Lo referendum (gerondiu del vèrb en latin refero « repòrt », « referir » de la locucion ad referendum « [convocacion] per referir ») es un procediment de democracia semidirècta per que l'ensemble dels ciutadans d'un territòri donat es convovat per exprimir una posicion sus una proposicion que lor es somesa, al subjècte d' « una mesura qu'una autra autoritat penguèt o envisatja de prene » (Julien Laferrière) e que l'eissida varia segon lo tipe de referendum considerat.
Globalitat Se gaireben totas las democracias contemporanèas organizèron de referendums pendent lor istòria, aquestes foguèron instituits coma un mòde de govèrn regular que dins pauc de païses. La mitat dels 800 referendums organizats al nivèl nacional dins lo mond fins a la fin de 1993, lo foguèron Soïssa. Dins los autres païses, la decision d'organizar un referendum se piegèt sus (suls) partit(s) politic(s) al poder per validar sos/lors orientacions. L'usatge del referendum progressèt de biais exponencial sonque en Soïssa, en Itàlia e dins unes Estats dels EUA.
America del Nòrd
Canadà
1898 - Referendum sus la proïbicion de l'alcòl 1942 - Referendum canadian sus la conscripcion 1992 - Referendum canadian sus l'Ententa de Charlottetown
Quebèc Lo Partit quebequés realizèt dos referendums per desencadenar las negociacions per la sobeiranetat del Quebèc. Pausèt a l'Assemblada nacionala lo Livbe Blanc sul projècte de sobeiranetat associacion. Lo primièr referendum se debanèt lo 20 de mai de 1980. Aquò foguèt una desfacha pel Partit quebequés de René Lévesque, l'opcion del « non » reculhissent près de 60 % dels vòtes. Pasmens, los Quebequeses donnèronencara la majoritat al Partit quebequés quand l'eleccion seguenta, lo 13 d'abril de 1981.
Un segon referendum sus la sobeiranetat se debanèt lo 30 d'actobre de 1995: lo « non » foguèt majoritari, aquestes còp, amb sonque mens d'un punt d'escart (50,5 %) (es a dire 54 288 votes d'escart). L'endeman del darrièr referendum, lo primièr ministre Jacques Parizeau demissionèt.
Estats Units d'America Los Estats Units d'Amrican ignoran lo referendum al nivèl federal; al nivèl dels Estats, sol lo Delaware ignora lo referendum..
Pendent l’èra progressista, diferents Estats dels EUA se dotèron de proceduras de legislacion dirècta que lo referendum, l'iniciativa populara e la procedura referendària de destitucion. .. Pasmens, aqueste movement se debanèt subretot a l'Oèst : .. Al total, existís sièis proceduras de referendum als EUA:
1 - L'amendament constitucional d'iniciativa parlementària: Quitament s'es pas l'iniciativa del poder executiu, aquesta procedura es tampauc pas una initiativa proprament « populara » qu'es votada pels parlamentaris. Es en vigor dins quaranta e nòu Estats, ces a dire totes levat lo Delaware; dins quinze Estats, es la sola forma de referendum existenta. S'agís de modificacions a la Constitucion de l'Estat que la legislatura somet a la decision del pòble. Quitament se pòt paréisser plan limitada, aqueste procediment permet al pòble de s'exprimir sovent e sus de subjèctes variats, las proposicions anant sovent plan al delà de l'organizacion dels poders publics e des drechs fondamentals, coma lo vòte de credits per la renovacion dels transpòrts o lo maridatge entre personas de mèsme sèxe. 2 - L'amendament constitucional d'initiativa populara: Son objècte es lo mèsme qu'aqueste d'initiativa parlementària, mas es lo poder de prepausar qu'es diferent. Puslèu que d'aparténer a legislatura, aparten al pòble pel biais d'una peticion aventestat signada per un nombre de personas fixada per la Constitucion. Existís dis detz e uèit Estats. 3 - La lei d'iniciativa parlementària: Lo poder de prepausar es lo mèsme que l'amendament d'iniciativa parlementària, mas l'objècte es diferent. En l'escasença, se demanda al pòble de se prononciar sus una simpla lei. Aquò significa que quitament se lo pòble apròva la lei, aquesta serà pas aplicada s'es declarada anticonstitucionala. Aquò significa tanben que la legislatura poirà amendar o abrogar aquesta lei sens tornar passar pel referendum (es pas generalament lo cas per un amendament constitucional). Vint e quatre Estats an aquesta procedura. 4 - La lei d'initiaciva populara: Lobjècte es lo mèsme que per la procedura 3 e lo poder de prepausar lo mèsme que per la procedura 2. Es presenta dins vint e dos Estats. 5 - Lo referendum abrogatiu (veto referendum) es una forma restrencha de lei d'iniciativa populara. Son objècte pòt èsser que pas l'abrogacion d'una lei existenta, e non pas l'adopcion d'una lei nouvelle. Aquesta procedura es permesa dins vint e cinc Estats amb los vint e dos qu'admeton l’iniciativa populara mencionada en 4. 6 - Lo recall es une procedura de demission forçada d'una persona soumesa a un pòste eligible abans l'expiracion de son mandat. Per aquò, es necessari de recampar un cèrt nombre de signaturas d'electors, çò que desencadena un vòte sus la revocacion de l'elegit o del foncionari designat, parelhat mai sovent a une novèla eleccion. Aquesta procedura es uèi en vigor dins detz e uèit Estats.
Per exemple, en Califòrnia, cal al mens 5 % des personas avent participat a la darrièra election del governaire per desencadenar una iniciativa populara, es a dire electors. Se l'iniciativa populara a per objectiu de modificar la Constitucion, aqueste lidal es portat a 8 % (). Per organizar un recall, cal 12 %.
Pasmens, lo referendum jos totas sas formas es exclusit al nivèl federal.
Cal notar tanben que dins set Estats permetent la lei d'initiaciva populara, l'initiativa es « indirècte », çò que significa que lo referendum se debanarà se la legislatura adòpta la proposicion, quitament s'es amb d'amendaments. S'aquesta la somet a referendum, pòt tanben i sometre un contraprojècte. Dins dos Estats, l'amendament constitucional d'iniciativa populara es tanben indirècte.
America del Sud
Colómbia Los articles 103 e 104 de la constitucion colombiana de 1991 fan del referendum un mejan d'expression de la sobeiranetat del pòble, al resultat legalament constrenhent. L'article 155 permet tanben a un projècte de lei amb aqueste d'un referendum d'èsser portat al parlament s'acampa las signaturas d'al mens 5 % dels electors inscrchs sus las listas electoralas. Un pòrta paraula pòt èsser designat per èsser entendut pel parlament a quina que siá estapa del procediment Articles 103, 104, 155 e 163 de la constitution. Constitucion de 1991.
Una initiaciva populara passant aquesta estapa es automaticament considerada coma prioritària al nivèl parlementari, l'article 163 impausant un delai maxim de 30 jorns per sa presa en compte se s'agís d'un simple projècte de lei. Dins lo cas d'una proposicion de referendum, sol lo vote favorable del Senat es obligatòri al nivèl parlamentari sens que siá necessari de consultar la Cambra dels representants, coma la decision del president del President de la Colómbia aprovada en conselh dels ministres.
Lo projècte de lei es alara somés a referendum a une data independanta de tot autre vòte electoral. Coma l'ensemble d'aquestes darièrs en Colómbia, los referendums son somés a l'article 41 de la lei electorala, qu'impauda una participacion minimala d'un tèrç (33,3 %) dels inscrichs es requerida per que lo resultat, aprovat o regetat a la majoritat absoluda (50 % +1) dels vòte siá declarat valid Lei electorala.
Asia
Tailàndia En 2007, la junta militara de la Tailàndia organizèt un referendum aprovat per sa novèla constitucion devent permetre lo retorn de la democracia.
Euròpa
Alemanha La lei fondamentala prevei de referendum pas que pel cambiament de traçat de las frontièras dels Länder, lor fusion o lor scission. Lo referendum se debana dins los territòris concernits. Mas, segon de legislacions dels diferents Länder e comunas, de referendums locals sont autorizats, coma l’iniciativa populara.
Àustria En 1978, los austrichians regetan l'apèl lançat pel Govèrn per l'aviada de la primièra centrala nucleària privada en Àustria (a Zwentendorf). Lo programa nuclear es abandonat.
Òc, en 1994 per l'adesion a l'Union europèa.
Vorarlberg Pendent un referendum organizat en mai de 1919, l'endenman del primièr concflite mondial e seguent lo destraiment de l'Empèri austro-ongrés, 81 % dels abitants del Vorarlberg volguèt far pertit de la Soïssa Alfred D. Low, , 1985 ..
Belgica La constitucion belgaprevei pas la possibilitat d'un referendum e es de fach mai sovent interpretat coma excluissent la possibilitat del referendum o d'una autra forma de consultacion dirècta de la populacion, pel mens al subjècte de matèrias atribuidas per la constitucion.
En 1891, Leopòld II assagèt d'introduire lo principi del referendum reial dins la constitucion, mas la proposicion foguèt regetada per la Cambra.
Excepcionalament, en 1950 dins l'encastrede la Question reiala, una consultacion populara foguèt organizat de biais simultanèu dins cada província del país al subjècte del retorn del rei Leopòld III sul tròn.
Lo fach qu'aquesta consultacion aja poratat pas cap de solucion als problèmas qu'èra censada resòlvre mostrèt lo pauc de pertinéncia d'un referendum dins un país ont los avises podavan se detriar entre doas comunautats.
A diferentas escasenças, de projèctes de consultacion popular foguèron sometits al Conselh d'Estat. En 2004, una preposicion de lei per l'organiszacion d'una consultacion populara dins l'encastre de l'aprobacion del tractat establissent una constitucion per l'Euròpa. L'avís de l'assemblada generala de la seccion de legislacion del Conselh, foguèt negatius Voir l'avis du Conseil et cette analyse.
Dins las matèrias non regladas per la constitucion, pasmens, de poders locals per exemple (comunas e províncias) pòdon organizar de « consultacions popularas », purament consultativas, sus de subjèctes d'interés local.
Chipre Un referendum foguèt organizat lo 24 d'abril de 2004 dins las doas partidas de l'illa de Chipre per se prononciar sul plan de patz prepausat per las Nacions unidas qu'a per objectiu la reunificacion del país après trente ans de divisions e de negociacions inabotidas entre las doas comunautats grègas e turca de l’illa.
Los Chipriòtas grècs votèron « non » a 76 %. MAs, 65 % dels Chipriòtas turcs votèron « òc » al plan de las Nacions unidas.
Danemarc Òc, en 1972 (adesion), 1986 (Acte unic), 1992 (dos còps sul tractat de Maastricht), 1998 (tractat d'Amsterdam), 2000 (Èuro). Un referendum sus la Constitucion europèa lo 27 de setembre de 2005.
Eslovaquia Òc, en 2003 sus l'adesion a l'Union europèa.
Eslovènia Òc, en 2003 sus l'adesion a l'Union europèa. La Constitucion de l'Eslovènia (dins sa redaccion en vigor al 8 de junh de 2011) prevei un recors possible al referendum per las revisions constitucionalas (art. 170), la promulgacion d'una loi (art. 90) o l'adesion a une organizacion internacionala (art. 3a). Se debanèt lo 5 de junh de 2011 un referendum legislatiu sul recul de l'edat departença en retirada (reget del projècte). L'organizacion de referendums d'initiativa populara es possible en accòrdi amb los articles 90-1, 97 e 99 de la constitucion eslovèna, permetent aquesta forma de democracia dirècta quand un minim de 2500 signaturas es acampat, puèi al mens 40 000 dins un delai d'un mes, contra una lei votada pel parlament.
Espanha Segon l'article 92 de la constitucion de 1978, « las decisions politicas d'una importança particulara poirián èsser somesa a totes los ciutadans per la via d'un referendum consultatiu » amb autorizacion prealable del Congrès dels deputats.
Aqueste article foguèt aplicat dos còps:
en 1986, quand lo socialista Felipe González faguèt aprovar per referendum lo manten de son país dins l'organizacion militara atlantica