thumb|right|Cristau de clorur de sòdi, la sau pus coneguda en causa de son ròtle dins l'alimentacion umana.
Una sau (var. salLo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, Dicod'Òc, cèrca « Sel », consultat lo 5 d'octòbre de 2022, ) es un compausat quimic ionic pur qu'es lo resultat de la reaccion entre un acid e una basa. Es constituïda d'ions de signes opausats : un anion que provèn de l'acid e un cation que provèn de la basa. En causa de l'importància dei reaccions acidobasicas dins la natura, lei saus son una familha importanta de substàncias per la quimia, la biologia e la medecina modèrna. Per exemple, de compausats coma lo clorur de sòdi ò lo bicarbonat de potassi son de saus. Certanei saus son donc conegudas dempuei la Preïstòria e, per aquela rason, l'estudi dei saus a tanben tengut un ròtle important dins lo desvolopament de la quimia fins a la fin dau sègle XIX.
Istòria
Lei saus ocupan una plaça particulara dins l'istòria de la quimia car foguèron lòngtemps un deis objèctes d'estudis principaus de la quimia minerala. Per aquela rason, lei recèrcas sus lei saus foguèron a l'origina de progrès majors dins la comprenença dei fenomèns quimics fins au començament dau sègle XX. Dempuei aquela data, se lei saus demòran un subjècte important, d'autrei camps an pres mai d'importància dins la quimia modèrna.
De la Preïstòria a l'aparicion de la quimia modèrna
Lei periòdes antics e medievaus
La sau alimentària es coneguda dempuei la Preïstòria coma l'indican lei recèrcas arqueologicas menadas dins lo vilatge neolitic de Solnitsata. Èra utilizat per garnir ò per conservar d'aliments. Dins lo mond grècoroman, son importància èra tanben reconeguda per lei mètges. Ansin, Plini lo Vièlh (23-79 apC) o considerava coma una dei causas necessàrias a la vida(la) Plini lo Vièlh, Istòria Naturala, 77 apC.. De mai, Plini fasiá un destriament entre la sau marina e la sau fossila. Un sègle pus tard, Galen (131-201 apC) realizava tanben la diferéncia. Pasmens, la sau alimentària èra pas l'unica sau coneguda durant l'Antiquitat. Per exemple, la saunitre èra utilizat dins la Peninsula Indiana au sègle III avC per fabricar d'armas productritz de fumadas toxicas(en) Kaushik Roy, Military Transition in Early Modern Asia, 1400-1750, Bloomsbury Academic, 2014, p. 19.. Autre exemple, l'esplecha de saumiac es mencionada en Cirenaïca, totjorn per Plini.
Amb lo desvolopament de l'alquimia, d'autrei saus foguèron pauc a pauc descubèrtas. Per exemple, la descubèrta dau vitriòu menèt a aquela dei sulfats. Pasmens, en causa de son origina diferenta, foguèron classats dins una categoria diferenta dei saus ja conegudas. Per exemple, lo monge Basilius Valentinus (v. 1394-1450) sostenguèt aqueu ponch de vista dins lo Letztes Testament, un tractat escrich au sègle XV mai publicat au sègle XVII(en) N. C. Datta, The Story of Chemistry, Universities Press, 2005.. Ansin, la nocion de sau demorèt pauc clara e mau definida. Dins aquò, de personalitats coma Bernard Palissy (v. 1510-1590) aguèron una intuicion sus l'importància dei saus dins lei procès biologics. Dins aquò, poguèron jamai la demostrar.
La confusion entre acids, basas e saus
De l'Edat Mejana ai trabalhs de Lavoisier (1743-1794), la quimia s'estructurèt pauc a pauc en integrant lei principis dau metòde scientific. Aquela epòca es donc caracterizada per l'adopcion progressiva de l'empirisme. Plusors proprietats dei saus foguèron donc identificadas (solubilitat dins l'aiga, abséncia de combustion...). Pasmens, d'autrei familhas de compausats an de proprietats similaras. Ansin, d'un biais generau, la màger part dei quimistas integrèron lei saus dins la meteissa categoria que leis acids e lei basas. Per exemple, per Johann Joachim Becher (1635-1682), la nocion representava de sau la partida minerala, es a dire lo fix e l'incombustible, de cada objècte. Georg Ernst Stahl (1659-1734), autor de la teoria dau flogistic, considerava tanben leis acids, lei basas, lei saus e lei tèrras coma d'analògs. Pasmens, sa posicion evolucionèt pauc a pauc per gropar leis acids, lei basas e lei saus dins una meteissa categoria e faire una diferéncia amb lei tèrras. Puei, considerèt leis acids, lei basas e lei saus neutras coma de saus. En causa de l'influéncia dau flogistic, aquela vision perdurèt fins a l'aparicion de la quimia modèrna.
L'emergéncia de l'idèa modèrna de sau
Lo destriament entre acids, basas e saus
Dins aquò, la concepcion de Stahl foguèt pas acceptada per tota la comunautat scientifica. Tre leis ans 1620, Jan Baptista van Helmont (1579-1644) observèt que la reaccion entre un acid e un alcali entraïnava la formacion d'una sau. Nicolas Lémery (1645-1715) arribèt a la meteissa conclusion. De son caire, Robert Boyle (1627-1691) destrièt acids, basas (alcalis) e saus. Puei, en 1728, un resultat important foguèt trobat per Étienne-François Geoffroy (1672-1731) qu'identifiquèt la natura salina dei saus metallicas eissidas de l'accion de l'acid sulfuric sus un metau(fr) Étienne-François Geoffroy, « Manière de recomposer le Soufre commun par la réunion de ses principes, d'en composer de nouveau par le mélange de semblables substances, avec quelques conjectures sur la composition des métaux. », dins coll. Histoire de l'Académie royale des sciences, année MDCCIV (1704), Gabriel Martin, Jean Baptiste Coignard & Hippolyte-Louis Guerin, 1745, pp. 278-286..
La premiera classicacion dei saus
Lei premierei teorias modèrnas sus lei saus foguèron l'òbra dau quimista francés Guillaume-François Rouelle (1703-1770). D'efiech, en 1744, abandonèt la descripcion tradicionala dei saus a partir de sei proprietats gustativas. En plaça, considerèt una sau unicament coma lo resultat de la reaccion entre un acid e una basa(fr) Rémi Franckowiak, « Les sels neutres de Guillaume-François Rouelle », Revue d'histoire des sciences, vol. 55, n° 4, 2002, pp. 493-532.. Puei, après aver observat lei proprietats comunas dei saus, prepausèt la premiera classificacion metodica d'aquelei substàncias : lei saus mejanas èran caracterizadas per de cristaus solitaris que se presentan sota la forma de lamas finas. lei saus neutras èran caracterizadas per de cristaus cubics ò de piramidas de quatre a sièis fàcias. lei saus tetraedricas, piramidalas, parallelepipedicas ò romboïcas. lei saus cristallizadas segon una forma parallelepipedica aplatida. lei saus caracterizadas per de cristaus lòngs amb una forma d'agulha, de prisma ò de colona. lei saus caracterizadas per de cristaus pichons amb una forma d'agulha ò amb una forma indeterminada. Per Rouelle, lei formas cristallinas èran fondamentalas per estudiar lei saus. Sa classificacion presenta donc de similituds amb lei classificacions utilizadas en mineralogia. Son trabalh inspirèt fòrça lei geològs qu'estudiavan lei mineraus. En 1754, precisèt sa pensada en realizant un destriament entre lei saus acidas, lei saus neutras (ò perfèctas) e lei saus amb un excès de basa. Per sostenir aquela diferenciacion, expliquèt que la combinason entre un acid e una basa èra limitada per un ponch de saturacion. En delà, de formas acidas ò basicas èran combinadas a l'estructura de la sau. Pasmens, aquela teoria foguèt combatuda per una partida dei quimistas dau sègle XVIII.
La question de l'oxigèn dins lei saus
Antoine Lavoisier (1743-1794) estudièt lei saus dins sei recèrcas sus la combustion. En particular, mostrèt que lei cauç metallics, d'aqueu temps consideradas coma de còrs simples, èran en realitat un assemblatge entre un metau e l'oxigèn. De mai, descurbiguèt d'aqueleis oxids intravan dins la composicion dei saus. Per eu, lei saus èran donc compausadas per un oxid e per un acid. Generalizèt sa conclusion ai saus alcalinas e alcalinoterrosas. Pasmens, coma pensava que l'oxigèn intrava dins la composicion de totei leis acids, prepausèt un modèl erronèu per lei clorurs(fr) Antoine Lavoisier, Considérations générales sur la nature des acides, 1778..
En causa dau prestigi de Lavoisier, la question de l'oxigèn dins lei saus foguèt l'objècte d'un important debat. D'efiech, tre 1789, Claude-Louis Berthollet (1748-1822) demostrèt l'abséncia d'oxigèn dins l'acid sulfidric e dins l'acid cianidric. Pasmens, l'acid cloridricDich acid muriatic dins lei tèxtes dau periòde. èra encara considerat coma un acid oxigenat, resultat « confiermat » per un estudi menat en 1809 per Joseph Louis Gay-Lussac (1778-1850) e Louis Jacques Thénard (1777-1857). Dins aquò, aquela conclusion foguèt contestada un an pus tard per Humphry Davy (1778-1829). Gràcias a una pila voltaïca, descomposèt l'acid cloridric e identifiquèt lo clòre coma un element quimic novèu. Ansin, demostrèt que lei clorurs èran de saus constituïdas de clòre e de metaus. En 1812, lo raliament de Gay-Lussac e de Thénard ai tèsis de Davy permetèt lor difusion dins la comunautat scientifica. En 1814-1815, la descubèrta dei cianurs per Gay-Lussac renforcèt mai l'idèa d'una existéncia de saus non oxigenadas.
Lei trabalhs de Berzelius e de Liebig
En 1820, Jöns Jacob Berzelius (1779-1848) refusava encara leis idèas de Davy sus lei saus. En acòrdi amb la pensada de Lavoisier, pensava que lei clorurs, especialament la sau alimentària (clorur de sòdi), èran pas de saus. D'efiech, segon eu, lo clorur de sòdi èra lo resultat de la combinason entre un atòm de sòdi e un atòm de clòre. En consequéncia, leis alogenurs èran pas lo resultat de l'union d'un acid e d'una basa. Assaièt de sostenir aquela tèsi per d'experiéncias e, en 1825, descurbiguèt lei sulfosaus, resultat de la combinason d'un sulfur acid e d'un sulfur basic. Concluguèt que, dins aquelei compausats, l'oxigèn èra estat remplaçat per lo sofre. Pauc a pauc, acceptèt donc de se raliar a la posicion de Davy e Gay-Lussac.
Puei, Berzelius adaptèt sa teoria de l'electroquimia ai saus. Segon eu, totei lei substàncias quimicas èran compausadas d'elements ò d'associacions d'elements de signes electrics opausats. Per exemple, dins una sulfosau, lo sulfur acid èra l'element electronegatiu e lo sulfur basic l'element electropositiu. Aquò li permetèt de descubrir que de compausats complèxs èran egalament capables d'engendrar de saus. Puei, prepausèt una classificacion dei saus en doas categorias : lei saus aloïdas, compausats d'un metau e d'un alogèn. lei saus amfidas, compausat d'un oxid, d'un sulfur, d'un seleniur ò d'un tellurur e d'un acid, d'un sulfid, d'un selenid ò d'un tellurid. Aquò èra una prolongament important de la teoria de Davy car permetiá d'imaginar l'existéncia de saus compausadas de plusors saus diferentas. La redescubèrta deis experiéncias de Andreas Sigismund Marggraf (1709-1782), un quimista alemand qu'aviá mostrat la natura dobla de l'alun, sostenguèt lo modèl de Berzelius.
En 1837-1838, Justus von Liebig (1803-1873) publiquèt lo resultat de sei recèrcas sus leis acids qu'èran una continuacion dei trabalhs precedents. En particular, identifiquèt l'importància de l'idrogèn dins aquelei substàncias. Segon eu, un acid èra una substància capabla de remplaçar un atòm metallic per un atòm d'idrogèn. A l'opausat, suggeriguèt que lei saus èran de compausats onte l'idrogèn èra estat remplaçat per l'equivalent d'un metau.
La formacion dei saus