Lo latin es una lenga indoeuropea de la familha de las lengas italicas. Parlat a l'origina dins la region de Roma, venguèc pauc a cha pauc la lenga de l'Emperi Roman e se difusèc a l'ensemble dau bacin mediterraneu occidentau. Après la disparicion de l'Emperi Roman d'Occident, sos dialectes regionaus evolucionèron d'un biais separat per formar las lengas romanicas (occitan, francés, espanhòu, catalan, portugués, italian, romanés, etc.).
Uei, lo latin es considerat coma una lenga mòrta qu'a perdut son estatut de lenga mairala dins las societats modernas. Pasmens, garda un estatut oficiau coma lenga de l'Estat de la Ciutat de Vatican e lenga liturgica de la Gleisa Catolica. Consèrva pereu una influéncia considerabla dins la terminologia scientifica, juridica e filosofica. Demòra ansin ensenhat dins mai d'un sistema educatiu coma disciplina de las umanitats classicas.
Lo latin es una lenga flexionala qu'exprimís las foncions gramaticalas amb un sistema de declinasons de sieis cas. L'òrdre dels mots dins la frasa es ansin relativament liure en despiech d'una preferéncia per l'òrdre SOV. Son alfabet, derivat d'alfabets etrusc e grec, es a l'origina de l'alfabet latin actuau.
Difusion e usatges actuaus de la lenga
Lo latin es una lenga que ten un estatut fòrça particular dins lo monde moderne. D'efiech, es la lenga mairala de ges de societat e l'ensemble de sos locutors actuaus son de personas qu'an volontariament apres la lenga, generalament dins un quadre academic. Lo nombre de locutors es ansin desconoissut e lo latin es considerat coma una lenga mòrta. Pasmens, en causa de son prestigi culturau, garda d'usatges nombrós dins plusors domenis importants. Lo mai important es son utilizacion coma lenga oficiala de l'Estat de la Ciutat de Vatican o coma lenga liturgica au sen de la Gleisa Catolica. Per exemple, lo Còdi de Drech Canonic de 1983 es entierament redigit en latin(fr) René Metz, « La nouvelle codification du droit de l'Église », Revue de droit canonique, 1983, pp. 110-168..
En parallele, l'influéncia dau latin au sen de las comunautats sabentas europeas durant l'Edat Mejana e la Renaissença a favorizat lo mantenement de la lenga dins lo monde scientific. Ansin, una partia importanta de la terminologia tecnica, scientifica e filosofica es construcha a partir de termes latins. Lo cas mai famós es la nomenclatura binomiala de las espècias establia per Linné durant lo segle XVIII(fr) Werner Forner e Britta Thörle, Manuel des langues de spécialité, Walter de Gruyter, 2016..
Per aquelas rasons, lo latin demòra ensenhat dins mai d'un sistema educatiu, generalament coma disciplina de las umanitats classicas. Per exemple, en Occitània, figura au programa dels collegis e dels liceus e d'estudis mai especializats son possibles a l'universitat. Son aprendissatge es considerat coma un otís de compreneson de las lengas romanicas, dau vocabulari scientific e de la cultura occidentala. Dins mai d'una societat, l'estudi dau latin es pereu un marcaire sociau associat a l'aspecte sabent de la lenga. Aqueu caracter de lenga ensenhaa es favorizat per la « fossilizacion » de sas estructuras gramaticalas. Pasmens, Vatican creèc d'institucions per gerir la gramatica dau latin moderne e ne'n promòure l'usatge escrich e parlat(fr) François-Eugène Wernert, intraa « Académie Pontificale de la Latinité » Voyage au pays du Catholicisme français contemporain. Un dictionnaire du Concile Vatican II (1962-65) à 2023, Publishroom Factory, 2023..
Istòria
Originas e periòde arcaïc
L'expression « latin arcaïc » designa la lenga latina utilizaa avans lo segle I avC(en) Eric Herbert Warmington, Remains of Old Latin, Loeb Classical Library, 1935, p. VII.. Es mai que mai conoissut per lo mejan d'inscripcions e de textes de la segonda mitat dau periòde republican. A l'origina, èra la lenga dels Latins, un pòple indoeuropeu italic que s'installèc en Latium dins lo corrent dau segle X avC. Lo latin d'aqueu periòde èra probable pròche de l'òsc e de l'ombrian parlats per los pòples indoeuropeus vesins. Pasmens, foguèc rapidament influenciat per l'etrusc, una lenga non indoeuropea parlaa dins lo nòrd de la peninsula ItalicaEn causa dau ròtle tengut per los Etruscs en Itàlia, lo latin foguèc pas l'unica lenga influenciaa per l'etrusc. Per exemple, l'ombrian adoptèc l'alfabet etrusc per son escritura.. Ansin, l'alfabet latin es un derivat de l'alfabet etrusc. De mai, lo latin arcaïc ancian s'escriviá de la drecha vers la senestra o en bostrofedon(en) David Diringer, The Alphabet – A Key to the History of Mankind, New Delhi, Munshiram Manoharlal, 1996, pp. 533-534.. Lo sens d'escritura actuau, de la senestra a la drecha, s'estabilizèc lentament(en) David Sacks, Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z, Londres, Broadway Books, 2003, p. 80..
Lo periòde classic
Lo periòde classic dau latin durèc de 75 avC e perdurèc fins a 200 apC. Marca l'apogeu de la literatura latina e lo latin classic es la forma de referéncia dau latin actualament ensenhat. Pasmens, chau nòtar qu'èra mai que mai una lenga literària sofisticaa eissia d'una evolucion lenta dau latin arcaïc. Son mestritge èra reservat a l'eleit (aristocracia, classas mai educaas, oficiers e foncionaris superiors, etc.). Aqueu fenomene foguèc notat per de contemporaneus coma Polibi (200-120 avC) dins de comentaris explicant las dificultats de lectura dels textes anciansPolibi, Istòrias, libre III, XXII.. Foguèc dominat per la transformacion de las desinéncias -om e -os en -um e -us e de transformacions au sen dau lexic, en particular per un alarjament dau sens de plusors mots(en) W. Sidney Allen, Vox Latina, Cambridge University Press, 1989, pp. 83-84..
Dins la vida vidanta, la populacion parlava un ensemble de dialectes latinizats que son recampats au sen de l'expression « latin vulgar »(en) W. D. Elcok, The Romance Languages, Londres, Faber & Faber, 1960, p. 20.. Per los autors antics, aquela expression èra pas pejorativa e designava lo « parlar comun » dels abitants de l'Emperi. La dimension negativa dau terme apareissèc durant la Renaissença. D'efiech, a aquela epòca, las prumieras teorias lingüisticas impaginèron un ligam directe entre las lengas romanicas e de formas corrompuas de latin classic parlaas per los plebeus(en) Josef Eskhult, « Vulgar Latin as an emergent concept in the Italian Renaissance (1435–1601): its ancient and medieval prehistory and its emergence and development in Renaissance linguistic thought », Journal of Latin Linguistics, vol. 17, n° 2, 2018, pp. 191-230.. Aqueu lengatge es pauc conoissut que son còrpus es limitat a de citacions inserias dins de textes classics e a d'inscripcions cortas (grafitis, tauletas de malediccion, etc.)(en) W. D. Elcok, The Romance Languages, Londres, Faber & Faber, 1960, p. 21.. Deviá presentar de variacions regionalas, mas l'amplor de las diferéncias e la cronologia precisa de la divergéncia entre sos diferents parlars son pas ben claras.
De l'afondrament de l'Emperi Roman a l'Edat Mejana
Lo bas latin designa lo latin escrich entre la disparicion de l'Emperi Roman d'Occident e la renaissença carolingiana iniciaa durant lo rèine de Carlesmanhe (768-814). D'efiech, après las invasions barbaras, los envasidors germanics adoptèron larjament los mòdes de pensaa romans e la lenga latina per assegurar lor legitimitat. Lo latin demorèc donc la lenga dels actes oficiaus, de la diplomacia, de la liturgia e de la literatura sabenta (teologia, filosofia, etc.). Aqueu « bas latin » èra donc una lingua franca utilizaa entre los eleits letruts. Per aquò, gardèc las estructuras dau latin classic, mai coneissèc un procediment progressiu de simplificacion de sa gramatica e una integracion de mots vernaculars dins son lexic(fr) Antoine Meillet, Esquisse d'une histoire de la langue latine, Librairie Hachette, 1931, pp. 270-273..
En parallele, lo latin vulgar contunhèc d'evoluïr. Segon una cronologia mau coneissua, sos dialectes se transformèron pauc a cha pauc en lengas diferentas entre los segles II e IX apC. Aquela transformacion foguèc a l'origina de las lengas romanicas, mai lo latin aguèc pereu una influéncia importanta sus de lengas germanicas vesinas (en particular, au niveu dau vocabulari). Vers 800, lo desvolopament d'aquelas lengas vernacularas entraïnèc una reaccion literària que menèc a una reforma dau latin escrich per tornar bastir una lenga escricha similara au latin classic. Lo latin liturgic foguèc un dels vectors d'aquela volontat de restauracion e la Vulgate de Sant Jiròni venguèc lo modele de las Bíblias medievalas. Per confortar aqueu ròtle, las Bíblias redigias en lengas vernacularas foguèron enebias per plusors concilis o decisions pontificalas dels segles XII e XIIIAquela politica comencèc durant lo pontificat d'Innocenci III (1198-1216). Èra destinaa a luchar contra las eresias..
Aqueu latin medievau foguèt adoptat per l'eleit letrut europeu dau periòde. Ansin, la màger part de la correspondéncia politica, diplomatica, juridica e administrativa foguèt escricha dins aquela lenga. Pasmens, las lengas vernacularas contunhèron de ganhar de terren, comprés au sen dau bas clergat. Per exemple, a partir dau segle IX, las omelias foguèron frequentament prononciaas en galoroman dins lo nòrd de Gàllia o en tudesc dins l'espaci germanic tengut per los Carolingians.
Dau latin umanista au neolatin
A la Renaissença, las foncions scientificas, filosoficas e politicas de la lenga latina comencèron de declinar. Aquò empachèc pas la publicacion d'una importanta literatura en latin, mas una partia creissenta dels documents administratius e dels obratges intellectuaus foguèc pauc a cha pauc publicaa en lengas vernacularas (mai que mai en francés). L'òbra de René Descartes (1596-1650) illustra aquela transicion que sos libres e sa correspondéncia foguèron escrichs tant en latin qu'en francés en foncion de sos objectius. Aquela volontat de promoccion dau francés foguèc renforçaa durant los rèines de Loís XIII (1610-1643) e de Loís XIV (1643-1715). Ansin, en França, lo latin foguèt limitat a la foncion liturgica durant lo segle XVII. Aquela evolucion foguèc mai lenta dins lo resta d'EuròpaLa resisténcia foguèc mai importanta dins los país germanics onte lo latin demorèc egalament la lenga dau drech fins a la dissolucion dau Sant Emperi. En Belgica, lo lenga es demorat la lenga principala de l'ensenhament superior fins a 1835. Lo latin foguèc demorèc longtemps la lenga privilegiaa per la redaccion de documents prestigios, en particular en França onte la redaccion d'una tesi en latin foguèc obligatoòria fins a 1903 dins mai d'un domeni., mas lo meteis fenomene aguèc luòc durant lo segle XVIII.
Lo latin emplegat après la Renaissença es designat per lo terme « neolatin », una expression apareissua a la fin dels ans 1890. Lo començament e la fin d'aqueu periòde son pauc precís. Son origina sembla concomitanta au desvolopament de l'estampariá. Sa fin correspònd a la disparicion progressiva dau latin dins las publicacions scientificas durant la segonda mitat dau segle XIX. Despuei 1900, la cladistica es lo domeni principau de subrevivéncia dau neolatin dins lo monde scientific moderne. Au niveu lingüistic, lo neolatin èra fòrça similar au latin classic que sos utilizaires avián generalament seguit d'estudis superiors marcats per l'ensenhament de las Letras Classicas.
Lo latin actuau