Ël càncher a l'é na categorìa ëd maladìe caraterisà da la chërsùa ancontrolà ëd sélule ch'a peulo spantiesse ant ël còrp (metastasi). A peul colpì qualsëssìa òrgan o tissù e a l'é un-a dle prinsipaj cause ëd mòrt an tut ël mond. Ël nòm a ven dal latin cancer, ch'a veul dì granfo, për via dla forma dij tumor ch'a smijo a col animal.
Còsa a l'é? Ël càncher as dësvlupa quand che le sélule a perdo ël mecanism ch'a régola soa division e soa mòrt natural (apoptosi). Coste sélule anormaj a formo dij tumor malign ch'a peulo invade ij tissù davzin o viagé për ël sistema linfàtich o sanguign (metàstasi).
Cause e Fator d'arzigh Le cause a son multifatoriaj e a peulo anclude: Mudà genétiche: Ereditàire o acuistà (es. esposission a sostanse tossiche). Ambient: Tabach, àlcol, dieta pòvra ëd fruta e verdura, esposission a radiassion o sostanse chìmiche (es. asbestos). Anfession: Virus (es. HPV për ël càncher al còl ëd l'ùter) o bater (es. Helicobacter pylori për lë stòmi). Stil ëd vita: Sedentarietà, obesità, esposission al sol.
Tip ëd Càncher A dipend da la region colpìa: Carcinòma: Da tessù epiteliaj (es. polmon, mama, prostata). Sarcòma: Da tessù conettiv (òss, muscoj). Leucemìa: Da le sélule dël sangh. Linfòma: Dal sistema linfàtich. Melanòma: Da le sélule pigmentarie dla pel.
Sintom Ij sìntom a dipendo dal tip ëd càncher, ma a peulo anclude: Pèrdita ëd pèis sensa motiv. Fadiga crònica. Dolor ch'a passa nen. Cambiament ant la pel (neuv ch'a chërso o a càngio d'aspet). Sangh ant la pipì, merde, o toss.
Diàgnosi La conferma dël càncher a ven da: Esam d'imàgine: Radiografìa, risonansa magnética, TAC. Esam ëd laboratòri: Anàlisi dël sangh për trové marcador tumoraj. Biopsìa: Campion dël tessù për analiselo sota microscòpi.
Tratament Le terapìe a dipendo dal tipo e dal ëstat dël càncher: Chirurgìa: Gavé ël tumor e ij tissù anviron. Chimioterapìa: Meisin-e ch'a masso le sélule ch'a chërso an pressa. Radioterapìa: Ragg ch'a danegio le sélule cancerose. Imunoterapìa: Potensié ël sistema imun për combate ël càncher. Terapìe mirà: Meisin-e ch'a colpisso mach le sélule con fator genétich specìfich. Assistensa paliativa: Contròl dij sìntom e mejoré la qualità ëd vita për ij cas avansà.
Prevension Evité ëd fumé e consumé d'àlcol. Dieta equilibrà con pòch carn ross e processà. Atività fìsica regolar. Protession dal sol (crema UV). Vacinassion (es. contra l'HPV). Screening regolar (es. mamografìa, colonscopìa).
Prògnosi La possibilità ëd varì a dipend da vàire fator: Stat ëd la maladìa: Pì prest as treuva, pì àute le chance. Tip ëd càncher: Cheich tip (es. tiroide) a l'han na sopravivensa motobin àuta. Acess a le cure: An Piemont e ant ij pais avansà, ij tratament a son pì efetiv.
Arserca e Sfide Jë studi a son an camin a serché neuve terapie, coma: Medicament genétich: Për bloché le mudà ch'a causo ël càncher. Inteligensa artifissial: Për diagnosticà la maladìa an manera pì precisa. Medicament personalisà: Basà sël profil genétich dël malà.
Impat Sossial Ël càncher a l'é na càusa ëd stress econòmich e psicològich për le famije, dzortut ant ij pais pòver andoa ij servissi médich a son limità.
Riferiment Organissassion Mondial dla Sanità (OMS).
Categorìa:Biologìa Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI