N'àcid (dal latin acidus, "aspr") a l'é un compòst chìmich ch'a lassa andé ione d'idrògen (H⁺) ant na solussion aquosa o ch'a peul aceté un pàira d'eletron. J'àcid a son caraterisà da un gust aspr, la capacità ëd cambié ël color ëd j'indicador (es. tornassol a ross), e ëd reagì con le base për formé dij saj. An Piemontèis, ël termo a comprend sia sostanse naturaj (es. àcid sìtrich ant ij sitron) che sostanse sintétiche (es. àcid sulfòrich).
Descrission sientìfica J'àcid a séguito doi modej prinsipaj ëd definission: Teorìa ëd Arrhenius: n'àcid a l'é na sostansa ch'a lìbera H⁺ ant l'eva (es. HCl → H⁺ + Cl⁻). Teorìa ëd Brønsted-Lowry: n'àcid a l'é un donador ëd proton (H⁺). Teorìa ëd Lewis: n'àcid a l'é n'acetor ëd cobie d'eletron.
Proprietà: pH < 7: j'àcid a bass pH a son pì fòrt. Reatività: a coròdo metal, a neutraliso le base. Condutività: j'àcid fòrt a son bon condutor d'eletricità.
Esempi: Àcid clorìdrich (HCl): present ant lë stòmi për la digestion. Àcid acetich (CH₃COOH): component dl'asil. Àcid cìtrich (C₆H₈O₇): ant ij frut sitron.
Classificassion Fòrt vs. Fej: Fòrt: HCl, H₂SO₄ (as dissòcio complet). Fej: CH₃COOH, H₂CO₃ (dissòcio parsial).
Orgànich vs. Inorgànich: Orgànich: contenent carbòni (es. àcid làtich). Inorgànich: sensa carbòni (es. HNO₃).
Ossigenà vs. Nen ossigenà: Ossigenà: H₂SO₄ (con ossìgen). Nen ossigenà: HCl (sensa ossìgen).
Stòria Antichità: j'Egissi a dovravo asil (àcid acétich) për dissolve ël metal. Medioev: j'alchimista a ciamavo j'àcid "spìrit" për soa potensa (es. aqua fortis për HNO₃). Sècol XVIII: Antoine Lavoisier a identifica l'ossìgen com component essensial dj'àcid (teorìa peui coregiùa). Sècol XIX: Svante Arrhenius a formula la teorìa moderna dj'àcid.
Piemontèis amportant: Ascanio Sobrero (1812-1888), chìmich piemontèis, a sintetis la nitroglicerin-a, un compòst àcid sensa stabilità.
Amportansa ant la vita quotidian-a Alimentar: àcid ascòrbich (vitamin-a C) ant le marmelade. Medzin-a: àcid acetilsalicìlich (aspirin-a) për fé calé la frev. Agricoltura: àcid fosfòrich ant ij fertilisant. Andustria: H₂SO₄ për fabriché detergent.
Ant ël Piemont, j'àcid a son dovrà ant: Viticoltura: àcid tartàrich për regolé l'acidità dël vin. Téssil: àcid solfòrich ant la produssion ëd colorant. Mineraria: àcid clorìdrich për purifiché ij mineraj.
Esempi d'àcid an Piemont Àcid tartàrich (C₄H₆O₆): present ant le feuje d'uva dël Bareul. Àcid làtich (C₃H₆O₃): prodovù da la fermentassion dël làit për fé ël formagg Castelmagn. Àcid cìtrich: dovrà ant le conserve ëd fruta dël Canavèis.
Sicurëssa e regolamentassion J'àcid fòrt a peulo esse pericolos: Brusadure: contat con la pel a càusa lesion. Esalassion: gas tòssich (es. HCl gas). An Piemont, l'Arpa (Agensìa Regionaj për la Protezion Ambiental) a contròla j'emission d'àcid ant l'ambient.
Àcid ant la coltura piemontèisa Bagna Càuda: l'àcid acetich dl'asil a-j dà sò savor caraterìstich. Conserve: j'àcid naturaj (es. dla tomàtica) a son dovrà për fé le conserve ëd verdura.
Dit piemontèis: "L'aspr ëd la vita a l'é come l'àcid: a disfa lë dzorpì, ma a fortiss l'essensial" (proverbi popolar).
Savèj curios Ant le minere d'òr dël Piemont ossidental, as dovrava l'àcid clorìdrich për estrae ël metal pressios.
Arferiment Giovanni Donna, Chìmica e Tradission an Piemont, Edission Alzani, 2005.
Categorìa:Chìmica Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI