thumb|right|Drapèu olimpic definit en 1913 per Pierre de Coubertin.
Lei Jòcs Olimpics son un ensemble de competicions esportivas mondialas organizadas cada quatre ans. Originalament tenguts en Grècia Antica, lei Jòcs Olimpics Antics recampavan lei diferentei ciutats grègas e èran l'ocasion d'una alta-au-fuòc generala dins la region. Abolits coma totei leis autreis eveniments pagans per leis autoritats romanas en 394, foguèron restaurats en 1896 a l'iniciativa dau Francés Pierre de Coubertin. Dempuei aquela data, son venguts l'eveniment esportiu pus important de la planeta. En 1924, foguèron creats de Jòcs d'Ivèrn destinats ai disciplinas necessitant la preséncia de nèu ò de glaç. Leis autreis espòrts fan partida dau programa dei Jòcs d'Estiu.
Istòria
Lei Jòcs Antics
L'aparicion dei Jòcs Olimpics
thumb|right|Mosaïca d'atlètas coronats ai Jòcs Olimpics.
Segon la legenda, lei Jòcs Olimpics foguèron creats en 776 avC per lo rèi Ifitos e l'atlèta Koroïbos es lo premier campion mencionatAuriá ganhat la corsa de l'estadi (192,27 m).. Pasmens, aquò es mau segur car d'autrei tradicions fixan la creacion dei Jòcs a 884 avC. En revènge, la màger part dei racòntes s'acòrdan sus lo ròtle d'Ifitos, desemparat per lei conflictes tocant Peloponès durant aqueu periòde. Per amaisar la colèra dei dieus, auriá demandat l'avejaire de l'oracle de Dèlfes. La respònsa li diguèt de fondar de Jòcs dins lo santuari d'Olimpia. Obtenguèt alora l'ajuda de Licurg, lo legislator legendari d'Esparta per organizar l'eveniment.
Dins lei fachs, la creacion dei Jòcs Olimpics s'inscriu dins una tradicion de jòcs locaus relativament anciana. Avián un caractèr religiós important e una trèva militara èra observada per totei lei ciutats grègas durant lo periòde. Fasián partida d'un ensemble de quatre jòcs que son dichs jòcs panellenicsLeis autrei jòcs majors èran lei Jòcs Istmics, lei Jòcs Pitics e lei Jòcs Nemeans. car totei lei ciutats podián i participar.
Lo santuari d'Olimpia
thumb|right|Fotografia de l'estadi antic d'Olimpia. thumb|right|Fotografia dei vestigs dau bouleuterion.
Santuari de Zèus, Olimpia èra un complèx important que permetiá d'acuelhir leis atlètas e una fòga d'au mens espectators. Ansin, lei Jòcs èran un eveniment major, sovent associat amb de fieras comercialas. Relativament ben conegut gràcias a l'arqueologia, l'endrech èra organizat a l'entorn de plusors construccions : lo pritanèu èra una mena d'ostalariá destinat a l'aubergament deis atlètas. Per leis invitats pus importants, existiá lo leonidaïon. lei prèires restavan dins un sector reservat, dich theokolion. lo bouleuterion èra l'endrech reservat ais arbitres dei competicions. un gimnasi èra destinat a l'entraïnament (e ai discussions filosoficas). la palèstra (per la lucha), l'ipodròm (per lei corsas de chivaus) e l'estadi (per l'atletisme) permetián l'organizacion deis espròvas. Totei lei ciutats grègas, liuras ò colonizadas, avián lo drech de participar. En revènge, lei « barbars »Es a dire lei personas qu'èran pas grècs. e leis esclaus èran excluchs. La durada dei Jòcs èra de cinc jorns, marcats per divèrsei ceremònias religiosas. Lei venceires recebián una corona de fuelhas d'olivier, un bendèu de lana roja e, pus tard, una pauma. De mai, d'autrei guierdons èran sovent decidits per leis autoritats de lor ciutat d'origina (estatua, exempcion d'impòsts...).
Lo declin dei Jòcs Olimpics Antics
Tre l'Antiquitat, i aguèt de debats sus la plaça e lo ròtle de l'espòrt au sen de la societat. D'un caire, de pensaires idealistas coma lo poèta Pindar (518-438 avC ?) èran entosiasmats per lei valéntias deis atlètas. D'autre caire, d'intellectuaus coma Xenofont (430-355 avC) ò Platon (427-347 avC) avián una vision igienista e militarista de l'activitat fisica. De mai, a partir dau sègle V avC, plusors incidents son recensats coma una temptativa d'empachar la participacion d'Esparta en 420 avC ò una condamnacion d'un atlèta atenenc en 332 avC après una temptativa de corrupcionL'incident de 332 avC veguèt tanben la premiera menaça de bòicot dei Jòcs car leis Atenencs refusèron de tornar participar avans l'annulacion de l'emenda decidida per lei responsables dei Jòcs.
Lo declin comencèt donc amb d'afaires de corrupcion avans de s'accelerar après l'integracion de Grècia dins l'esfèra d'influéncia de Macedònia e la conquista de la region per Roma en 146 avC. Lo programa dei Jòcs veguèt l'integracion d'espròvas novèlas coma de combats de gladiators e la durada passèt de cinc jorns a sièis mes. Venguts una atraccion toristica, lei Jòcs dispareguèron en 394 apC quand l'emperaire Teodòsi I (379-395) decidèt d'enebir lo paganisme dins l'Empèri Roman.
La redescubèrta de l'olimpisme
thumb|right|Plan dau santuari d'Olimpia dessenhat per Abel Blouet en 1829.
L'exploracion dei roïnas d'Olimpia comencèt en 1723 amb lei trabalhs dau monge francés Bernard de Montfaucon (1655-1741). Puei, durant lo rèsta dau sègle XVIII, d'autreis arqueològs menèron de cavaments sus lo site coma Johann Joachim Winckelmann (1717-1768), Abel Blouet (1795-1853) e Ernst Curtius (1814-1896). Aquò permetèt de descubrir de vestigis novèus e de suscitar un interès per lei Jòcs Olimpics Antics en Euròpa.
Tre 1833, en Suècia a l'iniciativa de Gustav Schartau (1794-1852), foguèron creats de Jòcs Escandinaus mesclant concors esportius e literaris. En 1849, en Anglatèrra, apareguèron de « festivaus olimpics » e una Olympian Society foguèt creada en Galas. Puei, après son independéncia, Grècia jonhèt lo movement amb un « concors olimpic » organizat per Evanghelis Zappas (1800-1865). Pasmens, en 1875, mau capitèt una temptativa de metre en plaça una fiera olimpica.
La restauracion dei Jòcs
L'òbra de Pierre de Coubertin
thumb|right|Fotografia de Pierre de Coubertin en 1915.
La fondacion dei Jòcs Olimpics Modèrnes es lo resultat d'una tiera d'iniciativas francesas. D'efiech, en 1832, coma dins mai d'un autre endrech en Euròpa, de « Jòcs Olimpics » foguèron creats per un seminari de la vila de Grenòble. Regularament organizats durant un sègle, adoptèron de rites eissits d'Olimpia e inventèron lo concèpte de medalha en 1895. De mai, lo monge Henri Didon (1840-1900), venceire de plusors espròvas, inventèt la devisa actuala dei Jòcs citius, altius, fortius (« mai lèu, mai aut, mai fòrt » en occitan).
En parallèl, la question de l'educacion venguèt un afaire important dins la vida politica. En particular, l'educacion fisica èra l'objècte de debats pedagogicas intens. Fondada per lo jornalista Paschal Grousset (1844-1909), la Liga Nacionala de l'Educacion Fisica (LNEP) èra en favor de l'instauracion d'una educacion inspirada per la Grècia Classica. Èra tanben fòrça anticlericala. En fàcia, l'Union dei Societats Francesas deis Espòrts Atletics (USFSA) èra a assaiar de metre en plaça un sistèma basat sus l'amatorisme e leis idèas crestianas. Pasmens, se dispausava de sostèns importants, aviá de dificultats per unificar la totalitat de l'espòrt francés.
Relativament moderat dins aqueu contèxte, Pierre de Coubertin (1863-1937) èra convencut de l'importància de l'espòrt dins l'educacion mai favorable a l'amatorisme. Inspirat per lo modèl aristocratic britanic, fasiá partida de l'USFSA e anoncièt sa volontat de tornar crear de Jòcs Olimpics mondiaus en 1892. En despiech de l'incredulitat de son auditòri, establiguèt de liames amb d'autrei país e acceptèt de laissar intrar d'estrangiers dins son associacion. En junh de 1894, aquò li permetèt de reünir a la Sorbona un « congrès internacionau d'educacion fisica » encargat d'estudiar la possibilitat de restaurar lei Jòcs e de crear un comitat internacionau per leis organizar.
La fondacion dei Jòcs Modèrnes
thumb|right|Fotografia dau drapèu olimpic dins l'estadi olimpic d'Atlanta en 1996.
Lo congrès de 1894 foguèt un succès per Pierre de Coubertin amb la creacion dau Comitat Internacionau Olimpic (CIO), presidit per lo Grèc Demetrios Vikelas (1835-1908). Aqueu congrès adoptèt la devisa de Didon, vengut un actor important de l'olimpisme, e acceptèt la proposicion de Coubertin d'organizar lei premiers Jòcs Olimpics Modèrnes a Atenas en 1896. Coma durant l'Antiquitat, la periodicitat de l'eveniment es de quatre ans. En 1924, de Jòcs Olimpics d'Ivèrn foguèron creats e lei jòcs tradicionaus venguèron lei Jòcs Olimpics d'Estiu. Fins a 1992, foguèron organizats la meteissa annada. Dempuei 1994, i a una alternància de dos ans entre Jòcs d'Estiu e d'Ivèrn.
Olimpiadas particularas
Se lei Jòcs Olimpics son normalament politicament neutres, mai d'una edicion foguèt l'objècte de demonstracions individualas ò collectivas destinadas a promòure una causa ò a afiermar la poissança dau país encargat d'organizar la competicion : 1920 : lei Jòcs de 1920, organizadas a Anvèrs en reconoissença dau ròtle de la vila durant la Premiera Guèrra Mondiala, veguèron la premiera politizacion dei Jòcs amb lo refús d'i invitar Alemanha, Àustria e URSS.
1936 : lei Jòcs de 1936 son lo cas de politizacion pus famós dei Jòcs Modèrnes amb l'organizacion de la competicion per l'Alemanha Nazi d'Adolf Hitler. D'efiech, leis autoritats dau III Reich i veguèron l'ocasion d'utilizar lei tèmas antics per exaltar sa vision racista e antisemita.
1952 : lei Jòcs d'Helsinki veguèron la premiera participacion de l'Union Sovietica. Pasmens, dins un contèxte de Guèrra Freja, seis atlètas deguèron restar dins un vilatge olimpic separat.
1956 : durant aquelei Jòcs, tres estats (País Bas, Espanha, Soïssa) refusèron de participar per protestar còntra la repression sovietica en Ongria e quatre autrei país (Egipte, Cambòtja, Liban, Iraq) leis imitèron en causa de la crisi de Suèz.
1964 : encara presenta en 1960, l'Africa dau Sud foguèt exclucha dau movement olimpic per lo CIO. Son retorn aguèt luòc en 1992 après la fin de l'apartheid.
1968 : organizats dins la Ciutat de Mexic, lei Jòcs de 1968 foguèt marcats per la repression dau movement de protestacion deis estudiants mexicans avans la ceremònia de començament (300 mòrts) e per la protestacion deis atlètas negres estatsunidencs còntra la segregacion raciala.
1972 : lei Jòcs de 1972 veguèron la presa d'ostatges d'una partida de la delegacion israeliana per un comandò palestinian. 11 membres de la delegacion, 5 terroristas e un policier foguèron tuats dins lei combats.
1976 : la màger part dei país africans decidèt de boicotar la competicion per protestar còntra l'abséncia de sancions còntra Nòva Zelanda après la descubèrta de cambis esportius entre jogaires de rugbi neozelandés e sud-africans.
1980-1984 : après l'invasion d'Afganistan per l'URSS, leis Estats Units e plusors país dau blòt de l'Oèst refusèron de participar ai Jòcs de 1980 organizats a Moscòu. Quatre ans pus tard, l'Union Sovietica e la màger part dau blòt de l'Èst decidèt donc de boicotar lei Jòcs organizats a Los Angeles.
2008 : lei Jòcs de 2008 foguèron marcats per la demonstracion de la poissança economica novèla de la China. Veguèron tanben la segonda rompedura modèrna de la trèva olimpica amb l'ataca menada per Georgia còntra lei fòrças russas presentas en Ossetia dau Sud.
L'aparicion de criticas dau movement olimpics
thumb|right|Fotografia d'un complèx esportiu construch per lei Jòcs d'Atenas en 2004 e totalament abandonat en 2018.