La literatura latina designa la literatura escricha en latin. Apareguèt dins lo corrent dau sègle III av. JC e demorèt fòrça dinamica fins ai sègles XVII-XVIII. Foguèt fòrça influenciada per la literatura grèga antica que li donèt sei temas e sei modèls. D'autra part, lo latin foguèt la lenga de l'Empèri Roman avans de venir la lingua franca deis elèits de l'Euròpa medievala. Foguèt donc a l'origina d'una literatura fòrça prestigiosa que tèn un nombre important d'autors majors coma Ciceron, Ovidi, Virgili, Tite-Live, Senèca, Sant Agustin, Boeci, Tomàs d'Aquin, Erasme, Spinoza ò Leibniz.
La formacion de la literatura latina
L'aparicion de la literatura latina
La literatura latina apareguèt dins lo corrent dau sègle III av. JC a la seguida dei contactes entre lei Romans e lei Grècs installats dins lo sud d'Itàlia e en Sicília. Lo premier escrivan latin conegut, Livius Andronicus (vèrs 280 - 207 av. JC), foguèt l'autor d'una traduccion de lOdissèa d'Omèr. Èra un esclau afranquit d'origina grèga qu'organizèt en 240 av. JC la premiera representacion d'una pèça de teatre en latin. Foguèt rapidament imitat per d'autreis autors qu'assaièron de desvolopar de tematicas literàrias romanas.
La literatura latina arcaïca foguèt donc fòrça influenciada per la literatura grèga mai se dotèt pauc a pauc de trachs pròpris. D'efèct, leis escrivans adoptèron leis estiles literaris grècs e plusors s'inspirèron dirèctament dei tradicions ellenicas per redigir seis òbras. Foguèt per exemple lo cas dei tragedians Marcus Pacuvius (vèrs 220-132 av. JC) ò Lucius Accius (vèrs 170-86 av. JC). Pasmens, i aguèt de diferéncias car leis autors romans recebèron d'un còp totei lei formas d'escritura desvolopadas dins lo corrent dei sègles precedents per lei Grècs. Au contrari de Grècia, lei Romans s'especializèron donc pas dins un estile particular. D'autra part, certaneis autors coma Cneius Naevius (vèrs 270-201 av. JC) e Quintus Ennius (239-169 av. JC) adoptèron de fònts d'inspiracion localas coma lei Guèrras Punicas ò l'istòria de Roma. Autra evolucion de remarca, Caius Lucilius (vèrs 180-105 av. JC) inventèt la satira, genre novèu basat sus la critica trufarèla d'un subjècte ambé l'intencion de provocar, d'empachar un cambiament ò de faire chifrar.
Plaute e Terenci
Plaute (vèrs 254-184 av. JC) e Terenci (vèrs 190-159 av. JC) son considerats coma lei dos premiers mèstres de la literatura latina. D'efèct, una partida de sei pèças de teatre, genre dominant dau periòde en causa de son integracion au sen dei ceremònias religiosas, son conservadas. Inspirats per la literatura grèga, utilizèron de subjèctes ja tractats per Esquil (526-456 av. JC), Sofòcles (vèrs 495-405 av. JC) ò Euripides (480-406 av. JC). Pasmens, sei tèxtes foguèron pas de traduccions dirèctas mai puslèu d'adaptacions liuras illustrant la romanizacion progressiva de la literatura latina.
Plaute foguèt l'autor d'au mens un cinquantenau de pèças (un vintenau son conservadas, leis autrei son conegudas per de fragments de tèxte). Utilivaza un lengatge popular amb un nombre important d'arcaïsmes qu'es benlèu lo signe de convencions literàrias encara soplas a respèct dei periòdes seguents. Plusors de seis òbras aguèron una influéncia sus la literatura d'Euròpa Occidentala dei sègles XVI a XVIII coma lei tiradas dau Miles gloriosus (« lo Soudat fanfarron » en occitan) que prefiguran aquelei dau Matamore de l’Illusion Comica de Corneille ò l’Aulularia (« l'Ola ») qu'inspirèt l’Avar de Molière.
Terenci aguèt una carriera brèva de sièis pèças presentadas de 166 a 160 av. JC. Maugrat son respèct dei convencions grègas, donèt una psicologia trabalhada a sei personatges e, au contrari de Plaute, utilizèt lo lengatge deis elèits cultivadas de Roma. Foguèt una fònt d'inspiracion de Molière que s'inspirèt de Phormio (« lei Fraires ») per escriure Leis Enganas d'Escapin e dAdelphoe (« lei Fraires ») per L'Escòla dei Marits.
Caton lo Censor
Òme politic e cap militar de premiera importància, Caton lo Censor (234-149 av. JC) foguèt tanben un autor important. Es en particular considerat coma lo premier prosator vertadier de la literatura latina amb un estile sec e precís. Pasmens, la quasi totalitat de seis escrichs son uei perduts e solament un obratge, De agri cultura (« De l'agricultura »), es conservat. Son cap d'òbra èra Les Origines (« Leis Originas ») que foguèt la premiera istòria complèta d'Itàlia. Foguèt tanben l'autor d'un nombre important de discors politics (au mens 150, 80 mai ò mens coneguts a l'ora d'ara gràcias a de fragments). D'un biais generau, seis òbras èran la perseguida de son activitat politica e Caton i foguèt lo defensor de la moralitat romana opausada ais influéncias jutjadas corruptritz de l'ellenisme.
Lo periòde ciceronian
La fin de la Republica Romana au sègle I av. JC foguèt un periòde de desvolopament important per la literatura latina ambé l'aparicion de genres literaris novèus e l'emprenta laissada per Ciceron, autor major de l'Antiquitat.
L'art oratòri e Ciceron
A partir de la fin dau sègle II av. JC, lei tensions politicas e socialas au sen de Roma favorizèron l'aparicion d'orators de talent. Aquela tendància conoguèt son apogèu au sègle seguent ambé lo desvolopament deis eloquéncias politica e judiciària. Aquò favorizèt l'integracion de la literatura au sen de la vida politica de la ciutat. Ciceron (106-43 av. JC) ne'n foguèt la figura emblematica.
Avocat dotat d'una formacion retorica solida, adoptèt de reglas pròchas d'aquelei de la musica per pontuar e accentuar lo ritme e la cadéncia de sei frasas per donar mai d'importància a seis arguments. Èra tanben un filosòf qu'introguèt la pensada grèga a Roma, especialament la forma dialogada de Platon. Elegit au consulat en 63 av. JC, minèt la conjuracion de Catilina gràcias ai quatre discors In Catilinam (« Lei Catilinaires ») avans de la reprimir militarament. Quasi inactiu durant la guèrra civila entre Cesar e Pompèu, se retirèt de la vida politica avans de sostenir Octavius còntra Antòni. Foguèt l'autor de 14 panflets còntra Antòni (« Lei Filipicas ») qu'entraïnèron son assassinat per de soudats au servici de son adversari.
En fòra de sei discors politicas e judiciaris, Ciceron laissèt una teoria de la retorica que sistematizava sei tecnicas e estudiava aquelei de sei compatriòtas e de sei predecessors (Brutus, De oratore). Assaièt tanben de latinizar la filosofia grèga gràcias a d'òbras de presentacion destinada au public roman coma Tusculanes (« Lei Discussions de Tusculum »), Laelius de Amicitia (« Laelius, sus l'Amistat ») ò Cato Maior de Senectute (« Caton l'Ancian, ò dau Vielhum »). Enfin, après sa mòrt, foguèt publicada sa correspondéncia, fòrça abondosa.
La poësia
Dins lo corrent dau periòde de la fin de la Republica, la poësia latina conoguèt un premier desvolopament ambé d'autors coma Lucrèci (vèrs 98-55 av. JC) e Catul (vèrs 84-54 av. JC). Lo premier es famós per son poèma De natura rerum (« De la Natura ») que mesclèt poësia e filosofia per presentar la teoria atomica de Demòcrit. Lo segond faguèt partida de l'escòla dei « poètas novèus » opausats ais ancians coma Ennius e defensors de l'alexandrisme. Es l'autor d'au mens 118 poèmas (epitalamis, elegias, poèmas mitologicas... etc.) que la mitat es dedicada a sa mestressa dicha Lesbia.
La literatura istòrica
La vitalitat literària dau sègle I av. JC favorizèt tanben lo desvolopament de l'istoriografia. Leis istorians dau periòde parlavan d'eveniments dirèctament vists ò viscuts amb un estile precís, concís e eficaç opausat a l'eloquéncia e a l'ornament de l'art oratòri ciceronian. Lo pus famós foguèt Juli Cesar (101-44 av. JC) que contèt sei campanhas successivas dins De Bello Gallico (« Commentaris sus la guèrra dei Gàllias ») e De bello civili (« Commentaris sus la guèrra civila »). Aqueleis òbras an la forma de cronicas objectivas mai èran en realitat destinadas a servir lei projèctes politics de Cesar. Salluste (86-35 av. JC) se raprochèt deis istorians dau periòde actuau amb una descripcion dau contèxte sociau e dei causas deis eveniments. Laissa en particular d'istòrias de la Conjuracion de Catilina e de la Guèrra còntra Jugurta. Enfin, Cornelius Nepos (99-24 av. JC) inaugurèt lo genre de la biografia ambé d'òbras coma De viris illustribus (« Istòria dei grandeis òmes »).
Lo periòde imperiau
Lo periòde dei Julioclaudians
L'apogèu de la poësia e Virgili
A la seguida de la fin dau periòde republican, la dinastia dei Julioclaudians, especialament lo rèine d'August, marquèt l'apogèu de la poësia latina ambé mai d'un poèta majora coma Horace (65-8 av. JC), Tibul (50-19 av. JC), Properci (vèrs 47- vèrs 16 av. JC), Ovidi (43 av. JC - vèrs 17 ap. JC) e Virgili (70-19 av. JC) qu'es lo pus famós.
Horace foguèt premier l'autor d'òbras satiricas coma Leis Epodes avans de s'orientar vèrs de poèmas de granda poèsia coma Leis Òdas. Tibul e Properci se concentrèron sus la poèsia elegiaca per contar seis amors. Lo premier mesclèt sa passion a son amor de la natura e es considerat ambé Horace e Virgili coma l'inventor de la poèsia campèstra. Lo segond es unicament conegut gràcias a seis escrichs (au mens 92 poèmas). Dotat d'un estile fèrm e de còps escur, acomencèt ambé de poèmas amorós avans d'evolucionar pauc a pauc vèrs d'autrei tematicas, especialament d'evocacions dei premiereis annadas de Roma.
Ovidi foguèt un autor prolixe que foguèt exilat per Agust per de rasons desconegudas. Escriguèt de poèmas didactics destinats a l'ensenhament coma Ars amatoria (« L'Art d'aimar »), de poèmas lirics elegiacs coma Tristia (« Lei Tristes »), de poèmas lirics amorós e de poèmas epics coma Metamorphoses (« Lei metamorfòsis »). Son òbra a totjorn una influéncia sus la poèsia actuala.
Virgili a una influéncia similara a aquela d'Ovidi. Adoptèt lo modèl de la poèsia campèstra dau Grèc Teòcrit de Siracusa (vèrs 315-250 av. JC) ai païsatges e ai racòntes d'Itàlia. Es l'autor de tres òbras majoras. La premiera es leis Eclogae (« Lei Bucolicas ») formats de dialògs corts entre pastres. Son objectiu èra de restaurar l'interès dei Romans per l'agricultura. La segonda es Georgica (« Lei Georgicas ») qu'es encara un poèma didactic sus l'agricultura. Enfin, la tresena foguèt l’Aeneis (« L'Eneïda ») qu'es un poèma epic sus lo mite fondator de Roma. Aquela epopèia conoguèt un succès immens tre sa publicacion e es venguda l'equivalent latin de l'''Odissèa. Ansin, l'estile e lo lengatge utilizats per Virgili venguèron lo modèl dau latin per mai d'una generacion d'autors ulteriors.
La pròsa
Maugrat lo prestigi de la poësia, la pròsa dau sègle I ap. JC aguèt tanben d'autors de remarca. Situat entre la fin dau periòde ciceronian e l'acomençament dau periòde imperiau, Varron (116-27 av. JC) foguèt un escrivan fòrça prolixe (au mens 600 libres). Estudièt de domenis scientifics, tecnics e filosofics nombrós e variats coma la lenga, lei matematicas, la medecina, l'arquitectura, l'agricultura, la moralitat, divèrseis escòlas filosoficas, leis institucions romanas ò encara la religion.
Tite-Live (59 av. JC-17 ap. JC) es lo prosator pus famós dau sègle e l'autor de lAb Urbe condita libri (« Istòria de Roma dempuei sa fondacion »). Formada de 142 libres, un quart es encara conegut mai lo rèsta es perdut. Pasmens, aquela òbra demora una fònt majora per l'estudi de l'istòria romana. Innovacion importanta, Tite-Live i utiliza de documents ò de fònts istorics. Dins aquò, adopta tanben sovent un estil dramatic ò tragic per donar mai d'importància ais eveniments a l'origina de la glòria de Roma.
La fin de la dinastia e Senèca