thumb|right|Karl Marx (1818-1883) thumb|right|Friedrich Engels (1820-1895)
Lo marxisme es un ensemble de teorias politicas, economicas e filosoficas fondadas sus lei trabalhs de Karl Marx (1818-1883) e Friedrich Engels (1820-1895). Constituisse un dei grands corrents intellectuaus dei sègles XIX e XX e influencièt prefondament tant la pensada academica que lei movements politics e lei revolucions socialas a l'escala mondiala. Au còp sistèma d'analisi critica dau capitalisme, teoria de l'istòria e projècte de transformacion sociala, lo marxisme si presenta coma una pensada globala que son objectiu es de comprendre lei mecanismes de dominacion economica e de'n desgatjar lei condicions de despassament per crear una societat melhora. Son influéncia s'es exercida dins de domenis divèrs coma l'economia, la sociologia, la filosofia, la literatura, l'antropologia e lei sciéncias politicas. Fòrça ramificat e devesit en una multitud d'interpretacions e de corrents diferents, demòra totjorn un objècte de debat intellectuau e politic important.
Contèxte istoric e intellectuau
La Revolucion Industriala e la question obriera
Lo marxisme apareissèt dins un contècte istoric ben precís qu'es aqueu de l'Euròpa industriala dau sègle XIX, marcada per una transformacion radicala deis estructuras economicas e socialas. La Revolucion Industriala, iniciada au Reiaume Unit tre la fin dau sègle XVIII e pauc a pauc estenduda au rèsta dau continent europèu, engendrèt una organizacion dau trabalh novèla fondada sus la concentracion dei mejans de produccion entre lei mans d'una classa borgesa emergissenta e sus lo salariat massís d'una classa obriera – lo proletariat – somesa a de condicions d'existéncia sovent miserablas. Lei jornadas de trabalh podián ansin passar 14 oras, lo trabalh deis enfants èra frequent, lei lotjaments obriers insalubres e lei drechs politics quasi inexistents per lei classas trabalhairas. Aquela realitat sociala foguèt lo terren concrèt d'aparicion de la pensada elaborada per Marx e Engels.
Lei crisis economicas ciclicas, leis insureccions obrieras (coma lei revòutas dei canuts de Lion en 1831 e 1834 ò l'insurreccion dei teisseires silesians de 1844) e lei debats politicas sus la democracia e lo sufragi universau formèron lo contèxte dirècte d'aquela aparicion. Pasmens, l'annada 1848, marcada per una tiera de movements revolucionaris en Euròpa, aguèt un ròtle decisiu car un movement d'inspiracion comunista, la Liga dei Justes, demandèt a Marx de redigir una sintèsi de sa pensada. Ansin, foguèt redigida e publicada lo Manifèste dau Partit Comunista qu'es lo premier obratge de referéncia dau marxisme.
Leis influéncias intellectualas
La pensada marxista si constituissèt a partir d'un dialògue critic entre tres tradicions intellectualas majoras dau continent europèu. La premiera es la filosofia alemanda, mai que mai la filosofia desvolopada per Hegel (1770-1831). Marx n'adoptèt lo metòde dialectic, es a dire la concepcion dau reau coma un procès de transformacion permanenta animat per de contradiccions intèrnas. Pasmens, Hegel aviá una concepcion unicament idealista de la dialectica. Marx, au contrari, ne'n desvolopèt una vision materialista basada sus lei condicions d'existéncia vertadiera de l'èsser uman. Aquò foguèt a l'origina dau materialisme dialectic, un element centrau de la filosofia marxista.
La segonda fònt dau marxisme es l'economia politica classica desvolopada per lei pensaires britanics de la Revolucion Industriala (Adam Smith, David Ricardo...). A partir d'aquelei trabalhs, Marx eiretèt de la teoria de la valor-trabalh que considerava que la valor dei marchandisas èra determinada per la quantitat de trabalh socialament necessària a lor produccion. Aquò foguèt lo ponch de partença de la sieuna analisi de l'esplecha capitalista. Enfin, lo tresen corrent intellectuau a l'origina dau marxisme es lo socialisme francés de la premiera mitat dau sègle XIX definit dins leis idèas, relativament divèrsas, de Saint-Simon (1760-1825), Charles Fourier (1772-1837) ò Pierre-Joseph Proudhon (1809-1865). Marx li retenguèt la critica de la proprietat privada e de l'òrdre borgés, mai rebutèt lo caractèr utopic caracteristic d'aqueu movement. Segon eu, èra lo resultat d'una incapacitat dei socialistas francés a identificar lei mecanismes reaus de transformacion sociala.
La relacion entre Marx e Engels
Karl Marx, naissut a Trevèri en 1818 dins una familha de la borgesiá renana, menèt d'estudis de drech e de filosofia avans de s'interessar au jornalisme e a la critica sociala. Son rescòntre amb Friedrich Engels en 1844 foguèt determinanta. Engels, fiu d'un industriau alemand e director d'usina a Manchester, portèt a Marx una coneissença dirècta dei condicions de vida dau proletariat industriau, illustrada per son obratge La situacion de la classa trabalhaira en Anglatèrra publicat en 1845. Lor collaboracion intellectuala e politica durèt un quarantenau d'annadas e donèt naissença au còrpus fondator dau marxisme.
Lei fondaments teorics
Lo materialisme istoric
Lo materialisme istoric constituisse lo còr epistemologic dau marxisme. Postula que son lei condicions materialas d'existéncia, e mai que mai lei rapòrts de produccion economica, que determinan en darriera instància la vida sociala, politica e intellectuala deis òmes. Marx formulèt aqueu principi d'un biais sintetic dins la Prefaci a la Contribucion a la Critica de l'Economia Politica (1859). Per eu, es pas la consciéncia deis òmes que determina lor èsser sociau, mai au contrari lor èsser sociau que determina lor consciéncia. Aquela concepcion implica un destriament fondamentau entre l'infrastructura, es a dire l'ensemble dei fòrças productivas e dei rapòrts de produccion, a la superestructura, es a dire l'ensemble deis institucions politicas, juridicas, culturalas e ideologicas que s'auçan sus aquela basa materiala e que ne'n exprimisson lei contradiccions. L'Estat, lo drech, la religion, la filosofia dominanta son ansin interpretadas coma d'expressions e d'instruments de la dominacion de classa, destinats a tornar repetir lei condicions de l'esplecha economica.
Lo materialisme istoric permet ansin de pensar l'istòria coma una succession de mòdes de produccion : comunisme primitiu, esclavatge antic, feudalisme, capitalisme e, fin finala, comunisme. Cada transicion seriá lo resultat de l'accentuacion dei contradiccions intèrnas dau mòde de produccion precedent fins au ponch de rompedura revolucionari.
Lo materialisme dialectic
Lo materialisme dialectic designa lo metòde d'analisi utilizat per Marx per descriure lo reau coma un ensemble de procès en movement, animats per de contradiccions intèrnas. Tota realitat sociala contèn ansin lei greus de la sieuna negacion. Lo capitalisme, per exemple, es supausat congrear la classa obriera que deu menar lo procès de son despassament. Aqueu metòde s'opausa a tota concepcion estatica e naturalista de la societat. Lei rapòrts sociaus li son pas de donadas immudablas, mai de construccions istoricas, produchas e reproductiblas, e donc transformablas. Es aquela dimension transformatritz que permet de diferenciar lo marxisme e lei sociologias descriptivas.
La teoria de la valor e de la maivalença
L'analisi economica dau capitalisme es l'apòrt pus originau e pus elaborat de Marx. Es fòrça desvolopat dins lo premier tòme dau Capitau (1867). A partir dei conclusions de la teoria de la valor-trabalh de Ricardo, Marx mostrèt que la valor d'una marchandisa èra determinada per la quantitat de trabalh uman abstrach socialament necessari a sa produccion. Dins lo quadre dau capitalisme, lo trabalhaire vende sa fòrça de trabalh au capitalista en escambi d'un salari. Òr, la valor producha per lo trabalhaire durant una jornada de trabalh es superiora a la valor de sa fòrça de trabalh, es a dire a son salari. Aquela diferéncia constituisse la maivalença, fònt dau profiech capitalista. Lo capitalista s'apropria ansin a gratis una partida dau trabalh dau salariat.
Marx destrièt doas formas de maivalença. La premiera es la maivalença absoluda qu'es obtenguda per l'aumentacion de la jornada de trabalh. La segonda es la maivalença relativa qu'es lo resultat de l'aumentacion de la productivitat dau trabalh. Analizèt tanben lei mecanismes de concentracion dau capitau, la tendéncia a la baissa dau taus de profiech e lei crisis economicas ciclicas coma de contradiccions intèrnas inerentas au mòde de produccion capitalista. Segon eu, èran de vectors de son despassament per lo comunisme.
Lo concèpte d'alienacion
Lo concèpte d'alienacion es mai que mai desvolopat dins lei manuscrits economico-filosofics de 1844. Designa lo procès de depossession dau produch dau trabalh d'un èsser uman. Per Marx, dins l'encastre dau capitalisme, lo trabalhaire reconoisse pas lo produch de son trabalh car aqueu trabalh apartèn au capitalista. Lo trabalh, que deuriá èsser l'expression creatritz de l'òme, vèn alora una constrencha exteriora, una activitat subida e non liurament chausida. L'alienacion es pas unicament economica. Es egalament politica, religiosa e sociala. La religion foguèt ansin interpretada per Marx coma una forma d'alienacion permetent de despossedir l'òme de seis aspiracions pròprias en lei projectant dins un èsser transcendent.
La lucha dei classas
Per Marx, la lucha dei classas es lo motor de l'istòria. Tota societat es devesida en classas antagonistas (mèstres e esclaus de l'Antiquitat, senhors e sèrvs de l'Edat Mejana, borgés e proletaris dau capitalisme...) e es ansin traversada per un conflicte fondamentau entre aquelei que tènon lei mejans de produccion e aquelei que pòdon solament vendre lor fòrça de trabalh. Aqueu conflicte pòt prendre de formas divèrsas coma de pichonei resisténcias quotidianas, de grèvas, d'insureccions ò de revolucions. Dins lo capitalisme, la contradiccion fondamanentala opausa la borgesiá, classa que tèn lo capitau e lei mejans de produccion, e lo proletariat. Marx estimava que lo desvolopament dau capitalisme anava menar a una polarizacion mai e mai importanta de la societat, creant pauc a pauc lei condicions objectivas d'una revolucion sociala.
La teoria de l'Estat
Per Marx, l'Estat es pas una institucion neutra au servici de l'interès generau, mai es l'instrument de dominacion de la classa dominanta. Assegura la reproduccion dei rapòrts de produccion capitalista per lo mejan de la fòrça (polícia, armada, justícia...) e de l'ideologia. Lo drech, per exemple, protegisse la proprietat privada dei mejans de produccion, basa fondamentala de l'esplecha capitalista. Segon eu, la destruccion de l'Estat èra donc una necessitat per eliminar lo capitalisme. Dins aquò, per passar dau capitalisme au comunisme, pensava necessària una fasa de transicion dicha « dictature dau proletariat ». Durant aquela fasa, l'Estat capitalista seriá remplaçat per un Estat gerit per lo proletariat. L'establiment progressiu d'una societat comunista sensa classa sociala auriá alora menat au deperiment progressiu de l'Estat e a sa disparicion efectiva.
Lei tèxtes fondators
Lo Manifèste dau Partit Comunista
Redigit per Marx e Engels a la demanda de la Liga dei Comunistas, lo Manifèste dau Partit Comunista es probable lo tèxte politic pus legit e traduch de l'istòria modèrna. Es un document teoric, un programa politic e un tèxte de mobilizaicon. En quauquei desenaus de paginas, lei dos òmes expausèron lei linhas generalas de la concepcion materialista de l'istòria, de l'analisi de la presa dau poder per la borgesiá e dei contradiccions intèrnas de la societat capitalista. L'obratge s'acaba per una crida a l'organizacion politica dau proletariat. Sa conclusion « Proletaris de totei lei país, unissètz-vos ! » es fòrça famosa e es sovent presentada coma la devisa dau marxisme e dau comunisme.
Lo Capitau