right|100px|thumb|Ponta ëd flecia ën Ossidian-a

L'età dla pera a l'é un perìod motobin longh dla preistòria quand che j'òmo a dovravo pì che d'àutr la pera për fesse sò utiss.

J'utiss ëd pera as fasìo da vàire sòrt ëd pera diferente. Pr'esempi, le selce a j'ero sagomà a colp për dovreje coma utiss da taj e arme, antramentr che cobie ëd basalt e arenaria as dovravo për fé dle màcine. Ëdcò bòsch, òss, cochije, còrn e àutri materiaj as dovravo motobin soèns. Ant j'ùltime part dël perìod a l'é anandiasse ël dovré dij sediment (coma la tèra crea) për fé ëd teracheujta. Ij perìod che a son avnùit peui (età dl'aram, età dël bronz e età dël fer) a resto caraterisà da vàire inovassion ant la tecnologìa dël travaj dij metaj.

Ës perìod-sì a comprend ël prim dovré spantià dla tecnologìa ant l'evolussion dl'òmo e lë spantiament dl'òmo midem da 'nt le savan-e dl'Àfrica Oriental al rest dël mond. Al finiss con ël dësvlup dl'agricultura, l'adomestiament ëd certe sòrt ëd bes-ce e la fusion ëd mineraj d'aram për ricavene ël metal. A lo diso preistòrich përchè l'òmo ant sto perìod-sì a l'ha ancó pa ancaminasse a scrive, lòn che për tradission as consìdera ël prinsipi dla stòria.

L'espression "Età dla Pera" a l'é dovrà da j'archeòlogh për parlé d'un perìod anans dla metalurgìa, dont a son restane motobin pì utiss ëd pera che nen ëd coj fàit d'àutri materiaj (che a marso pì ampressa). A l'é la prima età dla scala dle tre età e as divid antra Paleolìtich, Mesolìtich e Neolìtich, conforma a le denominassion dàite da John Lubbock ant sò clàssich lìber Pre-historic Times (temp dla preistòria) ant ël 1865. Sti tre perìod-sì as divido ancó an sotperìod pì curt.

L'età dla pera an archeologìa

thumb|right|100px|Lamon da pësca an òss, ëd l'età dla pera (Svessia)

Vàire che a sia longh sto period-sì a l'é na question dont as discut soèns, e dont definission a varia conforma a la region che a së studia. Contut che as peula parlesse ëd n'età dla pera për l'òmo an general, vàire culture a l'han pa mai dësvlupà la tecnologìa dla fusion, e con lòn a son restà ant soa 'età dla pera' fin che a l'han nen avù dle relassion con dle culture pì dësvlupà an sens tecnològich. La sucession dle fase a resta motobin diferenta da 'nt na region (e cultura archeològica) a l'àutra. L'òmo a l'ha tirà anans a spantiesse ëdcò aj temp dle culture dij metaj travajà, e parèj a resta pì giust parlé ëd "vàire" époche dla pera locaj, nopà che parlé dl'età dla pera coma d'un perìod ëd temp general, definì da un datari comun. An tute le manere, për sòlit con E.d.P. as antend un perìod a anandiesse anviron a 3 milion d'agn fa, a parte dal prim omìnide che a l'avèissa na produssion d'utiss an Àfrica. La pì gran part dj'australopiteco a l'é malfé pensé che a dovrèissa utiss ëd pera (bele che a smija pro che a sio stàit anventà dal Paranthropus robustus) ma franch tutun lë studi ëd soe reste a-i intra ant ël camp dj'archeòlogh che a studio l'E.d.P.

Për via che da ‘nt l'E.d.P. a son rivane dzortut dij manufat an pera, e soèns gavà lolì a l'é pa restane d'àutr, l'anàlisi lìtica a l'é avnùita a esse ël pì gran utiss specialisà për studié ël perìod, e as dòvra për amzuré j'utiss an pera che as treuvo e determinene tipologìa, fonsion e tecnologìa dovrà për feje. Ant ël process soèns a-i intra l'anàlisi dla ridussion lìtica dla pera crùa, për capì coma che a la sia stàita travajà për fene dj'utiss finì. Sòn a resta ëdcò oget dl'archeologìa sperimental, che as preuva a fene dij neuv ant la midema manera ën butand dij mèistr da pera a scajé dla selce fin-a a rivé a fene n'utiss coma coj preistòrich.

Ël dovré modern dla paròla

thumb|left|200px|Vàire utiss ëd pera

Un dij problema dl'espression a l'é che as men-a dapress un giudissi ant sël dësvlup dl'òmo (e ant sël temp che a l'é andaje për felo) mach basà ansima a le sòrt ëd materiaj dovrà për fé dj'utiss, e nen, pr'esempi, amsima a l'organisassion social, al mangé e a l'adatesse al clima. Sòn a l'é na conseguensa dël livel ëd conossensa dël passà lontan ant ël sécol che a fa XIX, quand che a l'é anventasse la scala dle tre età e ël but prinsipal djë sgav archeològich a l'era col dë sgaté fòra da sot tèra pì ëd manufat che as podèissa.

Ën essend che la tecnologìa archeològica moderna a l'é anteressà a na varietà d'anformassion motobin pì larga, le division s-ciapà col piolòt coma E.d.P. a son antramentr che ven-o viaman pì fruste. I soma giumaj rendusse cont che ij cambiament dle società dël passà ant ij vàire mila agn dont as parla a son stàit motobin antortojà e che a l'han tocà vàire fator diferent, coma l'adossion dl'agricoltura, la colonisassion dle tere e la religion. Donca la tecnologìa dla produssion dj'utiss a l'é mach na marca tan-me n'àutra, marca che però an da pa gnun-a idèja ëd che costume che a l'avèissa la gent e ëd còsa che a pensèissa.

N'àutr problema dl'espression E.d.P. a l'é che a l'é stàita anventà për parlé dle culture archeològiche europenghe, e che a resta motobin malfé dovrela për dle region coma j'Amériche ò pura l'Osseania, andoa ij nativ a l'ha dovrasse sò utiss an pera fin-a a quand a l'é nen anandiasse la colonisassion europenga.

Travajé ij metaj a l'é mai stàit na question fondamental dla vita dla gent, ant cole bande-lì, e donca për studieje a ven motobin pì a taj dovré dle classificassion tut afàit diferente, che nen sté lì a dividne la preistòria an perìod. Le mideme drolerìe a sàuto fòra a dovré l'espression età dël fer an sens mondial, përchè n'América pa gnun a savìa còs a fussa ël fer fin-a al 1492 (però a conossìo aram, bronz, argent e òr), nopà che n'Osseania ël fer a l'é nen rivà fin-a al sécol che a fa XVII.

Për sòlit dapress a l'E.d.P. a-i riva n'Età dël Bronz, moment quand la tecnologìa dël travaj dël metal a l'ha fàit an manera che viaman a së spantièissa ël dovré dj'utiss an bronz (aram e stagn, ò pura dj'àutri metaj). La pì part dla gent dl'Àfrica Setentrional, dl'Asia e dl'Euròpa a l'é surtìa da ‘nt l'E.d.P. antra ël 6000 aGC e ël 2500 aGC. An chèich region, notaman l'Àfrica Subsaharian-a, a l'E.d.P. a l'é avnuje dapress bele sùbit l'età dël fer. As pensa che ant lë Vzin Orient e ant l'Asia Sudoriental l'E.d.P. a sia finìa anviron al 6000 aCG. Le società dl'Euròpa e dël rest ëd l'Asia a l'avrìo passà l'E.d.P. anviron al 4000 aGC. Le culture pròto-Inca dl'América Meridional a son restà ant l'E.d.P. fin-a anviron al 2000 aGC, quand a son rivà òr, aram e argent, e dapress a coj-lì a son peui rivaje j'àutri metaj. L'Australia a l'é restà a l'E.d.P. fin-a al sécol che a fa XVII.

Al dì d'ancheuj as sa ëdcò che ël passagi antra E.d.P e Età dël Bronz a l'é pa che a sia rivà tut d'un colp, ma pitòst a l'é stàit un dësvlup gradual che a l'ha tocà ël travaj dl'aram e dl'òr an coj che (an sens técnich) a resto pro sempe dij sit dla sòrt neolìtica. Costa transission-sì as dis ëdcò Età dl'Aram ò pura Calcolìtich. A l'é stàita curta e a l'ha avù un caràter motobin regionalisà, përchè a fé lija con lë stagn a l'han ancaminasse squasi sùbit daspërtut, gavà coj post andoa che dë stagn a l'era malfé trovene. Pr'esempi, l'Òmo dla giassa Ötzi, na mumia dël 3300 aGC trovà ant ij giassé alpin, a l'avìa dapress un piolet d'aram e un cotel ëd selce.

La produssion d'utiss an pera a l'é nen chità, restand motobin viva ëdcò ant le età dij metaj, e a l'é belfé che a l'abia nen ancaminasse a perde colp fin-a ant l'Àuta Età ëd Mes. N'Euròpa e ant l'América Setentrional le pere da mulin a son dovrasse bele che fin-a al sécol che a fa XX, e as dòvro ancó al dì d'ancheuj an vàire part dël mond. Se le siviltà antiche a l'han lassane tanti monument sòn as dev ëdcò a lë spantiament dla tecnologìa dël travaj dla pera, che a butava a disposission dle società d'antlora n'oferta ëd travaj specialisà motobin larga e dle técniche ëd travaj e traspòrt dle pere mideme che a j'ero stàite soagnà e afinà fin-a ant ij pì cit detaj për ij vàire mila agn dl'E.d.P.

Ël dësvlup ëd l'òmo ant l'Età dla Pera L'E.d.P. a coata un perìod ëd temp motobin longh e vàire cambiament ëd clima ëd gròsse proporsion che a l'han condissionà l'evolussion dl'òmo. La gent midema a l'é rivà a soa forma morfològica corenta mach a la fin dl'E.d.P.

Paleolìtich Ël Paleolìtich a va da anviron a 2 milion d'ani fa a la fin dël Pleistocene, 10.000 ani fa. Për coj pòst andoa che a l'é staje un progress pì svicio anvers a la neolitisassion, ël Paleolìtich a comprend ëdcò l'Epipaleolìtich, e a finiss anviron a 8.000 ani fa.

Bass Paleolìtich 100px|right|thumb|Acheulean Piolòt dël Bass Paleolìtich

Anvers a la fin dl'era geològica che i disoma Pliocene an Àfrica, un prim cé dl'òmo modern, che a diso Homo habilis, a l'ha dësvlupasse sò prim utiss ën pera. A-i ero mach dj'utiss motobin sempi che j'archeològh a diso pere scajà. L’Homo habilis as chërd che a fussa bon a fesse utiss dla sòrt Olduwan, ën dovrand tant la pera scarpìa che jë scaje che a-j restavo da la produssion.

St'industria d'utiss an pera a pija sò nòm dal sit dla Gòrgia d'Oldupai an Tanzanìa. J'omìnidi d'ës temp-sì a smija che as mangèisso dla can maslà con sti utiss-lì e dle piante sërvaje. Anviron a 1,5 milion d'ani fa a l'é rivaje na sòrt d'òmo pì dësvlupà, l’Homo erectus. L’H. erectus a l'ha amprendù a dovré ël feu e a fesse dle pere da taj motobin pì arfinìe, antramentr che a së spantiava fòra dl'Àfrica për rivé fin-a an Asia, coma mostrà da sit coma col ëd Zhoukoudian an Cin-a. Rivà a 1 milion d'ani fa as treuvo le prime preuve dla presensa dl'òmo an Euròpa, ansema a dij piolòt a man ancó pì bin finì.

Paleolìtich ëd Mes 100px|left|thumb|Ricostrussion ëd n'òmo ëd Neanderthal

Cost period-sì as anandia anviron a 200.000 ani fa e pì che d'àutr a l'é conossù coma ël moment che a-i vivìa l'Òmo ëd Neanderthal (anv. 120.000-35.000 ani fa). La tecnologìa dël travaj dla pera dij Neandertalian për sòlit as dis musterian-a. Ij Neandertalian a la fin dij fin a son dësparì, e a sò post a son rivaje j'òmo modern, che soe marche pì veje a l'han lassaje an Àfrica Meridional, anviron a 100.000 ani fa. Conbin che soèns la gent a jë chërda squasi dle bes-ce, a-i son vàire preuve che ij Neandertalian as cudivo sò vej e che a l'avìo dij rituaj ëd sepoltura, lòn che dimostra l'esistensa ëd na società organisà.

La pì veja marca d'ansediament dl'òmo an Australia a fa dàita anviron a 40.000 ani fa, quand che dj'òmo giumai dla sòrt moderna a l'han traversasse ël mar da ‘nt l'Asia, navigand da n'ìsola a l'àutra. La gent dël Paleolìtich ëd Mes a l'ha lassane le prime marche ëd lòn che as peul ciamesse bela art e dj'àutre espression ëd pensé astrat, coma la costuma dë pituresse ël còrp d'òcra.

Àut Paleolìtich

Da 35.000 a 10.000 ani fa (visadì a la fin dl'ùltima era giassal) j'òmo modern a së spantio për ël mond ant un perìod che as dis Àut Paleolìtich. Ant ës perìod-sì, na vira che ij prim òmo modern (Òmo ëd Cro-Magnon) a son rivà n'Euròpa, is trovoma a s-ciairé pitòst ampressa na sucession d'utiss an pera soèns motobin rafinà. Antra j'àutri a venta visesse dij perìod tecnològich dëlChâtelperonian, dl'Aurignassian, dël Solutrean, dël Gravessian e dël Magdalenian.

J'Amériche a son stàite colonisà ën passand për ël pont ëd tèra ëd Bering che ant col moment-lì a restava fòra dl'eva, për via che le giassassion a tnisìo bass ël livel dël mar. La gent che a l'é passaje dzora as dis paleoindian-a, e soe marche pì veje a l'ha lassan-je ant ij sit dla Cultura Clovis, anviron a 13.500 ani fa. An general as tratava sempe ëd culture ëd cassador e d'archujidor, ma ant coj temp-lì a taco a s-ciairesse ëdcò dle marche d'identità regionaj motobin diferensià, për via dla gran varietà d'utiss an pera che a tacavo a dësvlupesse për vàire contest teritoriaj e climàtich diferent.

Epipaleolìtich/Mesolìtich