Eudo d'Aquitània (Eudon, Odo, Odon, Oto, en francés Eudes), dit Eudo lo Grand, nascut benlèu entre 650 e 660, mòrt en 735, es un duc (princeps) d'Aquitània e de Vascònia, que montèt sul tròne entre 674 e la fin del sègle VII. Venguèt celèbre per sa victòria contra los musulmans a Tolosa e tanben per sa participacion a la batalha de Peitieus. Sas possessions comprenián lo sud-oèst de Gàllia, de Léger als Pirenèus, ambe Tolosa per capitala. Eudo foguèt lo primièr sobiran d'Aquitània qu'obtenguèt l'independéncia de sas possessions del reiaume franc, mès una seria de desfaitas infligidas d'un costat pels maures, de l'autre pel màger del palais, Carles Martèl, lo constrenguèron a tornar reconéisser l'autoritat suprèma dels francs.
Origina Las originas d'Eudo non son establidas precisament. Segon una version, son paire èra lo duc Boggis (Bodegisel), que, sus la basa de la « Carta d'Alaon », redigida lo 21 de genièr de 845, vendriá del rei Caribèrt II d'Aquitània. D'après aquel document, lo rei Caribèrt esposèt Gisèla, eretièra del duc Arno de Vascònia, e d'aquel maridatge nasquèron tres filhs : Chilperic, Boggis e Bertrand. Après la mòrt de Caribèrt, puèi de Chilperic, lo rei Dagobèrt Ier transferiguèt lo ducat d'Aquitània a Boggis e Bertrand, e après l'Aquitània passèt al filh de Boggis, Eudo. Çaquelà, la màger part dels istorians considèran la « Carta d'Alaon » coma un fals ulterior e dobtan de l'existéncia de filhs cabdèts de Caribèrt. Segon una autra version, Eudo seriá lo filh del duc d'Aquitània e de Vascònia Lupus Ier, que Eudo li auriá succedit probablament. Çaquelà, cap document non confirma aquela version, que repausa sus una reconstruccion fondada sus de donadas onomasticas.
La descendéncia d'Eudo del duc Boggis es mençonada tanben dins las legendas del sègle XI sus sent Ubèrt. Segon aquelas legendas, Eudo èra lo fraire cabdèt d'Ubèrt. Quand Ubèrt desirèt de venir prèire e de renonciar a la vida seculara, Eudo venguèt l'eretièr del tròne d'Aquitània e succediguèt puèi a son paire.
Possessions d'Eudo lo Grand Eudo eretèt dos ducats dels davancièrs : l'Aquitània e Vascònia. Dispausava atal de possessions vastas, qu'ocupavan la màger part del sud-oèst de la França actuala e una partida del nòrd de l'Espanha. Ducat d'Aquitània thumb|left|400px|Ducat d'Aquitània e de Vascònia en 710-740 Ja lo predecessor d'Eudo, lo duc Lop Ier, espandiguèt considerablament lo territòri del ducat, en aprofitant los trebolums civils que fasián de mal dins lo reiaume franc entre 673 e 676. De mai, del temps de Lop, lo ducat venguèt vertadièrament independent, tot ben que subordinat formalament als reis de Neustria.
Lo ducat d'Aquitània, que Eudo n'eretèt, compreniá las províncias istoricas d'Aquitània, de Peitau, de Lemosin, d'Auvèrnhe, atal coma una partida de Lengadòc (territòri del futur comtat de Tolosa). Las confinhas nòrd e èst de sas possessions ribejavan mai que mai Léger, que al nòrd d'ela se trobava lo reiaume franc de Neustria e a l'èst lo reiaume de Borgonha. La capitala del ducat èra Tolosa.
Non se sap precisament quines comtats existissián sul territòri aquitan a l'epòca. Çaquelà, existissián. Al temps de la campanha araba menada per Abd al-Rahman en Aquitània en 732, los cronicaires arabes mençonan un comte de l'airal de Liborna que temptèt d'organizar una replica a l'armada araba, mès foguèt capturat e executat. En 650, lo comte d'Albi es mençonat, e del temps d'un dels successors d'Eudo, Gaifièr (o Waïfré), los comtes de Peitieus, de Borges e d'Engoleime son mençonats. L'Aquitània aviá tanben de monestièrs nombroses e mai d'un avescats a l'epòca. Les arquevescats de Borges e de Bordèu, atal coma los avescats d'Auvèrnhe, de Rodés, d'Agen, d'Engoleime, de Perigòrd e de Caors son mençonats Lewis, Archibald R., The development of southern french and catalan society, 718—1050, Austin, University of Texas edition, 1965. |thumb|left|400px|França a la mòrt de Pepin d'Heristal en 714, Pau Vidal de la Blacha Ducat de Vascònia Lo ducat de Vascònia passèt jol conta-ròtle dels ducs d'Aquitània tanlèu lo mièg del sègle VII. Compreniá l'anciana província romana d'Aquitània Novempopulana (futura Gasconha), que compreniá las vals de Garona e d'Ador, abitadas pels aujòls dels gascons, puèi l'airal dels Pirenèus, abitat pels vascons (aujòls dels basques), que formèron pus tard lo còr del reiaume de Pampalona (Navarra). La frontièra nòrd del ducat ribejava Garona, mentre que a l'èst se trobava la futura Septimania, que fasiá partida del reialme visigòt.
Los vascons, guerrièrs e desiroses de gardar la libertat, representèron una menaça per lo reiaume franc a partir de la fin del sègle VI, en se rebellant periodicament contra la dominacion franca e en envasissent la futura Gasconha. Non se sap quina èra l'amplor del poder d'Eudo dins aquela region, mès non existís cap de rapòrt dins las fonts istoricas de revòltas importantas contra les dirigents de Vascònia a l'epòca.
Començament del règne e independéncia Non se sap la data exacta de l'accession d'Eudo al tròne. Los istorians suggerisson que poiriá èsser entre 674 (darrèra mencion documentada del duc Lop Ier) e 700 (primièra mencion fisabla d'Eudo coma duc d'Aquitània).
En 715, Eudo aprofitèt los trebolums civils dins lo reiaume franc per se proclamar sobiran independent e préner lo títol de « Princeps d'Aquitània » (latin : Aquitaniae princeps). En 718, foguèt sonat a l'ajuda del rei de Neustria Chilperic II e de son màger del palais Ragenfred, que, après la desfaita de la batalha de Vinchy, cercavan d'aliats per tal de contunhar la luta contra lo màger del palais d'Austrasia, Carles Martèl. En escambi de l'ajuda, probablament s'ofriguèt a Eudo la reconeissença de son títol e de son independéncia. Eudo amassèt una armada e s'aliguèt a las de Chilperic e de Ragenfred. Un còp unidas, las tropas partiguèron cap a l'Austrasia, mès lo 14 d'octobre de 719, foguèron vencidas a la batalha de Seissons. Ragenfred fugiguèt a Angieus e Eudo se retirèt delà Léger, en menant ambe el le rei Chilperic e son tresaur.
La mòrt del rei d'Austrasia, Clotari IV, en 719, placèt Carles Martèl dins una posicion malaisida, que le màger del palais aviá besonh d'un rei legitime sortit del linhatge merovingian per tal de legitimar son poder, que podiá èsser sonque Chilperic, a las mans dels Aquitans. Carles foguèt constrent de mandar l'arquevesque de Rems, Milon, negociar ambe Eudo a Tolosa. Las negociacions durèron longtemps, e es pas qu'en 720/721 qu'Eudo se clinèt davant Milon e acceptèt de restituïr lo rei Chilperic II a Carles, atal coma las riquesas reialas sasidas, e de conclure la patz ambe'l màger d'Austrasia. Per aquel tractat, Carles reconeguèt Chilperic per sol rei e lo duc Eudo per sobiran independent d'Aquitània.
La luta contra los arabes Batalha de Tolosa Article principal : Batalha de Tolosa (721) Una novèla menaça apareguèt alavetz dins lo sud del reiaume franc : los arabes, que, en 714, avián conquerit la quasi-totalitat de la Peninsula Iberica e destruit lo reiaume visigot, trespassèron los Pirenèus e envasiguèron Septimania. En 719, una armada arabo-berbèra jol comandament del novèl wali d'Al-Andalus, Al-Samh ibn Malik, s'apoderèt de Narbona. Los musulmans envasiguèron puèi las tèrras d'Eudo. En 721, l'armada d'Al-Samh assètgèt Tolosa. Eudo se portèt a l'ajuda de la vila assetjada. Lo duc non disposauva de fòrças sufisentas per afrontar l'armada enemiga en combat dobèrt, mès arribèt a préner l'armada araba per suspresa. Lo 9 de junh de 721 (o benlèu lo 10), venquèt l'enemic, en nafrant mortalament lo wali. Après aquò, las rèstas de son armada fugiguèron, en levant lo sètge de la vila. Aquela victòria recebèt un grand resson public. La cronica oficiala dels papas romans, lo Liber pontificalis, celebrava la destruccion de 375 000 sarrasins (una chifra absoludament fantastica !), e lo papa Gregòri II mandèt a Eudo, considerat coma lo champion del cristianisme, un messatge de felicitacions e de presents en l'aunor d'aquela victòria. De mai, aquela victòria refortiguèt l'independéncia d'Eudo e arrestèt per un temps l'avançada musulmana cap al nòrd. En 725 e 726, lo duc d'Aquitània venquèt dos còps l'armada del novèl wali, Anbasa ibn Suhaym al-Kalbi, e quitament lo wali foguèt tuat d'una flècha en 725 mentre que traversava Ròse. Çaquelà, maldespièit las victòrias d'Eudo, los arabes s'apoderèron de Nimes e de Carcassona (vilas situadas fòra del ducat) en 725. Aliança ambe Munuza e sac de Borges per Carles Martèl En avent arrestat l'avançada dels musulmans, Eudo demorèt pr'aquò dins una posicion malaisida, ambe sas possessions limitròfas de las tèrras conqueridas pels arabes. Lo governador d'aquels territòris, nomenats pels arabes « los confinhs orientals » (Cerdanha, Narbona, Septimania), èra Uthman ibn Naissa, que los francs apelavan Munusa. Segon la tradicion populara, mençonada dins la Cronique d'Anfós III lo Grand (rei de las Astúrias), Munusa, cap berbèr, foguèt l'un dels quatre comandants musulmans que dintrèron pel primièr còp en Espanha al temps de la conquista araba. Pendent un de sos raids en Aquitània, Munusa capturèt Lampègia, la filha d'Eudo. La belesa de la joventa lo toquèt talament que l'esposèt [autra version de l'afar : Eudo arranguèt un maridatge per ela ambe Munusa]. Gràcias a aquel maridatge, Munusa venguèt prèp del paire de sa femna, lo duc Eudo.
Munusa, dins lo contèxte de las rivalitats entre arabes e berbères (Munusa èra berbèr), malcontent de la nominacion d'Abd ar-Rahman ibn Abdallah per wali d'al-Andalus en 730 a sa plaça, aviá besonh d'un aliat poderós. Eudo desirava d'aparar sas possessions de las razziàs arabes. En consequéncia, en 730/731, los dos sobirans concluguèron una aliança, dont una de las condicions èra qu'Eudo ajudèsse Munusa dins son projècte de rebellion contra le wali Abd ar-Rahman.
Al meteis moment, Eudo comencèt a esprovar de mescòrdis ambe Carles Martèl, que desirava de sometre las possessions perdudas del reiaume franc. Carles acusèt Eudo de traïson, en le qualificant d'« aliat dels infidèls ». Jos aquel pretèxte extravagant, lancèt doás campanhas en Aquitània en 731. Atirat pel butin, prenguèt e devastèt Borges dos còps. Las incursions de Martèl dins sas domenis enrabièron Eudo. En avent aparat son arrèr dels arabes, poguèt recampar sas fòrças, marchar contra Carles Martèl e tornar préner Borges. La rebellion de Munusa En 731, Munusa se revoltèt dobèrtament contra Abd ar-Rahman, mès la rebellion aboquèt. Abd ar-Rahman profitèt de la rebellion de Munusa per recampar una armada immensa. Ne mandèt una partida jol comandament de Ghehdi ibn Ziya contra Munusa, que s'èra embarrat dins sa capitala, Al-Bab (Llívia). Munusa foguèt pres per suspresa e non poguèt rebutar l'assaut. Eudo, ocupat a combatre Carles Martèl, non poguèt venir a l'ajuda de son aliat. Munusa foguèt tuat, e sa femna Lampègia capturada e mandada a Abd ar-Rahman. Aqueste, encantat per la belesa de la captiva, l'ofriguèt en present al calife Hisham ibn Abd al-Malik a Damasc, que prenguèt Lampègia dins son harèm. La campanha d'Abd ar-Rahman en Aquitània e la batalha de Bordèu Après la desfaita de Munusa, Abd ar-Rahman decidiguèt de s'ocupar de son aliat, Eudo d'Aquitània. En dispausant d'una armada immensa e en essent vengut lo solet sobiran d'al-Andalus, esperava de contunhar las conquistas començadas per sos davancièrs. Dividiguèt l'armada en doás partidas. Una, que veniá de Septimania, envasiguèt Ròse, en capturant e pilhant l'Albigés, Roergue, Gavaudan e Velai. Las legendas e las cronicas mençonan tanben la destruccion d'Autun pels moros e lo sètge de Sens.