thumb|right|Retrach de René Descartes realizat per Frans Hals.
René Descartes (; en latin: Renatus Cartesius; La Haye-en-Touraine, 31 de març de 1596, – Estocòlme, 11 de febrier de 1650) foguèt un matematician, un fisician e un filosòf francés de la premiera mitat dau sègle XVII.
Es considerat coma un pensaire major fondator de la filosofia modèrna. En fisica, es l'autor de plusors descubèrtas en optica (lèi de Snell-Descartes) e en mecanica (principi d'inercia). En matematicas, es a l'origina de la geometria analitica. Pasmens, Descartes es subretot famós per son trabalh metodologic exprimit dins lo Discors dau metòde. Marcant una rompedura amb la filosofia escolastica de l'Edat Mejana, sa vision retirèt a la teologia son ròtle preponderant dins l'estudi dau mond. En plaça, prepausèt un sistèma metafisic que permetèt a la sciéncia d'explorar totei leis aspèctes dau mond. Ansin, se sei tèsis metafisicas son estadas invalidadas per plusors sabents e filosòfs ulteriors, aguèron un ròtle major dins lo desvolopament dau metòde scientific modèrne e participèron a plusors descubèrtas durant lei sègles seguents.
Biografia
Jovença e formacion
thumb|right|René Descartes dins lo registre dei diplòmas de l'Universitat de Peitieus.
René Descartes es lo tresen fiu de Joachim Descartes (1563-1640) e de Jeanne Brochard (1566-1597)(fr) Xavier d'Haucourt, « Une dynastie de « non-originaires » au Parlement de Bretagne : la famille Des Cartes (1585-1736) », Annales de Bretagne, vol. 44-3-4, 1937, pp. 408-432.. Son paire fasiá partida de la pichona noblesa de Bretanha. Èra ansin conselhier au Parlament de Bretanha. En 1618, crompèt una segonda carga de conselhier per son fiu ainat, Pierre Descartes (1591-1660)(fr) Charles Adam, Vie et Œuvres de Descartes, Léopold Cerf, 1910.. Tre son enfança, René Descartes mostrèt una gròssa curiositat.
Son educacion foguèt assegurada per un preceptor en cò de sa grand. A 11 ans, Descartes intrèt au collègi reiau de La Flèche. Dirigit per lei jesuistas, l'establiment acceptèt de li organizar un programa adaptat a una santat jutjada fragila e a sei dons intellectuaus(fr) Adrien Baillet, La Vie de M. Descartes, Daniel Horthemels, 1691, pp. 26-31.. Aqueleis estudis li permetèron d'aprendre lei matematicas, la fisica e la filosofia escolastica. Aquò li permetèt d'aquistar un nivèu d'instruccion avançat mai, pus tard, dins lo Discors dau metòde, depintèt sa sensacion d'incoeréncia dins l'ensenhament dau periòde.
En novembre de 1616, obtenguèt son bacheleirat e sa licéncia en drech civiu e canonci a l'Universitat de Peitieus(fr) Geneviève Rodis-Lewis, « La formation de Descartes », dins Actes du colloque universitaire de La Flèche, 1997, p. 27.(en) Stephen Gaukroger, Descartes, an intellectual biography, 1995, p. 62.. Anèt alora viure a París onte redigiguèt probablament un tractat d'escrima. Après aqueu trabalh, se retirèt durant dos ans per estudiar. Aquò marca probablament lo començament de sei reflexions filosoficas mai aqueu periòde de sa vida es mau conegut.
Lo periòde militar
En 1618, Descartes jonhèt l'escòla de guèrra fondat per lo prince olandés Maurici de Nassau (1567-1625). Durant aqueu sejorn ai Províncias Unidas, rescontrèt lo filosof Isaac Beeckman (1588-1637). Lei dos òmes comencèron una correspondància qu'es relativament ben coneguda e que mòstra lei premiereis idèas de Descartes en matematicas, en fisica e en logica(en) Klaas Van Berkel, Albert Van Helden e L. C. Palm, The history of science in the Netherlands : survey, themes and reference, Brill, 1999, p. 41.. En parallèl, au començament de la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648), Descartes s'engatjèt dins l'armada de Maximilian de Baviera. La vida militara li permetèt de perseguir sei reflexions e d'establir lo premier esbòç dau sistèma de coordenadas cartesianas. Quitèt l'armada en 1620.
De 1620 a 1629, Descartes viatjèt sovent en Euròpa, principalament en Alemanha, dins lei Províncias Unidas e en França. Tre 1622, gràcias a la liquidicacion de l'eiretatge de sa maire, aviá la possibilitat de pas trabalhar. Es durant aqueu periòde d'escriguèt la màger part de sei tractats scientifics e lei Règlas per la direccion de l'esperit que prefiguran lo desvolopament ulterior dau cartesianisme. Aquelei viatges li permetèron de rescontrar d'intellectuaus importants mai renoncièt pas totalament au mestier deis armas. D'efiech, en 1628, participèt au sètge de la Rochèla dins lei rengs francés(fr) Adrien Baillet, La vie de Monsieur Descartes, Chez Daniel Horthemels, 1691, capítol XIII..
La carriera filosofica
A la prima de 1629, Descartes s'installèt en Olanda. Cercant la soletat, se desplacèt sovent dins lo país sensa indicar clarament sa localizacion dins sa correspondància. Pasmens, aquò l'empachèt pas de viatjar dins d'autrei país coma Anglatèrra. Premier, se preocupèt de la perseguida de sei trabalhs en fisica e en metafisica. Foguèt ajudat per plusors professors de l'Universitat d'Utrecht qu'adoptèron sa filosofia. Ansin, redigiguèt lo Tractat dau mond e de la lutz en 1632-1633. Pasmens, après la condamnacion de Galilei per la Glèisa, abandonèt l'idèa de publicar aquel obratge en causa de sa posicion favorabla a l'eliocentrisme. La premiera edicion aguèt donc pas luòc avans 1664, siá 14 ans après sa mòrt(fr) Samuel Silvestre de Sacy, Descartes, Éditions du Seuil, coll. « Écrivains de toujours », 1996, p. 200..
Dins aquò, Descartes publiquèt una partida de sei teorias scientificas en 1637 dins tres tractats mens ambiciós (La Geometria, La Dioptrica e Lei Meteòrs). Foguèron precedits per lo Discors dau metòde qu'es uei considerat coma un de sei tèxtes pus importants(en) Anthony Kenny, The rise of modern philosophy, Oxford University Press, 2006.. Innovacion importanta, lo Discors foguèron dirèctament publicat en lenga vernaculara – lo francés – per favorizar sa difusion(fr) Michel Serfati, « Descartes et Schooten, les aventures d’une division difficile », dins Images des mathématiques, CNRS, 2014..
En 1640, Descartes foguèt fòrça tocat per lo mòrt de sa filha Francine (1635-1640). Un an pus tard, publiquèt lei Meditacions sus la filosofia premiera, projècte meditat durant un desenau d'annadas. I presentèt lo sistèma complèt de la metafisica cartesiana e l'obratge es considerat coma una basa fondamentala de la pensada racionala(en) Arthur David Smith, Routledge philosophy guidebook to Husserl and the Cartesian meditations, 2003, pp. 12-13.. Pasmens, suscitèt d'oposicions amb de filosòfs coma Pèire Gassend (1592-1655) e Thomas Hobbes (1588-1679)Descartes mandèt la premiera version de sei Meditacions a plusors intellectuaus per obtenir d'avejaires e d'objeccions eventualas. Pasmens, aquelei discussions s'acabèron pas totjorn pas d'acòrdis.. Puei, en 1644, publiquèt lei Principis de la filosofia que son una sintèsi dau Discors e dei Meditacions. A aquela epòca, Descartes comencèt una correspondància amb la princessa Eisabèu de Boèmia qu'aguèt una certana influéncia sus l'evolucion de la metafisica cartesiana. De mai, Eisabèu l'incitèt a publicar son darrier tractat important, Lei Passions de l'arma en 1649.
En setembre de 1649, Descartes acceptèt una invitacion de la cort de Suècia per venir lo preceptor de la rèina Cristina de Suècia (1632-1654). Pasmens, en causa dau clima pus freg, moriguèt tre lo 11 de febrier de 1650 en causa d'una pneumonia(fr) Œuvres philosophiques de Descartes, Notes de l'éditeur, Louis-Aimé Martin, 1838, p. 32.. Enterrat dins lo cementèri dau quartier de Norrmalm d'Estocòlme, son còrs foguèt transferit en 1667 dins l'Abadiá de Santa Genevieva de París. En 1793, la Convencion Nacionala votèt son transferiment au Panteon mai l'òrdre foguèt pas executat(fr) Collection générale des loix, proclamations, instructions, et autres actes du pouvoir exécutif, t. 16, 1792-1794, « Décrets de la Convention nationale des 2 et 4 octobre 1793 », pp. 103-104.. Durant lo rèsta de la Revolucion, lo crani dispareguètUei, sièis cranis de Descartes son estats « recensats » (Philippe Comar, Mémoires de mon crâne - René Descartes, Gallimard, 1997).. Finalament, lei rèstas de Descartes foguèron enterrats dins l'Abadiá de Sant German dei Prats.
L'òbra de Descartes
Metodologia
thumb|right|Pagina de títol dau Discors dau metòde, basa de la metodologia de Descartes.
Lei sciéncias an una gròssa importància dins l'òbra de Descartes. D'efiech, lo filosòf aviá la volontat d'establir una sciéncia « segura » destinada a remplaçar lei sciéncias medievalas. Lo modèl de precision e de certitud desirat èra aqueu dei matematicas. Foguèt presentat dins lei Règlas per la direccion de l'esperit sota lo nom de Mathesis Universalis(fr) Michel Blay, Dictionnaire des concepts philosophiques, article « Mathesis », Larousse, 2013.. Per Descartes, aquò èra possible car lo mond èra fach d'una meteissa matèria que seguissián lei meteissei lèis. En educant son esperit vèrs la saviesa, l'èsser uman podiá donc trobar aquelei lèis(fr) René Descartes, Règles pour la direction de l'esprit, VIII, X..
Per sostenir aqueu projècte, Descartes prepausèt un metòde estructurat a l'entorn de plusors principis. Lo premier es la retenguda critica que dèu principamament empachar d'errors. Consistís en un esfòrç de volontat per suspendre l'assentiment ai causas que son pas claras ò pas ben definidas. En parallèl, Descartes sotalinhèt lo ròtle dei prejutjats e de la precipitacion coma fònt d'errors. Per s'aparar còntra aquelei menaças, avancèt tres règlas : la règla de l'analisi que demanda de descompausar un subjècte complèx en ponchs pus pichons e pus simples(fr) René Descartes, Discours de la méthode, II.. la règla de la sintèsi que demanda d'utilizar leis elements descubèrts per l'analisi per bastir de conoissenças pus complèxas. la règla dau denombrament que demanda de realizar una revista complèta dau subjècte estudiat per tenir còmpte de totei seis aspèctes(fr) René Descartes, Discours de la méthode, XIII e seguentas..
Enfin, Descartes definiguèt leis otís que permèton d'identificar d'elements intelligibles e de construire una teoria de la conoissença. Lo premier es l'intuicion – considerat coma la basa de la conoissença – que permet de destriar leis elements(fr) René Descartes, Règles pour la direction de l'esprit, XII.. Lo segond es la deduccion que permet de passar d'un element a un autre gràcias a l'intuicion ò ai liames entre elei. Enfin, lo tresen es l'òrdre que permet de plaçar leis elements descubèrts dins lo caòs de la natura au sen d'un ensemble ordonat. Fòrça innovanta per son epòca, aqueu metòde es a l'origina dau cartesianisme, un corrent filosofic racionau e metafisic qu'aguèt una gròssa influéncia sus lo desvolopament dei sciéncias modèrnas(fr) Paul Mouy, Le Développement de la Physique Cartésienne 1646-1712, Vrin, 1934..
Descubèrtas scientificas
Descartes apliquèt son metòde a sei recèrcas scientificas. Ben integrat au sen de la comunautat sabenta de son epòca, èra au fieu dei trabalhs de fòrça sabents e foguèt eu meteis l'autor de plusors descubèrtas importantas en matematicas, en fisica e en astronomia. Ajudèt tanben a la difusion de descubèrtas importantas en medecina coma aquela de la circulacion sanguina.
En matematicas
thumb|right|Lei coordenadas cartesianas son probable la descubèrta pus famosa de Descartes en matematicas.