Mónegue (en occitan classic: Mónegue; en occitan ligurizat: Mónego o Mónigo; en occitan non locau: Monegue, Morgue o Morgues; en monegasc: Mu̍negu; en francés: Monaco, en italian: Monaco) "Monaco", cèrca dins lo dicod'Òc. es una ciutat-Estat sobeirana d'Euròpa Occidentala situada en Occitània.
Lo nom oficiau de l'Estat es lo Principat de Mónegue (oficialament en francés: Principauté de MonacoArt. 1. de la Constitucion Monegasca (consultat lo 23-07-2023); en monegasc: Prinçipatu de Mu̍negu). Forma tanben, virtualament, un parçan d'Occitània. L'Estat monegasc coïncidisse doncas emb la comuna unica de Mónegue, qu'englòba lo quartier celèbre de Montcarles. Lo gentilici es monegasc -a.
Si situa sus la Còsta d'Azur, en riba de la Mar Mediterranèa, entre li vilas de Niça e Menton. Es enclavat dins lo País Niçard (mas non ne fa partida istoricament) e a de frontieras politiqui solament emb França.
Lo sieu regim es una monarquia constitucionala que lo sieu cap d'Estat, Albèrt II, ten lo títol de prince.
La sieu populacion es de Recensament de 2023 abitants e la sieu superfícia es d'1,95 km². Es un dei estats pus pichins dau Mond en superfícia mas gaudisse d'un grand prestigi internacionau e d'una economia dinamica.
Lengas Li doi lengas autoctòni e tradicionali son l'occitan (niçard) e lo nòrd-italian (ligur, nommat localament monegasc), segon li enquistas lingüistiqui de Carles de Tortolon e de Ramon Arveiller.
L'occitan dominava mai que mai dins lo quartier de Montcarles (que s'apelava a passat temps li Espelugas), mentre que lo ligur monegasc dominava au quartièr centrau de la Ròca e èra la lenga correnta de la familha princiera.
Despí lo 1976, s'organiza un ensenhament obligatòri dau ligur monegasc dins li escòlas (mas non de l'occitan). Tanben l'estat monegasc a creat una Acadèmia dei Lengas Dialectali que prepaua de collòquis e d'estudis de dialectologia sobre lo ligur monegasc e l'occitan. Totun aquela politica lingüistica es fòrça timida e non autreja un estatut de lenga oficiala ni au ligur monegasc, ni a l'occitan.
Despí lo mitan dau sègle XIX, la sola lenga oficiala e dominanta es lo francés. L'italian foguèt lenga administrativa avans l'adopcion dau francés. Finda, encuei, i a tot plen d'estatjants que parlan anglés e italian.
Divisions administrativi L'estat es devesit despí lo 1917 en una sola comuna, Mónegue. Despí lo 2013 «Ordonnance Souveraine n° 4.481 du 13 septembre 2013 modifiant les dispositions de l’ordonnance souveraine n° 3.647 du 9 septembre 1966 concernant l'Urbanisme, la Construction et la Voirie, modifiée», sus journaldemonaco.gouv.mc., es devesit en 8 quartiers. thumb|right|200px|Lu quartiers de Mónegue
Lu ancians municipis de Mónegue èran Mónegue (La Ròca, sèti dau palais dei princes), Montcarles e La Condamina.
Istòria
Preïstòria e Antiquitat
thumb|Vestigis dau Trofeu d'Auguste.
Lo site de Mónegue es abitat per d'èstres umans despí lo Paleotic Inferior. Aquò es atestat per la descubèrta de vestigis nombrós datant de periòdes diferents. Vèrs lo ans, aquelu vestigis vènon pus complèxes emb la preséncia de formas d'art (gravadura, escultura, etc.) e de tombas, individuali ò collectivi. Lu documents escrichs pus ancians sus l'istòria dau territòri monegasc son d'origina grèga. Per Diodòr de Sicília († sègle I avC) e Estrabon († sègle I apC), èra poblat per de Ligurs originaris de la region de Gènoa. L'origina d'aqueu pòble ligur – qu'es diferent dei Ligurs actuals — non es conoissuda. Èra probablament un pòble indigène non aparentat ai pòbles indoeuropeus.
Durant lo sègle VI avC, lu Foceus fondèron la colonia de Monoïkos qu'es a l'origina de la vila actuala. Dins lu tèxtes dau periòde, es sovent associada emb Ercules que, segon lu Grècs e lu Ligurs, viatjèt dins la region durant lu sieus trabalhs. Passèt sota contraròtle roman après la guèrra civila entre Cesar e Pompeu. Durant aqueu periòde, s'apelèt Monoeci Portus (Μονοίκου λιμήν) ò pus exactament Portus Herculis Monoeci (de còps solament Portus Herculis) e foguèt una basa navala romana de segond òrdre. Dins li montanhas pròchi s'erigiguèt un monument, lo Trofeu d'Auguste, per commemorar la somission dei tribus liguriPhilippe Casimir, Le Trophée d'Auguste à La Turbie, Le Livre d'Histoire-Lorisse éditeur, 2010..
De l'Edat Mejana a la Prima dei Pòbles
De l'Empèri Roman a la Republica de Gènoa
Mónegue demorèt dins l'Empèri Roman fins a la crisi ai invasions barbari dau sègle V apC. Pi, durant la primiera mitat de l'Edat Mejana, foguèt regularament victima d'atacas e de pilhatges menats per de pòbles barbares ò per lu Sarrasins. La populacion demenissèt e l'endrech foguèt bessai despoblat durant de periòdes mai ò mens lòngs. Aquò durèt fins a la destruccion dei fortalesas sarrasini en Provença a la fin dau sègle XPhilippe Sénac, Musulmans et Sarrasins dans le sud de la Gaule : VIIIe – XIe siècle, Sycomore, 1980.. Au sègle XI, un poblament de Ligurs – au sens modèrne dau tèrme – es ensinda atestat. Per aquela rason, en lo 1191, l'emperaire roman germanic Enric VI la sobeiranetat de Mónegue a la Republica de Gènoa, region d'origina dei Ligurs. Lo 10 de junh dau 1215, un grop de gibelins, es a dire d'Italians partisans dau mantenement dau poder imperial en Itàlia, li desbarquèt per construrre una fortalesa a la cima de la Ròca. Aquò marca lo començament de l'istòria modèrna de Mónegue.
La conquista per lu Grimaldi
thumb|Rainièr I, senhor de Mónegue dau 1301 au 1314.
Lu Grimaldi son una familha de la noblessa genovesa fondada per lo cònsol Otto Canella (1070-1143) e son fiu Grimaldo (1110-1184). Faía partida dei familhas pus potenti de la vila e venguèt ensinda un actor important dei conflictes entre Guelfs e Gibelins au sen de la Republica de Gènoa. Fideus a l'emperaire, formèron una aligança emb lu Fieschi, una autra familha guelfa importanta, e s'opausèron ai Doria e ai Spinola que jonhèron lo partit gibelin (lu adversaris de l'emperaire en Itàlia). Aqueli aliganças èran basadi sus de ligams ancians entre ostaus feudaus, mas seguissian finda de logicas e de rivalitats locali.
Durant aquelu conflictes, lu guelfs foguèron batuts a Gènoa en lo 1271 e obligats de fugir vèrs li sieui fortalesas en defòra de la vila. Durant li annadas seguenti, organizèron mai d'una ataca còntra lu sieus rivaus e, dins aquel encastre, Francesco Grimaldi († 1309) pilhèt lo contraròtle de la fortalesa de Mónegue lo 8 de genier dau 1297. Segon la legenda, seriá intrat dins lo casteu desguisat en monge per enganar la garnison. Totun, non posquèt defendre la sieua conquista que foguèt perduda lo 10 d'abriu dau 1301. Rainièr I (1285-1314), un cosin de Francés vengut participar a la batalha, reçaupèt de compensacions en Provença de la part de Carles II d'Anjau. Una partida dei Grimaldi intrèron donc au servici de l'Ostau d'Anjau e, rapidament, dei rèis de França. Ensinda, Rainièr I venguèt amirau de França en lo 1304 e ganhèt la batalha de Zierikzee. Coma recompensa, reçaupèt la senhoria de Canha en lo 1310.
Rainièr I es considerat coma lo fondator vertadier de la dinastia actuala dei Grimaldi. D'efècte, gràcias au sostèn francoangevin, posquèt constituir un ensemble territoriau important a l'entorn de Canha e tornar pilhar Mónegue. L'autoritat dei Grimaldi li foguèt reconoissuda en lo 1314 e definitivament establida en lo 1331 emb la creacion dau títol de « senhor de Mónegue ».
La consolidacion dau poder Grimaldi
Dau 1331 au 1509, lu Grimaldi menèron mai d'una guèrra còntra Gènoa per protegir li sieui possessions. En parallèle, agrandissèron lo sieu territòri en demorant au servici dei rèis de França. Carles Grimaldi, senhor de Mónegue dau 1331 au 1357, e lo sieu cosin, l'amirau Antòni Grimaldi, foguèron lu dos actors majors d'aquela politica emb la cròmpa dei senhoria de Menton en lo 1346 e de Ròcabruna en lo 1355. Carles participèt finda a la batalha de Crécy e au sètge de Calais dins lo camp francés. Foguèt tuat en lo 1357 durant una ataca genovesa dirigida còntra Mónegue per Simone Boccanegra.
Après aquela desfacha, dau 1357 au 1395, lu Grimaldi si retirèron a Menton e Ròcabruna. Menton foguèt atacada mai d'un còp durant aqueu periòde, mas Rainier II (1350-1407) capitèt de protegir la vila. La Ròca foguèt reconquistada per lu sieus enfants. En lo 1465, un maridatge permetèt d'unir lu Grimaldi de Mónegue e lu Grimaldi d'Antíbol, una branca de la familha poderosa en Provença. Totun, lu Grimaldi demorèron lu defensors dei interès francés dins la region. En lo 1489, obtenguèron la reconoissença de la sieua independéncia per França e Savòia. Pi, en lo 1509, Gènoa abandonèt li sieui revendicacions après la revirada d'una darriera ataca.
Lo periòde modèrne
En lo 1523, Lucian Grimaldi foguèt assassinat per un cosin eissit de la familha Doria. Lo sieu fiu, Onorat èra un enfant que foguèt plaçat sota la regéncia dau sieu oncle, l'evesque Agustin de Grassa. Dins l'encastre dei Guèrras d'Itàlia, Mónegue perdèt lo sostèn francés. En lo 1524, Agustin negocièt donc una proteccion espanhòla. Fins au 1641, Mónegue aculhèt e deguèt ensinda entretenir una garnison espanhòla.
En lo 1612, Onorat II pilhèt lo títol de prince, cen que marca la fondacion de la Principautat de Mónegue. Pi, en lo 1641, Onorat II negocièt un retorn a l'aligança francesa en causa dau declin de la poissança dei Habsborg durant la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648). Lo 14 de setembre dau 1641, signèt lo tractat de Péronne emb Loís XIII. França reconoissèt la senhoria dau prince sus li vilas de Mónegue, de Ròcabruna e de Menton, financèt una garnison de 500 òmes, donèt divèrs feus francés au prince e li paguèt una renda annuala. En retorn, la principautat dei Grimaldi venguèt un protectorat francés.
Per Mónegue, la fin de l'epòca modèrna correspònde a un periòde de prosperitat relativa gràcias a aquelu revenguts e ai economias eissidi de la partença de la garnison espanhòla. De trabalhs foguèron donc realizats per agrandir lo palais. Lo prince Loís I creèt finda lo regiment Mónegue-Cavalaria, engatjat dins l'armada de Loís XIV de França, e foguèt ambassador de França a Roma.
Lo periòde dei Revolucions
Dau 1789 au 1861, Mónegue conoissèt un periòde de dificultats importanti en causa dei revolucions e dei transformacions que toquèron la region. D'efècte, après la nuèch dau 4 d'aost dau 1789, lu princes perdèron li sieui possessions francesi. Pi, un movement revolucionari local pilhèt lo poder e reclamèt l'annexion de la Principautat per la Republica Francesa. La Convencion acceptèt lo 15 de febrier dau 1793 e Mónegue foguèt integrat, sota lo nom de Fòrt Ercules, dins lo departament dei Aups Maritimi. Aquò durèt fins au Congrès de Viena que restablissèt la Principautat. Totun, venguèt un protectorat dau Reiaume de Sardenha.
En lo 1847, lo territòri monegasc avia una superficia de 24,5 km² e s'estendia sobre li comunas de Mónegue ( abitants), de Ròcabruna (850 abitants) e Menton ( abitants). L'agricultura de la plana mentonasca èra la primiera fònt de revenguts gràcias ai sieui exportacions d'òli e d'agrumes. Totun, durant lo movement revolucionari dau 1848, Ròcabruna e Menton si revoltèron còntra lu Grimaldi e si proclamèron « vilas liuri » plaçadi sota la proteccion dei rèis de Sardenha. En lo 1860, foguèron cedidi per Itàlia a França dins lo quadre dei acòrdis signats entre lu doi país après l'unificacion italiana. L'independéncia de la Principautat de Mónegue, reducha a Mónegue, foguèt formalament reconoissuda e lo protectorat sarde foguèt annulat.
La Principautat contemporanea
La modernizacion de Mónegue
thumb|Carles III, prince dau 1856 au 1889.