As línguas amazonas-antilhas são um grupo de línguas aruaques.Ramirez, Henri (2019). Enciclopédia das línguas arawak: acrescida de seis novas línguas e dois bancos de dados. (no prelo)Ramirez, Henri, & França, Maria Cristina Victorino de. (2019). Línguas Arawak da Bolívia. LIAMES: Línguas Indígenas Americanas, 19, e019012. https://doi.org/10.20396/liames.v19i0.8655045Ramirez, Henri (2001). Línguas arawak da Amazônia Setentrional. Manaus: Universidade Federal do Amazonas. (PDF)

Línguas As línguas são:

Amazonas-Antilhas Guajiro, † Paraujano † Taino, Iñeri, Loko, † Marawá ? † Waraiku ? † Wirina

(† = língua extinta)

Comparação lexical Comparação lexical (Ramirez 2019):

Abreviações (N) = Natterer (s.d.)Natterer, Johann (s.d.). Wortlisten von Indianersprachen in Brasilien (1817-1835).

Português Loko Iñeri Marawá Waraiku Wiriná unha -bada -(ʊ)bara -bara (N) -pal -batá mão -khabʊ -(ʊ)kabʊ -kabɨ / -khabi (N) -ikabu -kawe pássaro kʊdibiʊ (k)ʊlibiʊ͂ kiribitʃi pedra siba siba kɨba kuiba 2sg (você) bɨ- b- b- pi- b(i)- amargo -sife -sife -sepi[-hi] pé -kʊti -(ʊ)kʊti -kuti -kutʃi -(o)kauke excremento -tika -tika -tika tronco (ʊ)tʊrʊ turu(ne) buriti -ité etewe sonho -tɨbʊni -tabʊ -tubuni beber -(ɨ)tha -(a)ta -ita / -itha (N) -eira-tʃi sangue -ɨthɨ -ita -ita -itho-n dependentizador -the mutum hithi ithidudali itite orelha -dike -arikai -(a)dekii͂ / -adɨke / *-etaki (N) taketu, toki -take braço -(a)dɨna -arɨna -udɨna -tanaabe seio (ʊ)diʊ -ʊri -di-hi / udi-ni (N) -iti pele -(ɨ)da -ʊra -(i)dia árvore aata / aara forno -bʊdale bʊrale -budara comer -eke -ika -enke dormir -dʊnka -rʊmʊka -dimika / -dimuka timka três kabin keben cabeça -(i)si -isi-kɨ -izi-wi / *-isiwi nariz -siri -(i)siri -iziri / *-isiri -itʃit cinzas balisi balisi buizi baliʃi resina -hiɨhɨ sɨkɨru fogo -hikhi -iké -iʃê ver -(a)dɨkha -arika -atka matar -jʊkhʊ -juku cauda -ihi -ili -uti / urri gordura -kihi -(a)kɨle -iwiri lago kiraha kulihira koiʃa fogo -ihime -ileme -irisi jiʃê quati kibihi kibiti / *kiberi mulher hiarʊ hi͂ arʊ hiunu inau pimenta (h)ati rede de dormir hamaka (h)amaka [taino] amuta / hamueta (N) amma casa bahɨ pei independentizador -hV -hV -hɨ

Comparação lexical com o proto-arawak (Ramirez 2019):

Português Proto-Arawak Loko Iñeri Guajiro Marawá Waraiku Wiriná boca *-nʊma -ɨ-ima -i-ʊma -(e)ima -idʒuma -(u)luma língua *-inene -(ɨ)je -(i)jéjẽ / -inije͂ -(a)jee -iãjã -elon -nene pescoço *-ino-tso -nʊ-rʊ -(a)nu-lu -i͂(h)u-tu, -ulu n(-)o-no mulher *sɨna-rʊ hiarʊ hi͂arʊ hierɨ hiunu inau casa *panɨ bahɨ paɨ pei vespa *hanɨ -he haɨ dente *-asi -ari -ari -atɨ -itʃi -adi criança -irahɨ hintu- itahɨ eto- nome *-idi -iri -iri -itina esposo -erei-ti -(i)rai-ti eimɨ-tʃi [paraujano] -itemiti / *-irimeti tocandira *manasi mʊiniri miniti tabaco jʊɽi jʊli jɨi dʒuti / dʒuri noite a(l)i doer kari kati barriga -adi -adi dia ati / ari oi orelha *-dakai-ni -dike -arikai, -arike-n [taino] -(a)tʃeʔe -adekii͂ -taketu -take olho *-l-ʊki-sɨ -kʊ-si -akʊ, -ako [taino] -oʔu -aku-si -oki -aku mão *-khabɨ -khabʊ -kabʊ -hapɨ -kabɨ -kabu -kawe braço *-dana -(a)dɨna -arɨna -(a)tɨna -dɨna pé *-kɨti-ba -kʊthi -(ʊ)kʊti -(o)ʔuli -kuti -kutʃi esposa *-ɨnʊ -unu chuva *hiija hʊja huja lago *karitsa kʊlisa koiʃa vermelho *k(a)ɨtha kʊɽe wuli plantar *apana -bʊna / -bɨna -abʊna -apina -abuna cutia *pɨkɨ-tʃi / *pʊkɨ-tʃi fʊkʊɽerʊ pikʊ-ri rato *kɨri / *kɨthi kʊɽi kʊɻi, kori [taino] kuimatʃo anta *kema kama ʔama kama kama quati *kapɨtsi khibihi kibiti morcego *pɨtsi-ri bʊhi-ri bʊli-ri pɨsi-tʃi jacaré *kajʊkɨri kajʊkʊthi kajuuʃi cupim *kamatha kʊmʊthiri kʊmʊtiri mɨsitʃi

Comparação lexical com o Central American Island-Carib (CAIC) (ou Garifuna, Black Carib):

Português Loko Iñeri (Breton) Central American Island-Carib (CAIC) Guajiro Paraujano dente -ari -ari -ari -a(l)i -ai nariz -siri -(i)siri -(i)giri -(e)ʔitʃi -(e)itʃɨ orelha -dike -arikai -arigai -(a)tʃeʔe -(e)tʃəə língua -(ɨ)je -inije͂ ijeȷ͂e -(a)jee tʃeɲa braço -(a)dɨna -arɨna -arɨna -(a)tɨna -tɨna mulher hiarʊ i͂arʊ hi͂arʊ hierɨ ɲerɨ caminho wabʊ- mabʊ- wopu wopu olho -kʊ-si -akʊ -agu -oʔu -ou mão -khabʊ -(ʊ)khabʊ -(ʊ)habʊ -(a)hapɨ -aapɨ cabelo -baɽa -wala -wala maduro hebe heʔwe hewo um aba aba(na) abã wanee mane pássaro kʊdibiʊ ʊlibiʊ͂ gʊribiwa wutʃii (< *ʊtʃiwi) utʃi gafanhoto fʊti p(h)ʊti huʔi sair fʊthikhidi apfʊrida ahʊ(l)ita cutia fʊkʊɽerʊ pikʊri sonho tabʊ-sia tabʊ dabʊ tami trovão adʊrʊ atɨrɨ- este tʊ-hʊ tʊ-ha tɨ tɨ tronco tʊrʊ tulu pé -kʊti -(ʊ)kʊti -(ʊ)gʊdi -(o)ʔu(l)i -(u)wi barba -tima -(i)tiʊma -idiʊma -(a)liima / -(e)ʔiima dependentizador -the -the -te -se -e 3fsg (ela) thɨ- thʊ- tʊ- sɨ- hɨ- lua kathi kathi hati kaʃi kei gripe thʊnʊli- ʃunu(l)i dormir -(a)dʊnka -a-rʊnka -a-rʊmʊga -(a)tunka seio -(ʊ)diʊ -ʊri -ʊri -(a)tʃira -jiri jacaré kajʊkʊthi -kajuuʂi canoa kanʊa kanawa [Taino kanoa] anu(w)a anua três kabɨn kabʊni apɨnɨin apani cabeça -(i)si -isɨ-k -iʃɨ-gɨ -(e)kii -kii rosto -(i)si-bʊ -isi-bʊ -igi-bʊ -(e)ʔi-po- -(e)i-po- pedra siba siba (h)ipa ipa carne -sirʊkʊ -ek(ɨ)rik(ɨ) -ɨgɨrɨgɨ -(e)ʔirʊkʊ -ɨirɨkɨ gostoso seme seme͂e͂ semee͂ heme- a partir de -see -see -hee mandioca khali ka͂hi͂ ga͂i͂ ai pulga -khajaba khajaba hajapa fogo hikhi siki ʃiki cauda ihi -ili -ili -(a)si morcego bʊhiri bʊliri bʊliri pɨsitʃi fogo (1) hikhi siki ʃiki fogo (2) -ihime -ileme -(a)sima gordura (khi-hi) -(a)kɨle -(a)gɨle -(a)ɨsi rede de dormir hamaka [Taino (h)amaka] hamaʔa hamaa pimenta hathi athi ati [Taino (h)aʃi] haʃi muito jʊhʊ juu -jɨ casa bahɨ paɨ independentizador -hV -hV -V cinzas balisi balisi baligi paliʔi pai’i-re dentro -ʊlʊkʊ -ʊlʊkʊ -ʊrʊgʊ -aluʔu -ru aquele lira lira tʃira ʃira batata-doce halithi haiʃi lá jara jara jala jara rato kʊɽi kʊlʒi kuimatʃoulu flecha simaɽa simala gimara imalaa machado baɽʊ polu poru mar baɽa bala-na bara-na palaa paraa tabaco jʊɽi jʊli jʊri jɨ(l)i / joi 1pl (nós) wa- wa- wa- wa- wa- garça wakara wakara waʔara wara flor -hiwi -ilewe -(a)siØi

Comparação lexical entre o loko (lokono), o guajiro e o paraujano (Ramirez 2019: 631):

Português Loko Guajiro (Wayuu) Paraujano (Añun) jacaré kajʊkʊthi, arará, dɨrɨdɨrɨ kajuuʃi, maʔlua keiwi peixe hime hime ɨjɨ / (h)ɨi árvore ada wunuʔu, ata ("pau-brasil") kunun sol (h)adali kaʔi kai água ʊni-a-bʊ / iniabʊ / -nia wɨin wiin areia mʊthʊkʊ, masari hasai, muaku (?) mmo fogo (h)ik(i)hi + -(i)hime siki ʃikɨ caminho (a)bɨna, wabʊ-rʊkʊ -(a)pɨna + wopu wopu, wapɨ montanha hʊɽʊɽʊ-si úutʃi, namɨ́na, kamɨnaʃi uutʃɨ, utatʃi novo (h)emelia heke[-tʃi], -tɨ, himaʔali hake-tɨ + iirorɨ bom sa, sabá (bonito) ana anaɨ saber -aith-a / -ithi / *-aditha atɨ-ha -taa três kabɨn apɨnɨin apani

Comparação lexical entre o lokono, o iñeri e o marawá:

Português Loko Iñeri Marawá orelha -dike -arikai -adekiĩ olho -ku-si -aku-si -aku-zi nariz -siri -isiri -iziri língua -(ɨ)je -(i)ȷ͂eȷ͂e -ijã unha -bada -bara -bara pé -kuthi -kuti -kuti braço -dɨna -rɨna -dɨna anta kama kama quati kibihi kibiti noite -ori -ari ati dormir -dumVka -rumVka -dɨmɨka banhar-se -aka -akia

Ver também Línguas aruaques

Amazonas-Antilhas