territòriau, lo reiaume èra devesit en província, dirigida per un governadorGeneralament, l'administracion e lei tradicions localas èran respectadas. Aquò es benlèu un factor explicant la fragmentacion relativament rapida de l'Empèri Akkadian e de l'Empèri d'Ur.. Se fau nòtar que lo cumul de foncions èra frequent car leis agents reiaus avián sovent plusors foncions administrativas, judiciàrias e militaras.
Au nivèu sociau e economic, la societat sumeriana èra organizada a l'entorn « d'ostaus » qu'èran de domenis organizats a l'entorn d'un ensemble de familhas e de proprietats. Son proprietari èra generalament lo rèi ò un temple(en) J. D. Schloen, The House of the Father as Fact and Symbol : Patrimonialism in Ugarit and the Ancient Near East, Winona Lake, 2001, pp. 262-267.. Cada ostau aviá un cap (lo rèi, un prèire, un captau...). Pasmens, lei limits entre lei diferenteis ostaus e lei relacions entre elei son mau conegudas.
Leis estructuras e leis ierarquias socialas
Divèrsei documents mòstran l'existéncia d'una societat ierarquizada marcadas per de diferéncias importantas d'estatutPasmens, leis inegalitats socialas èran vistas coma una anomalia de corregir per una partida dei Sumerians coma l'indican d'inscripcions dau rèi Urukagina de Lagash.. L'elèit èra constituït per lo rèi e sa familha, lei caps de l'administracion e dau clergat, lei caps deis ostaus pus importants, lei prèires letruts e de personas en carga d'un ròtle locau ereditari important (temples, ròtle administratiu...).
Lei categorias popularas e mejanas de Sumèr èran probablament compausadas deis emplegats deis institucions que recebián en cambi de tèrras de cultivar ò de racions de subsisténcia. Lei païsans èran benlèu un grop inferior mai aquò es mau segur car lei foncionaris pagats amb de racions èran totalament dependents dau poder. Enfin, l'esclavatge existiá en Sumèr. Au nivèu privat, èra sovent la consequéncia de deutes mentre qu'au nivèu estatau, leis esclaus èran puslèu de presoniers de guèrra. Aqueleis esclaus avián de drechs relativament importants e podián crompar sa libertat mai demoravan dins la dependéncia de sei mèstres.
Lo poblament e l'urbanisme