La republica daus Escartons, tanben apelaa la confederacion daus Escartons (var. dels, de lhi)https://web.archive.org/web/20220204231258/http://www.chambradoc.it/geografiaValliOccitane.page o lo Grand Escarton (dau Briançonés)http://www.briancon-vauban.com/escarton.htmlhttps://www.saintveran.com/la-republique-des-escartons, dich istoricament lo principat dau Briançonés, foguèt un ensems de territòris montanhòls que fasián part de Daufinat e beneficiavan d'un estatut particular resultant d'una charta dalfinala dau 29 de mai de 1343, estatut que per la part francesa durèt fins a 1789 e per la part italiana fins a 1802.
A l'ora d'ara, aiqueles territòris son d'efècte despartits entre lo departament francés daus Auts Aups e las províncias italianas de Turin e de Coni, la part orientala de Daufinat essent estaa cedia a l'ostau de Savòia, regnant sus Piemont, en 1713 (tractat d'Utrecht).
Lo gentilici es escartonier -a(vivaroaupenc) ò, mens localament, escartonés -esa(lengadocian) .
En parlar vialan, la prononciacion de los Escartons es https://web.archive.org/web/20090922063512/http://zlang.ifrance.com/zlang/djoumal.htm.
Noms Le Grand Escarton du Briançonnaishttp://www.espaci-occitan.org/oc/occitan-e-occitania/istoria-e-religion-occitana/pichota-istoria-occitana/ Congregacion daus Escartons (en Itàlia, pas en França)
Lo territòri vinheta|Païsatge briançonés al sègle XIX. Vísol Limits geografics Lo Briançonés istoric èra limitat: a l'oèst per lo Pertús Rostanhhttps://dicotopo.cths.fr/places/P93162797 e las gòrjas de la Durença, la fortalesa de Chastèucairàs e las gòrjas dau Guilhhttps://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page1322.jpghttps://dicotopo.cths.fr/places/P76836081, lo Massís daus Escrinhs e lo còl de l'Autarethttps://web.archive.org/web/20220131095600/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=historic&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=TDF&q=&q2=lautaret&submit=Cercarhttps://dicotopo.cths.fr/places/P72974900; al nòrd per lo Massif des Cerces e lo Massif du Mont-Cenis (noms fr); à l'èst, sa frontièra embeAmb: "Embé" o "Amé" localament ( ), mas "embe" o "ame" segon las règlas establias per Domergue Sumien dins Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana. les estats daus ducs de Savòia èra lo "rif de Gélasse, ou Jalasse" (nom fr) entre Chaumont e Susa; al sud-èst, per lo rochàs dau "Bec Dauphin" (nom fr) entre Lo Mean e Peirosa.
Los Escartons Nòta: Quauques noms son desconeguts e son recuperats segon la toponimia. Aiquelas noms son en italicas embe un *.
Los quatre païses originals o escartons regropavan cinquanta-e-una comunautats. Doas estançonan situats dins lo territòri de l'actuala França e doas sul territòri de l'actuala Itàlia, e son:
Escarton de Briançon vinheta|Blason de Briançon. L'Escarton de Briançon regropa las comunautats de la Vau de Clarèia, de la Vau de Guisanahttps://web.archive.org/web/20220131082736/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=historic&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=PALAY&dic%5B%5D=TDF&dic%5B%5D=LESPY&q=&q2=Guisane&submit=Cercarhttps://dicotopo.cths.fr/places/P49218122, Vau de Cerveiretahttps://web.archive.org/web/20220131082740/https://locongres.org/oc/aplicacions/dicodoc-oc/dicodoc-recerca?option=com_dicodoc&view=search&Itemid=168&type=historic&dic%5B%5D=BASIC&dic%5B%5D=PALAY&dic%5B%5D=TDF&dic%5B%5D=LESPY&q=&q2=Cerveyrette&submit=Cercarhttps://dicotopo.cths.fr/places/P96308980, de la Vau Superiora de Durença (es a dire la porcion de l'auta vau de Durença qu'es compresa entre lo confluent de Durença e de Cerveireta, e lo Pertús Rostanhhttps://dicotopo.cths.fr/places/P93162797) e de Vau Loïsa.
Compren entre 11 e 13 comunautats segon qu'òm considèra o non, Le Puei Sant Andrieu coma una comunautat independenta de Le Puei Sant Peire, e Montginebre independenta de Vau dels Prats. Las associacions, entre los membres d'aiqueles cobles de comunautats, son estaas variablas dins lo temps e lors interèsses sovent mesclats. Dau meteis biais, doas comunautats Vau Loïsa e Nevascha an pas sempre dependut de la chastelaniáchastelaniá o chasteleniá. Forma locala desconeguda. de Briançon. La Vau Loïsa constituissiá a l'Edat Mejana un mandament qu'es estat absorbit per aiquel de Briançon. Nevascha dependiá abans lo sègle XVI dau chastelan de Chastèl de Bramafam a Bardonescha.
Los representants de l'Escarton se reünisson a Briançon qu'es a l'encòp lo sètge dau Chastelan e dau tribunal de l'Escarton per tant que, dins la màger part de las comunautats, los cònsols se pronóncian sus las infraccions aus reglaments locals.
Numerò Comunautat Vau Comunas actualas Parròquias o annèxes 1 Briançon Vau superiora de Durença Briançon Briançon 2 Cervèira Vau de Cerveireta Cervèira Cervèira 3 Lo Monastièr de Briançon Vau de Guisana Lo Monastièr Lo Monastièr de Briançon*Lo Cassetfr: Le Cassethttps://dicotopo.cths.fr/places/P30454098Lo Fraissenetfr: Le Freyssinethttps://dicotopo.cths.fr/places/P56487208Los Guiberts/Las Guibertas*fr: Les Guiberteshttps://dicotopo.cths.fr/places/P63963868Lo Lausetfr: Le Lauzethttps://dicotopo.cths.fr/places/P46631703 4 Nevascha Vau de Clarèia Nevascha NevaschaPlanpinethttps://dicotopo.cths.fr/places/P63330178 5 Les Pueis Vau superiora de Durença Le Puei Sant PeireLe Puei Sant Andrieu Le Puei Sant Peire (1148)Le Puei Sant Andrieu (1456) 6 Sant Chafrei Vau de Guisana Sant Chafrei Sant Chafrei (1118)Chantamerle/Chantamèrle*fr: Chantemerlehttps://dicotopo.cths.fr/places/P88426960 (1517) 7 Sant Martin de Cairiera Vau superiora de Durença Sant Martin de Cairiera Sant Martin de CairieraCairiera e Santa Margarida*Queyrières-Sainte Marguerite en francés. Sus la mapa de Cassini, son doas entitats: Queyrières e Sainte Marguerite.https://www.geoportail.gouv.fr/donnees/carte-de-cassiniLo Bochier*fr: Le Bouchierhttps://dicotopo.cths.fr/places/P96112553Praelas/Praèlas*Prelles en francés; lat. Praelli, Pratelli, Pratellis.https://dicotopo.cths.fr/places/P81590563 8 La Sala Vau de Guisana La Sala Lo Beç*Le Bez en francéshttps://dicotopo.cths.fr/places/P49314149Las Pananch[i]as*Les Pananches en francéshttps://dicotopo.cths.fr/places/P31459817Vilanòva*Villeneuve en francéshttps://dicotopo.cths.fr/places/P44767797 9 Grand Vialar* Vau superiora de Durença Lo Vialar e Sant Prancaci Lo Vialar e Sant Prancaci (1148) 10 La Vau dels Prats Vau de Clarèia Vau dels PratsMontginebreLas Clavieras Vau dels Prats (abans 1516)Montginebre (abans 1516)Navascheta (nom probable)La Vachette en francés.https://web.archive.org/web/20220205045729/https://doczz.fr/doc/1740779/dictionnaire-topographique-du-d%C3%A9partement-deshttps://dicotopo.cths.fr/places/P83971833 (abans 1621)Los Alberts*Les Alberts en francéshttps://dicotopo.cths.fr/places/P34669940https://web.archive.org/web/20220205045729/https://doczz.fr/doc/1740779/dictionnaire-topographique-du-d%C3%A9partement-des (1843) 11 Vau Loïsa Vau Loïsa Vau LoïsaPelvósLos VinhausPuei Sant VincentL'Argentièra Vau Loïsa([La] Vila [de] Vau LoīsaVille-Vallouise en francéshttps://dicotopo.cths.fr/places/P66006197Puei Sant VincentLos Prats*Les Prèshttps://dicotopo.cths.fr/places/P28339720Puei Alhaud* [pi raiau]https://www.persee.fr/doc/mar_0758-4431_1990_num_18_3_1444https://editions-fournel.fr/produit/loccitan-haut-alpin-le-parler-de-vallouiseLe Puy-Aillaud en francés.https://dicotopo.cths.fr/places/P36262043https://dicotopo.cths.fr/places/P88629581Lo Vialar (de Vau Loïsa)*Le Villard de Vallouise en francés.https://dicotopo.cths.fr/places/P84927013Lo Serret/Sarrat*Le Sarret en francéshttps://dicotopo.cths.fr/places/P48309617Los Claus*Les Claux en francéshttps://dicotopo.cths.fr/places/P08919099Sant Antòni*Saint Antoine en francéshttps://dicotopo.cths.fr/places/P07650137)Los VinhausL'Argentièra
Escarton de Cairàs Lo Cairàs formava un ensems de sèt communautats, embe per capitala Chastèucairàs: Arvieus, Chastèucairàs (e Vilavielha), Molinas, Sant Veran, Agulhas, Abrièrs, Ristolàshttps://books.google.com/books?id=NggfAQAAMAAJ&pg=RA1-PA328&lpg=RA1-PA328&dq=escarton+de+queyras+histoire&source=bl&ots=KHtqbd52gd&sig=ACfU3U3cqGtmteEDH5Z5un2hISdztS1-gw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjQ6YObhJ32AhUNJUQIHUN6CO04ChDoAXoECBEQAw#v=onepage&q=escarton%20de%20queyras%20histoire&f=false.
Escarton de Chastèldalfin La val Varacha èra constituaa de quatre communautats, embe per capitala Chastèldalfin: La Chanal, Pont, Chastèldalfin, Blins
Escarton d'Ors vinheta|Église paroissiale d'Oulx en 1842. Las autas vaus de Dueira e de Cluson regropavan vint-e-nòu comunautats, embe per capitala Ors: L'auta vau de Dueira en amont dau pas de Susa: Melesen, Los Arnauds, Bardonescha, Archamola, Mialaura, Beulard, Savors, Ors, Desèrtas, Solomiac, Finhòus, Molieras, Cesana, Bosson, Los Turi, Rolheras, Champlàs dal Còl, Lo Grand Sause, Lo Sause, Salbertrand, Eissilhas, Chaumont. L'auta vau de Cluson en amont dau Bec Dalfin (nom de verificar; fr Bec-Dauphin): Prajalats (comprenant La Sestriera), Usseaus, Finistrèlas, Mentolas, Roure, Lo Mean.
Escarton de Prajalats Après la Reforma, las sièis communautats de la val Cluson, qu'estançonan majoritàriament protestantas, demandèron e obtenguèron la constitucion d'un cinquen escarton separat d'aiquel d'Ors: aiquel de Prajalats.
Istòria Datas claus, de 1343 a 1802 vinheta|Lo Dalfin Umbèrt II de Vianés.
En 1343, las comunautats dau Briançonés recrompèron al dalfin Umbèrt II de Vianés sos dreits senhorials per una transaccion conclua lo al chastèl de Beauvoir-en-Royans, que la costuma nomma "Charta de las Escartons".
Aiquela transaccion reconeissiá e codificava de practicas anterioras o daus usatges costumiers e completava de chartas especificas a de comunautats particularas, dont los dalfins èran convenguts embe lors subjèctes. Remplaçava mantas talhas e redevances per una renda de ducats, paiabla chasca annada lo jorn de la Chandelosa e dont las comunautats se despartissián la charja dins l'encastre d'assemblaas nommaas "escartons".
Puèi, las comunautats velhèron a la defensa de lors dreits e faguèron reconéisser la charta daus Escartons pels successors d'Umbèrt II qu'en 1349 cedissiá Daufinat a la corona de França: tots los reis de França, de Charles V a Loís XVI, la confirmèron a lor aveniment per una letra patenta.
Pel tractat d'Utrecht en 1713, França cedissiá al duc de Savòia Victòr Amadieu IIVictor-Amédée II de Savoie obtenait par le même traité le royaume de Sicile, qu'il échangea au Traité de Londres (1718) contre le Royaume de Sardaigne, échange effectif en 1720., en eschangi de la vau de Barcilona, «tot çò qu'es a l'aiga pendenta daus Aups dau costat de Piemont» (tot çò qu'a l'èst de la linha de despartiment de las aigas), es a dire las comunautats que constituissián tradicionalament las escartons d'Ors, de Val Cluson e de Chastèldalfin. Aiquelas comunautats contunhèron a joïr, jos l' autoritat dau chastelan d'Ols, delegat per l'intendéncia de Susa, de l'essencial daus privilègis que lor èran estats garantits per la Charta daus Escartons.
L'organizacion prevista per la charta e las costumas que li èran estacaas s'apliquèt fins au , data a la quala foguèt abolia per çò qu'es de las comunautats restaas francesas per l'Assemblaa constituenta, aitau coma l'ensems daus privilègis detenguts per de collectivitats localas.
Las comunautats vengudas piemontesas, dependent dempuèi 1720 dau reialme de Sardenha, ne beneficièron fins al , data de l'annexion de Piemont a França decidia pel Primièr Cònsol Napoleon Bonaparte.
A aiquela epòca, los territòris sus los quals la charta s'aplicava èra abitada per mai o mens 7 200 foguièrs, siá 40 000 abitants.
La constitucion dau territòri La transaccion de 1343 èra l'abotiment de procèsses politics e socials que s'èran desvolopats sus mantes sègles pendent los quals lo Briançonés aviá bastit una identitat politica.