Lo reialme de Babilònia se desvolopèt al sud de Mesopotamia del començament del millenni II abC fins a 539 abC, data de la presa de sa capitala per lo rei Cir II lo Grand de Pèrsia. Pendent sa longa istòria coneguèt de periòdes de fast e d'autres pus dificils, e de dinastias nombrosas se succediguèron a sa tèsta.

Se distinguís tradicionalament tres periòdes grands dins l'istòria de Babilònia:

Periòde paleobabilonian (2004-1595 avans l'èra crestiana), amb la premiera dinastia babiloniana; Periòde babilonian mejan (1595-fin del millenni II avans l'èra crestiana), amb mai que mai la dinastia kasita; Periòde neobabilonian (del començament del millenni I-539), qu'abotís a l'Empèri Neobabilonian (627-539), dominat per la figura de Nabucodonosòr II, e marca la fin de l'independéncia de Babilònia.

Istòria

L'emergéncia de Babilònia

La formacion de la dinastia amorrita

L'existéncia de Babilònia es atestada tre lo sègle XXII avC dins un tèxte cuneïfòrme dau rèine de Sharkali-sharri (-2218-2193 avC). La ciutat aviá d'aqueu temps una importància limitada, situacion que perdurèt durant lo periòde dau III dinastia d'Ur. Aquò cambièt amb l'arriba deis Amorritas dins la region a la fin dau sègle XX avC. D'efiech, aqueleis envaïsseires destruguèron Akkad e Sumèr e creèron de principats. Vèrs 1894 avC, un cap amorrita dich Sumu-Abum fondèt donc una dinastia a Babilònia(fr) Dominique Charpin, « Histoire politique du Proche-Orient amorrite (2002-1595) », dins Dominique Charpin, Dietz-Otto Edzard e Marten Stol, Mesopotamien : die altbabylonische Zeit, Friborg e Göttingen, Academic Press Fribourg ou Vandenhoeck & Ruprecht, 2004, pp. 80-86.. Durant lo rèine de son successor, Sumu-la-El (vèrs 1880-1845 avC), la region conoguèt una certana agitacion coma l'indica la succession rapida dei rèis dei vilas de Kish e de Sippar(fr) Jean-Robert Kupper, Les nomades en Mésopotamie au temps des rois de Mari, Librairie Droz, 1982, p. 53.(fr) Jean-Robert Kupper, Les nomades en Mésopotamie au temps des rois de Mari, Librairie Droz, 1982, p. 202.. Lei Babilonians aprofichèron aquela situacion per conquistar Kazallu, Halambu, Kish, Kuta, Anzaqar e Barzi(fr) Les grands empires, De Boeck Université, 1989, p. 112.. Ansin, durant lo rèine dau cinquen rèi de la dinastia, Sin-Muballit (1813-1793 avC), Babilònia èra vengut un reiaume pron poderós per rivalizar amb leis autrei poissanças de Mesopotamia coma Isin, Eshnunna, Mari e Larsa(fr) Dominique Charpin, « Histoire politique du Proche-Orient amorrite (2002-1595) », dins Dominique Charpin, Dietz-Otto Edzard e Marten Stol, Mesopotamien : die altbabylonische Zeit, Friborg e Göttingen, Academic Press Fribourg ou Vandenhoeck & Ruprecht, 2004, pp. 121-122.. En parallèl d'aquel esfòrç militar, fau nòtar lo suenh portat a la capitala coma lo mòstran leis inscripcions relativas a de construccion ò de restauracion de monuments e d'infrastructuras (especialament lei fortificacions).

Lo rèine d'Hammurabi

right|thumb|Extension territòriala de Babilònia durant lo rèine d'Hammurabi.

L'apogèu de la dinastia foguèt lo rèine d'Hammurabi (1793-1750 aC), successor de Sin-Muballit. En 1773 aC après la mòrt de Shamsi-Addu de Mari, un periòde de guèrras violentas comencèt. En particular, la vila d'Eshnunna sostenguèt la revòuta dei nomadas benjaminitas contra Mari. Lo conflicte durèt quatre ans e s'acabèt amb una patz precària fins a 1766 aC. D'efiech, aquela annada, Elam ataquèt Eshnunna. Teoricament vassalas deis Elamitas, Babilònia e Mari participèron a la presa de la vila. Pasmens, tre 1765 avC, lei venceires intrèron en guèrra entre elei. Una coalicion se formèt alora a l'entorn d'Alèp, de Babilònia e de Mari per expulsar leis Elamitas en defòra de Mesopotamia en 1763 avC. Au sud, Larsa assaièt d'aprofichar la mobilizacion deis armadas babilonianas au nòrd e a l'èst per atacar mai foguèt rapidament conquistada per lei Babilònia, ajudats per Mari, en 1764-1763 avC. Puei, en 1762 avC, Hammurabi ocupèt Eshnunna, devastada per lo conflicte. Enfin, per de rasons mau compresas, l'aliança entre Mari e Babilònia foguèt rompuda, çò que menèt a la conquista de la premiera per la segonda vèrs 1760 avC e a l'incendi de son palais reiau en 1759 avC(fr) Dominique Charpin, Hammu-rabi de Babylone, París, Presses universitaires de France, 2003.Aquò es a l'origina deis archius de Mari que son un ensemble de tauletas d'argiela protegidas per la cuecha engendrada per la calor..

Lo rèine d'Hammurabi es considerat coma un periòde major de l'Antiquitat Auta en Mesopotamia en causa de l'activitat administrativa e legislativa dau sobeiran. En particular, es famós per la promulgacion dau Còdi Hammurabi qu'es un dei tèxtes de lèis pus ancians coneguts a l'ora d'ara(fr) Dominique Charpin, « Lettres et procès paléo-babyloniens », dins Francis Joannès (dir.), Rendre la Justice en Mésopotamie : Archives judiciaires du Proche-Orient ancien (IIIe-IIe millénaire avant J.-C.), Saint-Denis, Presses universitaires de Vincennes, 2000, pp. 68-111.(fr) Dominique Charpin, « L'historien de la Mésopotamie et ses sources : Autour du Code de Hammu-rabi », Journal Asiatique, vol. 301, n° 2,‎ 2013, pp. 339-366.. Ordonèt tanben de trabalhs importants, magerament lo cavament de canaus per favorizar l'agricultura. Enfin, au nivèu diplomatic, establiguèt una aliança relativament estable amb Alèp, poissança dominanta en Siria.

Lo declin de la dinastia amorrita

Après la mòrt d'Hammurabi en 1750 avC, lei vilas e lei pòbles somés se revoutèron. Son fiu e successor, Samsu-Iluna (1749-1712 aC), capitèt de reprimir leis insureccions mai lei combats entraïnèron de ravatges dins lei províncias, especialament en Sumèr onte lo movement menat per Rim-Sin II (1741-1736 aC) resistiguèt d'un biais acarnat durant cinc ans(fr) Dominique Charpin, « Samsu-iluna », dins Francis Joannès (dir.), Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne, París, Robert Laffon, 2001, pp. 752-754.(fr) Bertrand Lafont, Aline Tenu, Philippe Clancier e Francis Joannès, Mésopotamie : De Gilgamesh à Artaban (3300-120 av. J.-C.), París, Belin, coll. « Mondes anciens », 2017, pp. 349-353.. Après Samsu-Iluna, lo territòri babilonian se reduguèt ai regions a l'entorn de Babilònia. Vèrs 1595 avC, una guèrra còntra leis Ititas s'acabèt per una desfacha que menèt au pilhatge de la capitala e a la fin de la dinastia(fr) Dominique Charpin, « Samsu-iluna », dins Francis Joannès (dir.), Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne, París, Robert Laffon, 2001, pp. 623-624.(fr) Bertrand Lafont, Aline Tenu, Philippe Clancier e Francis Joannès, Mésopotamie : De Gilgamesh à Artaban (3300-120 av. J.-C.), París, Belin, coll. « Mondes anciens », 2017, pp. 353-355..

Dei Cassitas ais invasions aramèas

Lo periòde cassita

Lei Cassitas son un pòble mau conegut, probablament originari dei Monts Zagros(en) D. T. Potts, « Elamites and Kassites in the Persian Gulf », Journal of Near Eastern Studies, vol. 65, n° 2, 2006, pp. 112-114.. Èran coneguts en Mesopotamia Centrala dempuei lo sègle XVIII avC car de companhiás de Cassitas èran regularament recrutadas coma mercenaris. Dins de circonstàncias desconegudas, probablament ajudadas per de trèbols intèrnes dau Reiaume Itita, conquistèron Babilònia e subretot recupèron l'estatua de Marduk, lo dieu protector de la ciutat. Segon la tradicion, es lo rèi cassita Agum II que foguèt l'autor d'aquela proesa mai leis istorians an de dobtes sus lei detalhs dau racònte que provènon d'una tauleta profetica redigida durant lo periòde cassita(en) M. Astour, « The name of the ninth Kassite ruler », Journal of the American Oriental Society, vol. 106, 1986, pp. 327-331.. Dins lei fachs, lo premier rèi cassita de Babilònia clarament atestat dins lei documents de l'epòca es Burna-Buriash I, lo successor d'Agum II.

Lei Cassitas luchèron còntra la Premiera Dinastia dau País de la Mar, una linhada reiala fòrça mau coneguda que dominèt Sumèr de 1740 a 1475 avC(en) Odette Boivin, The First Dynasty of the Sealand in Mesopotamia, Berlin e Boston, De Gruyter, 2018.. En revènge, au nòrd, la preséncia de Mitanni e l'emergéncia de la poissança assiriana empachèron la restauracion de la preséncia babiloniana. Pasmens, lei sobeirans cassitas aguèron un prestigi considerable durant aqueu periòde e un jòc diplomatic intens, fondat sus de maridatges de princessas amb lei rèis poderós de la region, permetèt ai Babilonians de gardar sei territòris. De trabalhs importants renforcèron pereu l'importància de la vila qu'adoptèt son plan quadrangular durant aqueu periòde. La cultura babiloniana, fòrça influenta a aquela epòca, favorizèt tanben aquela resisténcia que durèt fins a la segonda mitat dau sègle XIII avC. D'efiech, en 1235 avC, una guèrra còntra leis Assirians s'acabèt amb la presa de Babilònia per lo rèi Tukulti-Ninurta I. Aquò afebliguèt fòrça la dinastia e Babilònia foguèt tornarmai conquistada per leis Elamitas en 1155 avC. Aquela desfacha entraïnèt la disparicion dau poder cassita(fr) B. Lion, « Samsu-iluna », dins Francis Joannès (dir.), Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne, París, Robert Laffon, 2001, pp. 164-165.(de) Michael Jursa, Die Babylonier : Geschichte, Gesellschaft, Kultur, Munic, C. H. Beck, 2004, pp. 24-28..

La segonda dinastia d'Isin e lo caòs aramèu

Après la presa de Babilònia, leis Elamitas assaièron de se mantenir en Mesopotamia Centrala. Per aquò, s'avancèron vèrs lo nòrd còntra leis Assirians(fr) Paul Garelli e André Lemaire, Le Proche-Orient Asiatique, tome 2 : Les empires mésopotamiens, Israël, París, Presses Universitaires de France, coll. « La Nouvelle Clio », 2001, p. 41.. Foguèron donc susprés per l'emergéncia d'una dinastia locala a l'entorn d'Isin(fr) Paul Garelli e André Lemaire, Le Proche-Orient Asiatique, tome 2 : Les empires mésopotamiens, Israël, París, Presses Universitaires de France, coll. « La Nouvelle Clio », 2001, pp. 50-52.. Pendent lei rèines d'Itti-Marduk-balatu (1140-1133 aC) ò de Ninurta-nadin-shumi (1132-1127 aC), lei rèis d'Isin conquistèron Babilònia. Puei, lo rèi Nabucodonosòr (1126-1105 avC) ataquèt dirèctament Elam e recuperèt l'estatua de Marduk raubada en 1155 avC. Aqueleis eveniments acabèron d'installar Marduk coma rèi dei dieus babilonians e permetèt a Nabucodonosòr de desplaçar sa capitala dins la vila.

Pasmens, la restauracion de la poissança babiloniana restaurèt egalament la rivalitat amb lei poissanças dau nòrd de Mesopotamia. Òr, après la disparicion de Mitanni, probablament au sègle XIV avC, Assiria aviá pas de rivau important dins la region. Poguèt donc concentrar sei fòrças vèrs lo sud e mai d'un conflicte assirobabilonians es recensat durant lei rèines de Ninurta-nadin-shumi, de Nabucodonosòr e de Marduk-nadin-ahhe (1100-1083 aC)(fr) Paul Garelli e André Lemaire, Le Proche-Orient Asiatique, tome 2 : Les empires mésopotamiens, Israël, París, Presses Universitaires de France, coll. « La Nouvelle Clio », 2001, pp. 53-54.. Lo començament deis invasions aramèas cambièt la situacion e una patz foguèt concluda entre Marduk-sapik-zeri (vèrs 1082-1070 avC) e Assur-bel-kala (vèrs 1075-1057 avC). D'efiech, lei tribüs aramèas èran d'adversaris redobtables e lo caòs ganhèt la region amb la destruccion de vilas importantas coma Dur-Kurigalzu, Sippar, Nippur e Uruk(fr) Paul Garelli e André Lemaire, Le Proche-Orient Asiatique, tome 2 : Les empires mésopotamiens, Israël, París, Presses Universitaires de France, coll. « La Nouvelle Clio », 2001, pp. 56-57.. Durant aqueu periòde, leis informacions sus lei rèis babilonians vènon raras e la II dinastia d'Isin dispareguèt vèrs 1027 avC(en) John Anthony Brinkman, A political history of post-Kassite Babylonia, 1158-722 B.C., Pontificium Institutum Biblicum, 1968, p. 148..