Via Lactèa

thumb|right|Lo Chamin de Sant Jaume dins lo cèu nuechenc de l'emisferi nòrd.

La Via Lactèa (var. Via Lachenca) ─comunament nomenaa lo Chamin de Sant Jaume (var. Camin de Sant Jacme)─ es la galaxia onte se tròban lo Sistèma Solar e la Tèrra. Es una galaxia espirala barraa de 100 a 400 miliards d'estelas. Es conegua despuei la Preïstòria car forma una faissa blanchassa dins lo ceu nuechenc. Pasmens, sa natura precisa demorèt ignoraa fins au desvolopament de l'astronomia moderna.

La Via Lactèa es la segonda galaxia mai importanta dau Grop Locau, l'ensemble de las galaxias situaas dins la vesinança de la Terra. A un diametre de a ans lutz e se seriá formaa rapidament après lo Big Bang. Son estructura actuala seriá aparegua fai 7 a 10 miliards d'ans. Plusors galaxias satellitas orbitan a l'entorn de son centre galactic. Las doas mai importantas son los dos Nívols de Magellan. Dins quatre miliards d'ans, la Via Lactèa deuriá intrar en collision e fusionar amb la Galaxia d'Andromeda. Lo resultat serà probablament una galaxia elliptica.

Istòria

Las observacions e teorias anticas

D'observacions dau Chamin de Sant Jaume son atestaas tre l'Antiquitat dins mai d'una region. D'efiech, la concentracion d'estelas dau plan galactic es aisament visibla de nuech. Plusors legendas e racontes mitologics foguèron escrichs per explicar sa preséncia. Las prumieras temptativas d'explicacions « racionalas » foguèron l'òbra de filosòfs grecs. Aristòtel (384-322 avC), dins lo quadre de son Univèrs compausat d'esferas perfectas, la considerèt coma un fenomene atmosferic situat dins la region sublunana.Aristòtel, Meteorologicas, I, 8, 345. Teofrast (371-288 avC), un discípol d'Aristòtel, pensava que la Via Lactèa èra la sutura dels dos emisferis de l'esfera celestiala.Macròbi, Commentaris dau sòmi de Scipion, chapitre XV.

Pasmens, la vision d'Aristòtel èra pas unica en Grècia. Democrit (v. 460-370 avC) e Anaxagores (v. 500-428 avC) pensava que la Via Lactèa èra constituïda d'una multituda d'estelas luechencas e tròp pichonas per èsser observablas a uelh nud. Aquela concepcion èra probablament originària d'Índia.(fr) Ferdinand Hoefer, Histoire de l'astronomie depuis ses origines jusqu'à nos jours, París, Hachette, 1873, p. 117.(fr) Frédéric Chaberlot, La Voie Lactée : Histoire des conceptions et des modèles de notre galaxie des temps anciens aux années 1930, CNRS, 2003.

Au segle II apC, Claudi Ptolemeu (v. 100-168 apC) sintetizèt lo saber antic sus lo Chamin de Sant Jaume dins son òbra principala, l'Almagest. Principalament inspirat per las concepcions aristotelicianas, lo sistema de Ptolemeu èra compausat d'un ensemble d'esferas centraas sus una Tèrra situaa au centre de l'Univèrs. Per eu, la Via Lactèa èra donc pereu un fenomene meteorologic.

Lo periòde medievau

Durant l'Edat Mejana, las ideias de Ptolemeu se difusèron dins lo monde arabomusulman, eiretier de la mager part dau saber grec ancian. Se mantenguèron pereu en Euròpa, siá gràcias a un accès dirècte als textes antics siá gràcias a la difusion de traduccion d'obratges arabis. Demorèron preponderantas fins au segle XV en despiech de contestacions recurrentas. Per exemple, tre lo segle VI, lo filosòfe neoplatonician Olimpiodòr lo Jove (495-570) contestèt la natura meteorologic de la Via Lactèa per dos arguments : las planetas passan davant la Via Lactèa dins lo ceu e la Via Lactèa a ges d'efiech sus la parallaxi.(en) Tofigh Heidarzadeh, A History of Physical Theories of Comets. From Aristotle to Whipple, Springer, 2008, pp. 23-25.

Durant lo resta de l'Edat Mejana, plusors astronòms arabis e persans avancèron d'arguments seriós en favor d'una origina estellara, sensa sapar l'autoritat acordat a lAlmagest. Per Al-Biruni (v. 973-1050), lo Chamin de Sant Jaume èra un achampament d'estelas nebulosas nombrosas. Alhazen (v. 965-1040) refutèt la teoria de Ptolemeu en mesurant la parallaxi de la Via Lactèa. Coma Olimpiodòr, trobèt un resultat nul indicant una distància fòrça importanta.(en) Mohamed Mohaini, Great Muslim Mathematicians, Penerbit UTM, 2000, pp. 49-50.(en) Hamid-Eddine Bouali, Mourad Zghal, Zohra Ben Lakhdar, « Popularisation of Optical Phenomena: Establishing the First Ibn Al-Haytham Workshop on Photography [archive] », The Education and Training in Optics and Photonics Conference, 2005. Enfin, au segle XII, Avempace suggeriguèt qu'un fenomene de refraccion engendrat per l'atmosfera empachava de veire distintament las estelas formant la Via Lactèa. En 1117, sostenguèt sa tesi en observant l'aspecte de Mart durant una conjoncion amb Jupitèr.(en) Josep Puig Montada, intraa « Ibn Bajja », Stanford Encyclopedia of Philosophy, consultat lo 11 de julhet de 2008.

L'aparicion dels instruments d'observacion e la conjectura de Kant

thumb|right|Esquema de la galaxia segon William Herschel.

En 1610, Galileo Galilei (1564-1642) observèt la Via Lactèa amb son telescòpi. Aquò li permetèt d'establir sa natura « d'amàs d'estelas pichonas ».(fr) Ludovico Geymonat (trad. Françoise-Marie Rosset e Sylvie Martin), Galilée, París, Éditions du Seuil, coll. « Sciences », 1992, p. 58. Durant lo segle XVIII, lo progrès tecnic e la multiplicacion de las observacions permetèron l'emergéncia de plusors modeles per explicar sa natura e son estructura. En 1734, lo Suedés Emanuel Swedenborg (1688-1772) avancèt l'ideia que las galaxias èran d'univèrs-illas.(fr) Jean-Pierre Luminet e Marc Lachièze-Rey, De l'infini... : Mystères et limites de l'Univers, París, Dunod, 2005, p. 48. Quauques ans mai tard, en 1750, Thomas Wright (1711-1786) prepausèt un modele de nívol aplatit en forma de disc. Lo Soleu fasiá partia d'aquelas estelas.(fr) Steven Weinberg (trad. Jean-Benoit Yelnik), Les Trois Premières Minutes de l'Univers, París, Seuil, coll. « Point », 1978, p. 26. Lo filosòf Jean-Henri Lambert (1728-1777) arribèt a la meteissa conclusion en 1761.

En 1755, lo filosòf Immanuel Kant (1724-1804) conjecturèt que lo Chamin de Sant Jaume poguèsse èsser un objecte en rotacion compausat d'un gròs nombre d'estelas retenguas per la gravitat. Suggeriguèt pereu que de « nebulosas » visiblas dins lo ceu nuechenc èran en realitat d'autras galaxias.(de) Immanuel Kant, Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels, Fischer, 1755, pp. 2-3. En 1796, dins un obratge de vulgarizacion intitulat Exposicion dau Sistema dau Monde, Pierre-Simon de Laplace (1749-1827) desvolopèt una ideia identica.(fr) Stephen Jay Gould, Antilopes, dodos et coquillages : ultimes réflexions sur l'histoire naturelle, París, Seuil, coll. « Points / Sciences », 2008, pp. 255-257.

A la fin dau segle XVIII, William Herschel (1738-1822) publiquèt la prumiera descripcion scientifica de la Via Lachenca en realizant un inventòri de las estelas presentas dins las diferentas regions dau ceu. Aquò lo menèt a plaçar lo Soleu a proximitat dau centre galactic, çò qu'es erroneu. De mai, per posicionar las autras estelas, se fondèt sus d'ipotesis egalament faussas : luminositat intrinseca identica, relacion de proporcionalitat entre la distància e la magnitud aparenta e abséncia d'extincion interestellara. En 1845, las observacions de William Parsons (1800-1867) li permetèron de diferenciar galaxias ellipticas e galaxias espiralas. Destrièt pereu de fònts luminosas distintas dins de « nebulosas », çò que renforcèt la conjectura de Kant.

Lo Grand Debat

En 1917, Heber Curtis (1872-1942) observèt la nòva SN 1885A dins la « Granda Nebulosa d'Andromeda ». En estudiant d'imatges fotografics mai ancians, descurbiguèt onze nòvas suplementàrias e calculèt sa luminositat. En mejana, obtenguèt una valor detz còps inferioras a las autras nòvas. Establiguèt ansin a la distància entre la Via Lactèa e la « Granda Nebulosa » a ans lutz. Venguèt ansin un partisan de la teoria dels univèrs-illas e considerèt las galaxias espiralas coma de galaxias independentas.(en) H. D. Curtis, « Novae in spiral nebulae and the Island Universe Theory », Publications of the Astronomical Society of the Pacific, vol. 100,‎ 1988, p. 6. Aquò entraïnèt lo Grand Debat entre Heber Curtis e Harlow Shapley (1885-1972). Lo segond èra opausat a l'existéncia de galaxias independentas, mas deguèt s'enclinar en 1924 après la descubèrta d'una estela variabla cefeida dins la Nebulosa d'Andromeda, desenant vengua la Galaxia d'Andromeda.(en) Allan Sandage, « Edwin Hubble, 1889–1953 », Journal of the Royal Astronomical Society of Canada, vol. 83, n° 6,‎ 1989, pp. 351-356.(en) Steven Weinberg (trad. Jean-Benoit Yelnik), Les Trois Premières Minutes de l'Univers, París, Seuil, coll. « Point », 1978, pp. 28-31.

L'estudi moderne dau Chamin de Sant Jaume

Après l'achabament dau Grand Debat, los astronòms comencèron d'estudiar las estructuras galacticas per determinar la posicion dau Soleu dins la galaxia e l'organizacion generala de la Via Lactèa. En 1920, Jacobus Kapteyn (1851-1922) prepausèt un modele de galaxia elliptica d'un diametre de 50 ans lutz. Lo Soleu i èra plaçat vers lo centre. Dos ans mai tard, mostrèt lo fenomene de rotacion galactic. Pasmens, lo modèl elliptic pausava de problemas. En 1930, Robert Jules Trumpler (1886-1956) suggeriguèt un modele de galaxia espirala dotat d'un bulb centrau que s'impausèt rapidament au sen de la comunautat scientifica.

Après la Segonda Guerra Mondiala, los mejans tecnics permetèron de destriar d'estructuras mai finas. Ansin, a partir dels ans 1950, plusors braç espiraus foguèron descubèrts. Uei, cinc braç principaus son estats identificats, mas existís pereu de braç menors mens ben coneguts. Dins los ans 1990, l'existéncia d'una barra centrala foguèt pauc a pauc sospichaa. Aquò foguèt confirmaa en 2005 amb las mesuras realizaas per lo telescòpi espaciau Spitzer. En parallele, avancèt pauc a cha pauc l'ideia de la preséncia d'un trauc negre supermassís au centre de la galaxia. Associat amb la fònt de raionaments X Sagittarius A*, foguèt descubert en 1974.(en) W. Miller Goss, Robert L. Brown e K. Y. Lo, « The discovery of Sgr A* », Astronomical Notes / Astronomische Nachrichten, John Wiley & Sons, vol. 324, n° S1 « Proceedings of the Galactic Center Workshop 2002: The central 300 parsecs of the Milky Way »,‎ setembre de 2003, pp. 497-504. Pasmens, l'acceptacion de la natura de l'objecte avancèt lentament. Passèt d'etapas decisivas dins lo corrent dels ans 2000-2010 amb la descuberta d'objectes similars dins d'autras galaxias. Finalament, lo trauc negre, d'una massa estimaa a 4,152 milions de massas solaras,<ref>(en) Florian Peissker, Andreas Eckart e Marzieh Parsa, « S62 on a 9.9 year orbit around the supermassive black hole in the center of our galaxy », 'The Astronomer's Telegram, n° 12979,‎ 1 d'aost de 2019.</ref> foguèt fotografiat en 2022 per una còla internacionala.

Formacion e evolucion