Киргизские рода () — исторически сложившиеся родовые и клановые объединения киргизов.

Основными отличительными атрибутами племён являлись родовой знак (), боевой клич (), печать (), знамя (). Предводителем племени являлся бий. Органами самоуправления являлись народные курултаи (собрания) и советы аксакалов (старейшин). Для родовых подразделений внутри племени используются термины — урук.

Генеалогии и исторические события фиксировались в санжыра (от , шажара). Знание санжыра было обязанностью каждого взрослого мужчины.

Формирование

У кочевых народов родоплеменные связи были важнее государственности. Это могло быть результатом опасений, что формальная государственная структура обернется укреплением позиции определенного рода или племени, способного доминировать, устанавливать свою власть. Роды и племена стремились к более эластичной структуре — племенному союзу, конфедерации. Его основой был консенсус племен и родов, сохраняющих внутреннюю автономию.

Киргизские племена, заселившие современную территорию Киргизии, остро нуждались в создании эффективной военно-административной системы, регламентирующей, в том числе, и вопросы пользования кочевьями, территориями в целом. Согласно письменным источникам, оформление родоплеменной структуры кыргызов завершилось в первой половине XVI века, что соответствует по времени с завершающим этапом сложения кыргызского народа. Самый ранний письменный источник, где приводятся генеалогии и происхождение родов — рукопись XVI века Маджму ат-Таварих Сайф ад-Дина Аксикенди.

Родоплеменная структура кыргызов включает в себя два племенных союза — Отуз уул и Он уул. Племена группируются на правое (Оң канат) и левое (Сол канат) крылья. Отуз уул (30 сыновей) и Он уул (10 сыновей) вместе образуют сорокаплеменный народ — (от тюрк. «кырк» сорок и «-ыз» древний суффикс множественного числа или «кырк + огуз» сорок огузов).

Родоначальники

Общим предком кыргызов согласно санжыре (от араб. شجرة шажара) считается Долон-бий, у которого было три сына Ак уул (правое крыло), Куу уул (левое крыло) и Кызыл уул (группа Ичкилик). Потомки Ак уул и Куу уул вошли в племенной союз Отуз уул. Потомки Кызыл аяк образовали союз Он уул.

Отуз уул (30 сыновей):

1. Ак уул - Оң Канат:

Көкө-Наалы → Моңолдор Адигине → Жору, Баргы, Бөрү, Карабагыш, Пайгут, Баарын, Сарттар Тагай → Бугу, Сарыбагыш, Солто, Саяк, Жедигер, Коңурат, Суумурун Кара Чоро → Азык, Багыш, Катаган Саяк, Чекир Саяк, Черик Муңгуш

2. Куу уул - Сол Канат:

Кушчу, Мундуз, Басыз, Саруу, Кытай, Жетиген, Төбөй, Чоң Багыш

Он уул (10 сыновей):

3. Кызыл уул - Ичкилик:

Кыпчак, Кесек, Тейит, Каңды, Бостон, Нойгут, Найман, Дөөлөс, Ават, Жоокесек, Чапкылдык, Оргу, Кыдыршаа.

Генеалогические источники

Родоплеменное деление Отуз уул

Правое крыло (Оң канат)

Адыгине Племя Жору Баргы Бөрү Карабагыш Пайгут Баарын Сарттар

Роды Ача-жору → Элчибек, Чайчы, Барак, Корок, Кулкач, Калча Ай-жору → Тасма, Теңизбай Атаке → Куртка, Боксары, Чот, Ак Чубак, Адый, Сарала Каракунас Кодогочун Маңгыт Кара баргы Сары баргы Хан баргы Таз баргы Тооке Савай Ардай Көкчө уулу Олжоке Ак буура Анжыянчы Бакшылар Атаке Алыке Байыш Балбай Кожоке Бабаке Баштык Досмат Калматай Ажыбай Мырзакул Чаабасар Жаныбек Абдырахман Шайбек Мамын Алымбек Дүрмөн Дүмө Сарай Алчын Аргын Ана баарын Сары баарын Бала баарын Кара баарын Карагана Жакшылык Куртка Кашкатай Караменде Кадыр Кабылан Коңурбай тобу

Тагай Племя Бугу Сарыбагыш Солто Саяк Жедигер Коңурат Суумурун Роды Кыдык Арык Желден Бапа Тынымсейит Белек Боор Жети урук Жаан бала Жантай Элчибек Манап Күнтуу Култуу Жетикул Бөлөкбай Талкан Шалта Чаа Көгөй Каба → Кутунай, Бегет, Качканак Кайдуулат → Каратай, Төлөк, Беш Таз, Бай Барак Өйдө чекти Чекир Саяк Сарык' чапкылдык Курманкожо

| Долу Чекир Сатылган Токбай Бугубай Баянды| Сары Так атар Чырак Таштемир Улаан Ажыбек| Бай көнөк Жумашбек Калмакы Кара сакал Малтабар Тежик Түлкүчөк Чымчык''

Кара Чоро Племя Азык БагышКатаганЧекир Саяк Черик

Роды Бычман Козугуна Байкючюк Бёрю Кош бычак Бодом Кокумбий Жанкороз Ыманбек Торук КатаганКулжыгач Курманкожо Чоро Ыман Ак Чубак Бай Чубак Куба Тайчак

Көкө-Наалы → Монолдор Ветви Бөгөнөк Баакы-бий Баймоңол

Роды Алагар → Маани, Чагыр, Чолок Туума Арык Куусөөк → Назар, Эштек, Сарыкашка Кара моңолдор Улуу Кыйра → Бакы, Жакаш, Үч урук, Сарык, Самтыр, Тейит, Итийбас, Тогуз уулу Орто Кыйра Бала Кыйра Баймоңол Коной Эсен Күнүкө

Мунгуш Ветви Жагалмай тамга Кош тамга Роды Жылкелди Төөке Жапалак Соколок Маңгыт Төлөйкөн Жоош Улуу катын'-Чот Кара Эрке кашка Көк жатык Кодогочун Сарылар Сарай''

Левое крыло (Сол канат)

Племя

Кушчу Мундуз Басыз Саруу Кытай Жетиген Төбөй Чоңбагыш Роды Мең дуулат Таз кушчу Кара кушчу Көк кушчу Сакалды Кагасты Чейне Чилжибут Шараноот Жоош Сабатар Каймасар Кыржы Боочу Каңгелди Үсөн Бай мундуз Зултай Зулум Замин Сулдуз Лакай Коткор мундуз Калдык Шыгай Шерзар Тугөлбука* Кудайлат → Керки тамга, Кылыч тамга Байсогур Бактыгул Жээренче Качкынчы Каман Кашка Караке Бөлөкбай* Төңтөрт → Аккийиз, Көлпөч Тубай → Алакчын, Беш моюн, Бала саруу Кыркуул → Агынай, Келдей, Бешкаман, Мачак Тогунай КүркүрөөОготур Ачакей Чокон Ажыбек Төн-Төрт Кырк-уул Тогунай Кюркюрё Чиркей Жамаке Тубай Мачак Бала-Саруу Мааке Байтике Буудай Барак Төңтөгөр Төмөн тамга БөгөжүЧекир Саяк Калдо Карабаш Мурат Чалай Кызыл тебетей Чоң төбөй Азыкалы Каңдабас Кулан сарык Бечине Мичак Тынчын Килен Калмак

Он уул — Ичкилик

Правое крыло (Оң канат)

ПлемяКесекТейитБостонДөөлөсОргуЧапкылдыкРодыБайкесек Каракесек Бөрү баш Авай кесек Жоокесек Чүчүк Сары уйсун Кара уйсун Эшкара Кызыл аяк Бөлөксары Так атарКара тейит Сары тейит Чал тейит Бай тейит (Баят) Арык тейит Чоң тейит Уйгур тейит Жаман тейит Чапан тейит Айтемир тейит Токум тейит Чегитир тейит Сүрүнчек Кашка Куталы Каратай КалчаКызыл уул Бозбала Жазар Ботманке Баймат Чоң кыргызКерейит Кара сакал Зүмбүл Булбул Ак эчки Майна Меркит Ай тамга Додон Кенже ДүкөнКөк чанак Сары Жапар Тайлакы Бакыбек Салимбек Дидар Калтатай Асанали Имамшайык Каландар Карапорчо

Левое крыло (Сол канат)

ПлемяКыпчакКаңдыНойгутНайманАватКыдыршааРодыЖаманан Омонок Таз кыпчак Шерден Кармыш Тору айгыр Аткачы Кожом шүкүр Жарты баш Алтыке Сакоо кыпчак Кызыл аяк Кытай кыпчакСары каңды Кара каңды Каранай Алашан Орок тамга Үч ок тамга Уман каңды Түркмөн Уйгур булга Шаран Ургу УйларМоканай Чынатар Сөөкмурун Карамоюн Таздар жабай Жайылчы Чалтак Газды Карасаадак Мамаштукум Акназар Чардалай Сакы кожояр Досой Байбол Кулбол Ботояр АтаярБозторгой Базар-балдар Чандаке Утай Кул найман Кожо найман Бөө найман Мырза найман Кийик найман Жоонбут найман Куран найман Кашаркул найман Жөөрдө найман Кара найман Чапкылдак Чыргоо найман Татар Тама Моңол Уста Котоздор Манас Так атар Токмок Чот ЭшкараЭрдене Чаңдабас ''Чынатан'''

Современное расселение Бугу — берег озера Иссык-Куль и предгорья Илийской долины около реки Текес; Сарыбагыш — Кеминская долина и северо-западный берег озера Иссык-Куль; Солто — Чуйская долина; Саруу, Кытай —Талас и Чаткал; Саяк — озеро Сон-Куль, Суусамыр и Кетмен-Тюбе; Монолдор, Черик — Центральный Тянь-Шань и СУАР КНР; Адигине — Алайская долина; Мундуз, Басыз, Жедигер — западное предгорье Ферганского хребта; Мунгуш, Багыш и Карабагыш — восток Ферганской долины; Ичкилик — центр и запад Ферганской долины, Памир; Чоңбагыш, Кыпчак — СУАР КНР, Ферганская долина. Жетиген — Кеминская долина, Чуйская долина, Нарын, верхний район Таласа

См. также Казахские племена Узбекские племена Башкирские племена

Примечания

Литература Книги

Статьи

Категория:Киргизские племена