Un mineral a l'é na sostansa natura, inorgànica, con na composission chìmica definìa e n'ordinament cristalin. As forma për process geològich e a l'é la base dle ròche. Ij mineraj a son classificà an base a soa chìmica e strutura cristalin-a, e a son dovrà ant vàire setor, da l'edilissia a la tecnologìa.
Caraterìstiche prinsipaj Composission chìmica: Esempi: quarz (SiO₂), calcopirit (CuFeS₂). Strutura cristalin-a: àtom organisà an retìcoj regolar (es. cub ëd sal gema). Durëssa: Mzurà con la scala ëd Mohs (1=pì tener, 10=diamant). Color e lustr: Propietà visuaj influensà da surfassa o strutura. Sfaldadura: Capacità ëd divide an surfasse regolar.
Classificassion Ij mineraj as peulo organisé con doi sistema prinsipal: Sistema ëd Dana: Basà an sla chìmica e strutura. Sistema ëd Strunz: Pi detajà, con categorìe com silicà, ossid, solfur.
Categorie prinsipaj: Silicà (es. quarz, feldspat): Pì comun, con silici e ossìgen. Carbonà (es. calcari, dolòmia): Basà ans ël ion CO₃²⁻. òssid (es. ematìte, corindon): Combinassion con ossìgen. Solfur (es. pirite, galen-a): Combinassion con sorfo.
Formassion Ij mineraj as creo për: Cristalisassion magmàtica: Da lava ch'as frèida (es. olivin-a). Sedimentassion: Deposission ëd ion ant l'eva (es. giss). Metamorfism: Cambi ëd pression o temperadura an ròche esistente (es. granat).
Usagi Edilissia: Quarz e feldspat ant ël ciman. Tecnologìa: Liti për baterìe, silici për semicondutor. Giojelerìa: Diamant, rubin, smerald. Salute: Integrador (fer, càuss).
Mineraj an Piemont Ël Piemont a l'é rich ëd mineraj grassie a soe Alp e formassion sedimentarie: òr: Trovà ant le Alp Ossidentaj (es. Val Sesia). Quarz: Comun ant la Val Susa. Talch: Estraì ant la Val Chison. Giss: Ant le colin-e ëd Monfrà.
Estrassion e Impat Min-e stòriche: La minera ëd Traversela (fer) operativa dal 1800. Efet ambientaj: Degradassion dël paisage e contaminassion d'eva. Sfide moderne: Ricerca ëd materie prime critiche (es. cobalt).
Mineraj notèivol Diamant: Pì dur mineral, formà a granda pression. Pirite: Ciamà "l'òr dij fòj" për sò lustr dorà. Beril: Sorgiss ëd berili, dovrà për fé l'aluminio.
Event stòrich 1800-1900: Estrassion intensiva d'òr e fer ant le Alp Piemontèise. 1963: Sarà dla minera ëd Traversela. 2010: Scuverta ëd neuv giassiment ëd talch an Val Chison.
Conservassion Min-e sostenìbij: Utilisassion ëd técniche ch'a ridùo l'impat. Tutela dij sit: Protege le formassion mineralògiche raire. Arcuper dij teren: Riforestassion dle zòne minerarie abandonà.
Arferiment Deer, W.A. et al. (2013). Rock-Forming Minerals.
Categorìa:Geologìa Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI