Lo japonés{Àudio|LL-Q14185 (oci)-Davidgrosclaude-japonés.wav|Escotar}}. En japonés, 日本語, AFI: [nʲihoŋɡo]. es la lenga pròpria dei Japonés e la lenga oficiala de facto de Japon. Fa partida de la familha dei lengas japonicasLas lengas japonicas son una branca de la familha pus larga dei lengas corèonipoainos segon duneis lingüistas ò dei lengas altaïcas segon dautrei lingüistas. Aquelei classificacions fan controvèrsia.. Es una lenga parlada per mai de 130 milions de personas en Japon e dins lei comunautats japonesas emigradas.
Es una lenga aglutinanta que se destria per un sistèma complèx de cortesiá que rebat la natura ierarquica de la societat japonesa, amb de formas verbalas e un vocabulari particular per indicar lestatut relatiu dau parlaire, de lescotaire e de la persona mencionada dins la conversacion (presenta ò absenta). Linventòri dei sons dau japonés es relativament estrech, e tèn un sistèma daccent tonic lexicau distint. La lenga es ritmada per de moras.
Lo japonés sescriu amb una combinason de tres diferent tipes de caractèrs : lei caractèrs chinés modificats sonats kanji (漢字), e dos sillabaris fachs de caractèrs chinés modificats, hiragana (平仮名) e katakana (片仮名). Lalfabet latin, rōmaji (ローマ字), es tanben de còps que i a utilizat en japonés modèrne, mai que mai per transcriure lei noms e logos deis entrepresas, la publicitat, e per intrar de tèxts japonés dins un ordenador. Las chifras aràbias son generalament utilizadas, mas lei caractèrs numeraus tradicionaus sinojaponés son tanben comuns.
Istòria
Preïstòria
Lei conoissenças sus l'origina dau japonés son fòrça limitadas en causa de l'abséncia de documents escrichs anteriors au sègle V apC. Segon leis ipotèsis actualas, lo japonés es eissit dau protojaponés, una lenga preïstorica introducha en Japon per de populacions vengudas de Corèa entre lei sègles VII e III avC qu'es coneguda gràcias a de trabalhs de reconstruccion lingüistica realizat au sègle XX<ref name="Serafim pp. 79-99">(en) Leon A. Serafim, "The uses of Ryukyuan in understanding Japanese language history", dins Bjarne Frellesvig e John Whitman, Proto-Japanese: Issues and Prospects, John Benjamins, pp. 79–99.</ref>. Dins de circonstàncias que son encara de precisar, remplacèt dins l'archipèu lei lengas indigènas dau Periòde Jomon.
Lo japonés ancian
thumb|right|Fotografia d'una partida dau Man'yoshu qu'aguèt un ròtle major dins l'emergéncia dau sistèma d'escritura man'yogana.
Lo japonés ancian es la forma pus vièlha de la lenga japonesa. Son existéncia es atestada per de documents escrichs coma lo Man'yoshu, una antologia de poesia datada deis ans 760. Èra un parlar aglutinant qu'utiliza un òrdre subjècte-objècte-vèrbe. Foguèt remplaçat per lo japonés mejan a la fin dau Periòde de Nara en 794.
En causa de l'influéncia de China, Japon adoptèt de caractèrs chinés per escriure sa lenga. Aquelei premierei sistèmas d'escritura japonés basats sus aquelei simbòls èran pas capables de representar totei lei sòns utiizats per lei locutors. Aquò limita ansin lei conoissenças sus lei formas pus vièlhas de japonés. D'efiech, certanei sòns èran probablament pas representats mentre que la prononciacion de certanei caractèrs es incertana. Pasmens, pauc a pauc, s'estructurèt lo man'yogana, un sistèma basat sus l'utilizacion de certanei caractèrs chinés chausits per lor valor fonetica. Leis associacions de caractèrs i èran mai ò mens simplas e de reconstitucions an permés d'identificar l'existéncia d'au mens 88 sillabas(en) Marc Hideo Miyake, Old Japanese: A Phonetic Reconstruction, RoutledgeCurzon, 2003, pp. 49-51., çò qu'es un nombre superior au japonés median. Aquela particularitat sembla liada a l'existéncia d'uech vocalas en japonés ancian còntra cinc a l'ora d'ara.
Lo japonés mejan
thumb|right|Fotografia d'una pagina dau Dich dau Genji, un important roman japonés dau sègle XII.
Lo japonés mejan foguèt la forma dominanta dau japonés de 794 a 1600. Son foncionament es relativament ben conegut gràcias a l'existéncia d'un escrich nombrós e variats. D'estrangiers, coma leis explorators europèus s'interessèron tanben a l'archipèu, çò que menèt a la publicacion d'obratges sus lo japonés coma l’Arte da lingoa de Iapam portugués. Durant lo Periòde de Heian (794-1185), una importanta influéncia chinesa contunièt d'aver un ròtle major dins l'evolucion de la lenga, especialament au nivèu de la fonologia, que veguèt la disparicion de divèrsei vocalas ò l'apondon de quauquei sòns novèus.
Durant lei dos periòdes istorics seguents, respectivament dichs Periòde Kamakura (1185-1333) e Periòde Muromachi (1336-1573), lo japonés mejan evolucionèt fòrça amb l'abandon de plusors trachs arcaïcs e l'aparicion d'elements totjorn presents dins la lenga. En particular, lo -k- present dins la sillaba finala deis adjectius dispareguèt (per exemple, shiroki venguèt shiroi). La terminason -te dei vèrbes conoguèt tanben de transformacions (per exemple, yomite venguèt yonde). En parallèl d'aqueleis evolucions, lo japonés mejan foguèt a l'origina dei premiers manlèus de mots europèus.
Lo japonés modèrne
Lo japonés modèrne es aparegut amb lo començament dau Periòde Edo (1603-1867). Es marcat per la centralizacion e la modernizacion progressiva dau país. Sa formacion foguèt donc fòrça influenciada per lei dialèctes parlats dins lei corts dei shoguns e deis emperaires installadas a Quiòto e Tòquio. D'un biais, lo procès de simplificacion contunièt amb lo passatge dau nombre de classas verbalas de nòu a cinc, la disparicion deis adjectius nominaus acabats per lo sufix -tar e la fin de la distincion entre leis adjectius regulars acabats per -ku ò per -siku. Divèrsei transformacions foneticas se debanèron tanben amb la modificacion de la prononciacion ò la fusion de certanei vocalas e consonantas.
Lo japonés modèrne prenguèt sa forma actuala amb la fin de la politica isolacionista dau país en 1853. Veguèt l'acabament dei procès de simplificacion començats ais periòdes precedents e l'adopcion d'un nombre important de mots estrangiers, generalament de tèrmes tecnics portugués, neerlandés, alemand ò anglés(en) Akira Miura, English in Japanese, Weatherhill, 1998.. D'autra part, l'influéncia de l'anglés a menat a l'aparicion d'un destriament entre lei sòns [tɕi] e [ti] e [dʑi] e [di](en) Kathleen Currie Hall, "Documenting phonological change: A comparison of two Japanese phonemic splits" dins Shan Luo (ed.), Proceedings of the 2013 Annual Conference of the Canadian Linguistic Association, 2013..
Classificacion
Lo japonés fa partida de la familha dei lengas japonicas. L'origina d'aquela familha es desconeguda. D'ipotèsi anciana prepausan de l'estacar ai lengas altaïcas que comprenián egalament lei lengas turcas e mongòlas(en) Roy Andrew Miller, Japanese and the other Altaic languages, The University of Chicago Press, 1971.(en) Sergei Starostin, Anna Dybo e Oleg Mudrak, Etymological dictionary of the Altaic languages, Brill, 2003.. Pasmens, aquela teoria es mai e mai contestada per doas rasons principalas : lo concèpte de lengas altaïcas es contestat(en) Alexander Vovin, « The end of the Altaic controversy », Central Asiatic Journal, vol. 49, n° 1, 2005, pp. 71-132.(en) José Andrés Alonso de la Fuente, « Review of Diachrony of verb morphology: Japanese and the Transeurasian languages », Diachronica, vol. 33, n° 4, 2016, pp. 530–537.. lo japonés presenta de trachs comuns amb lei lengas altaïcas mai tanben de diferéncias que podrián lo raprochar dei lengas oceanianas. Ansin, lei lengas japonicas son desenant generalament consideradas coma un isolat e lei debats contunian entre partisans e adversaris de la tèsi altaïca.
Escritura e prononciacion
Vocalas, consonantas e moras
Lo japonés modèrne tèn cinc vocalas brèvas que son A, I, U, E e OLo japonés ancian aviá tres vocalas suplementaris que son notadas ï, ë e ö.. Existís tanben doas semivocalas, y e w, que son totjorn combinadas dins l'òrdre semivocala + vocala. Permèton de formar lei sòns YA, YU, YO, WA, WI, WE e WOLei sòns YI, WU e YE an disparegut.. Uei, totei lei vocalas cortas pòdon èsser dobladas. Pòrtan alora un ‹ ◌̄ › per lei diferenciar dei vocalas cortas.
Lei consonantas dau japonés son pauc nombrosas : cinc consonantas sordas : K, S, T, P e H. cinc consonantas sonòras : G, Z, R, D e B. tres consonantas nasalas: G, N e M. Son totjorn seguidas per una vocala franc de N, d'aparicion pus recenta, qu'aparéis a la fin d'una sillaba ò d'un mot. Lei consonantas pòdon tanben èsser associadas amb YA, YU e YO per formar una sillaba.
Se lo tèrme sillaba es sovent adoptat per descriure lo japonés, es en realitat una error. D'efiech, la lenga japonesa a una estructura qu'es ritmada per de « moras ». Se la definicion d'aquelei sòns es encara l'objècte de debats entre especialistas, correspondon a un sòn pus elementari qu'una sillaba.
Escritura dau japonés
Lo japonés presenta la particularitat d'aver quatre sistèmas d'escritura diferents. Lo sens d'escritura tradicionau es verticau d'aut en bas e de senèstre vèrs la drecha. Dins aquò, d'adaptacions son possiblas, especialament en informatica onte l'escrich es generalament orizontau. Lei mots son normalament pas separats per d'espacis mai de virgulas pòdon permetre de marcar lei pausas dins una frasa complèxa. Lo discors raportat es indicat entre de cabirons «「」».
Kanji
Lei kanjis son de caractèrs chinés assimilats per la lenga japonesa. Durant son adopcion, lei Japonés adoptèron tanben sa prononciacion. Aquò menèt a la formacion d'un nombre important d'omonimias car la richessa lexicala dau japonés es pus febla qu'aquela dau chinés. De mai, certanei kanjis an cambiat de significacion car lo procès d'assimilacion foguèt pas unifòrme. D'efiech, lei caractèrs chinés son estats chausits tant per son sens que per sa fonologia.
L'escritura dei kanjis es complèxa car certanei son formats de mai de 20 trachs diferents. Mai d'un kanji pòu tanben aver plusors sens de lectura que despendon dau contèxte. Generalament, n'i a un d'origina chinesa e un d'origina japonesa. Per lei pus complèxs, o sens es indicat per un signe complementari dich furigana. Dins lei fachs, aperaquí un milier de kanjis son regularament utilizats. S'agís de caractèrs designant de mots lexicaus (noms, adjectius, vèrbes)En Japon, lo sistèma educatiu de basa estúdia kanjis. La conoissença de caractèrs suplementaris es donc una marca de cultura e d'erudicion.. De kanjis pus rars son utilizats per lei noms d'ostaus ò de luòcs.
thumb|center|600px|Exemple d'escritura d'un kanji.
Lo sens d'escritura dei kanjis pòu èsser orizontau ò verticau. Dins lei tèxtes modèrnes, pòdon èsser mesclats amb de caractèrs eissits d'autrei sistèmas d'escritura dau japonés.
Hiragana
Leis hiraganas son un sillabari format de kanjis simplificats. Permèton de transcriure lo japonés sensa ambigüitat car cada signe representa una sillaba. Son principalament utilizats per escriure lei mots que son pas designats per un kanji coma lei particulas gramaticalas ò certanei sufixs, lei mots designats per un kanji jutjat tròp formau per l'autor, lei furiganas e certanei morfèmas gramaticaus necessaris a la conjugason (dichs okurigana). Segon la preferéncia de l'autor, es tanben possible de remplaçar totei lei kanjis per d’hiraganas. Aquò permet generalament d'adocir la tonalitat dau tèxte.
La taula seguenta mostra lei caractèrs hiraganas, sa romanizacion Hepburn e la prononciacion en AFI.