Че́хія, Че́сько (), Че́хы, офіціалнов назвов Че́ська республіка вадь курто ЧР (, , ), історично ай Боге́мія вто держава без выхода до моря в централнуй Европі, член Европської унії уд року 2004, котра має гатары з Австрійов на югу, Німещинов на западі, Польщов на сіверовостоку тай Словакійов на юговостоку. У Чеськуй републіці офіціалнов валутов є чеська коруна (); головным варошом є Прага. Кроме неї сут великі вароші ги Бырно, Острава, Пылзень и Ліберець.
Чехія має береговатый ландшафт и площу в 78,871 км² из головно помірным контіненталным и океанічным кліматом.
Чеська републіка є унітарнов парламентарнов републіков из продвинутов, высокодоходнов соціалнов торговов економіков. Чехія ся держит европської соціалної моделі, має задарьну медіціну тай часточно понукат задарьноє університетськоє школованя. У Індексови людського розвою Чехія має 32. місто. Чеська републіка — член Орґанізації споєных націй, Орґанізації Сіверноатлантичного договора, Европської унії, Орґанізації економічного спувробутництва и розвою, ОБСЕ, Рады Европы тай Вішеґрадської ґрупы. На юлій 2025. року президентом Чехії є Петр Павел, премєрміністром — Петр Фяла.
Чеськоє княжество было закладеноє у кунци 9. стороча пуд Великов Моравійов. Оно было формално признаноє ги імперськый став Сященої римської імперії у 1002. рокови тай стало корольством у 1198. По битві Могача у 1526. році вшыткі землі Богемської короны были поступово інтеґровані до Габсбурзької монархії. Через почти стувку рокув протестантськоє повстаня стало причинов Тридцятьручної войны. Из розпадом Сященої римської імперії у 1806. році Коронні землі стали частьов Австрійської імперії.
Бігом 19. стороча Чехія пруйшла індустріалізацію. По розпаді Австро-Мадярської імперії по Первуй світовуй войні бульша часть реґіона зайшла до Первої чехословацької републікы у 1918. році. Чехословакія была єдинов державов у централнуй и восточнуй Европі, котра ся обстала парламентарнов демократійов на вшыток меживоєнный період.Timothy Garton Ash The Uses of Adversity Granta Books, 1991 p. 60 По Мінхенському договорі 1938. року Націштська Німещина окуповала чеські землі. У 1945. році Чехословакія ся удновила тай три рокы по тому стала комуністичнов державов Восточного блока по переворотови року 1948. Провбы лібералізовати уряд и економіку ся гасили совєтськов інвазійов у крайину бігом Празької яри 1968. року. У новемброви 1989, Боршоньова револуція поклала конець комуністичному правліньови тай удновила демократичный устрой. 31. децембра 1992. року Чехословакія ся мирно розпала, а єї державы-члены стали незалежными державами — Чеськов републіков и Словакійов.
Історія
Правік
Археолоґічні находкы указувут на вто, ож територія днешньої Чехії была заселена уд палеоліта. У сьому реґіоні найшли были, наприклад, керамічну фіґурку, Венеру з Долніх Вєстоніць, датовану дас 29,000–25,000. роками до н. е., котра ся держит майстаров керамічнов фіґурков у світі.Pamela B. Vandiver, Olga Soffer, Bohuslav Klima and Jiři Svoboda, "The Origins of Ceramic Technology at Dolni Věstonice, Czechoslovakia", Science, New Series, 246, No. 4933 (24 November 1989: pp. 1002–1008)
У класичну епоху, позад келтськых міґрацій 3. стороча до н. е., Богемія ся стала асоційовати из племньом боюв. Бої заклали были опідум недалеко уд сучасної Прагы. Май пак, у 1. сторочови, там ся заселили ґерманські племена маркоманув и квадув.
Словяне из реґіона Чорного моря тай Карпат тоже ся селили у реґіонови, їхня міґрація ся мотивовала інвазійов народув из Сібіра тай гунув, аварув, булґарув и мадярув. У 6. сторочу гуны ся сунули дале на запад у Богемію, Мораву и часті днешньых Австрії тай Німещины.
Бігом 7. стороча франкськый торговець Само, пудпорувучи словян у їхнюй борьбі против осілых недалеко аварув, став правительом першої задокументованої словянської державы у централнуй Европі — Імперії Сама.Lexikon des Mittelalters. Verlag J.B. Metzler, Vol. 7, cols 1342-1343 У 8. сторочі ся появила Велика Морава, контрольована династійов Мойміровцюв, котра была у свому пікови у 9. сторочови бігом правліня Сятополка I. Моравського, удбивавучи ся уд влива франкув. Велика Морава была охрещена, у тум числі позад бізантійськых місій Кирила и Мефодія.
Богемія
Богемські племена ся представляли многыми герцоґами; централізованоє Богемськоє княжство ся появило у другуй половині 9. стороча вдяку дому Пржемысловцюв. Уд 1002. по 1806. рук Богемія была імперськым ставом Сященої римської імперії.
У 1212. рокови Пржемысл Отакар I. утягнув уд імператора Золоту сицилську булу, пудтвержувучу корольськый статус Отакара и його наслідникув; Богемськоє княжство ся так пудняло у статусови до корольства. Німецькі іміґранты ся поселили у богемськуй периферії у 13. сторочови. Монґолы бігом свої інвазії до Европы доходили до Моравы, айбо были розбиті пуд Оломовцом.
По серії династійных воєн, богемськый престол добыв Луксембурґськый дум.
У другуй половині 14. столітя ся зачали провбы реформовати церьков у Богемії. Послідовникы Яна Гуса ся удсторонили уд подаякых практик Католицької церьквы и бігом Гуситськых воєн 1419–1434. рокув побідили пять хрестовых походув, орґанізованых против них імператором Сященої римської імперії Сіґізмундом. Бігом слідувучых двох сторочув 90% населеня Богемії и Моравы ся держали за гуситув. Паціфішта Петр Хелчіцькый у середині 15. стороча вдухновив кываня Братерської єдноты, котра ся домак удкапчала уд римокатолицької церьквы.
21. децембра 1421. року Ян Жіжка, успішный воєвода и найманець, повюг своє войсько у Битку пуд Кутнов Горов (Кутенберґом), котра ся кунчила побідов гуситув. И доныні го честувут як націоналного героя.
Уд року 1526 власть над Богемійов чим май дале, тым май концентровали Габсбурґы. Межи 1583. и 1611. роками Прага была офіційнов резиденційов імператора Сященої римської імперії Рудолфа II. и його двора.
Празька дефенестрація 1618. року тай далшоє Богемськоє повстаня против Габсбурґув означили зачаток Тридцятьручної войны. У 1620. році повстаня у Богемії было задусеноє бігом биткы пуд Білов Горов. Лідеры повстаня были згублені у році 1621. Шляхта и протестантськый середньый клас мусіли авадь перейти у католицизм, авадь лишити крайину.
Період уд 1620. року по другу половину 18. стороча дустала назывку „Темных часув“. Бігом Тридцятьручної войны обывательство чеськых земель упало на третину позад кіряня протестантув тай войны, хворот и голоду.Oskar Krejčí, Martin C. Styan, Ústav politických vied SAV. (2005). Geopolitics of the Central European region: the view from Prague and Bratislava. p.293. Габсбурґы заказовали вшыткі християнські деномінації кромі католицизма. Розквіт барокової културы указує двоякость сього історичного періода. Османська імперія и Крымськоє ханство напали на Мораву у 1663."History of the Mongols from the 9th to the 19th Century. Part 2. The So-Called Tartars of Russia and Central Asia. Division 1". Henry Hoyle Howorth. p.557. У 1679–1680 чеськыми землями пруйшли Велика віденська чума и кметськоє повстаня."The new Cambridge modern history: The ascendancy of France, 1648–88". Francis Ludwig Carsten (1979). p.494.
Позад голодув ся ставали селянські повстаня."The Cambridge economic history of Europe: The economic organization of early modern Europe". E. E. Rich, C. H. Wilson, M. M. Postan (1977). p.614. Кметьство было скасованоє помежи роками 1781 и 1848. Дакулько битв Наполеонувськых воєн ся стали на території днешньої Чехії.
Падіня Сященої римської імперії у 1806. році привело д деґрадації політичного ставу Богемії, котра стратила свою позицію імперського курфірта и свою політичну репрезентацію у імперському сеймови (райхстаґови). Богемські землі стали частьов Австрійської імперії. Бігом 18. и 19. стороч набирало обороты Чеськоє націоналноє удроджіня з цільов удродити чеськый язык, културу и націоналну ідентичность. Револуція 1848. року в Празі, котра ся цілила на лібералні реформы тай автономію Богемської короны удну Австрійської імперії, была придусена.
Попри надії на поступкы про Богемію, імператор Франц Йозеф I. пушов на компроміс лиш из Мадярщинов. Австро-Мадярськый компроміс 1867. року и нереалізована коронація Франца Йозефа корольом Богемії стали розчарованьом про дакотрых чеськых політикув. Богемські коронні землі стали частьов так названої Ціслейтанії.
Чеські соціал-демократы и проґресивні політикы зачали борьбу за общоє убиранковоє право. Перші убиранкы з правом голоса про вшыткых чоловікув ся справили у році 1907.
Чехословакія
Перша чехословацька республіка
У 1918. році, бігом падіня Габсбурґської монархії по Першуй світовуй войні была вытворена незалежна Чехословацька республіка на чолі из Томашом Ґарріґом Масариком, котра ся прикапчала ид Союзным силам.Preclík, Vratislav. Masaryk a legie (Masaryk and legions), váz. kniha, 219 pages, first issue – vydalo nakladatelství Paris Karviná, Žižkova 2379 (734 01 Karviná, Czech Republic) ve spolupráci s Masarykovým demokratickým hnutím (Masaryk Democratic Movement, Prague), 2019, , pages 22–81, 85–86, 111–112, 124–125, 128, 129, 132, 140–148, 184–209. Ся нова держава інкорпоровала Богемську корону.
Перша чехословацька республіка чинила лиш 27% обывательства бывшої Австро-Мадярщины, айбо унаслідовала почти 80% єї індустрії, што позволило юй конкуровати з западными індустріалными державами. У 1929. році, рувнявучи з 1913, грубый домашньый продукт (ГДП) державы ся увеличив на 52%, а індустріалноє выробництво — на 41%. У 1938 Чехословакія мала 10. місто у світовум індустріалнум выробництві. Чехословакія біла єдинов крайинов централної и восточної Европы, котра ся лишила лібералнов демократійов бігом цілого меживоєнного періода. Хоть Перша чехословацька республіка и была унітарнов державов, она давала подаякі права меншинам, спомежи котрых были майвеликі німецька (23.6% у 1921), мадярська (5.6%), русинська, російська и украйинська (3.5%).
Пудкарпатська Русь
Подля Статі №53 Сенжерменського мирного договора 10. септембра 1919 русины мали дустати автономію, што ся пак реалізовало у даякуй мірі в чехословацькуй конституції. Попри вто, подакотрі права не были реалізовані; чехословацька власть заявляла, ож процес наданя автономії мав быти поступовым. Так представленя русинув у націоналнуй сфері было май малым ги ся надіяло. Пудкарпатська Русь у складі Чехословакії обсяговала території даколишньых комітатув Унґ, Береґ, Уґоча и Мараморош и зайшла до складу Чехословакії по Паризькуй мирнуй конференції. Подля чехословацької конституції 1920. року реґіон быв офіційно названый Пудкарпатськов Русьов ().
Вопрос популарности прикапчаня Пудкарпатя ид Чехословакії дискусійный; знає ся май набізувно, ож місному бывательство май важно было не ид котруй державі ся капчати, а автономія у єї складі. По процесови мадяризації русины не хотіли ся лишати пуд мадярськов властьов и тяжіли д самоврядности.
У 1920. році реґіон ся хосновав ги транспортный узол про переміщеня зброї тай амуніції про антисовєтськых полякув, котрі участвовали у Польсько-совєтськуй войні на сівері, а локалні комунішты саботовали поїзды тай пробовали помочи совєтськуй стороні.Illés, op.cit., refers to local Communists lighting fires on Carpathian peaks, which they hoped would show the way to Budyonny's Red Cavalry Бігом и по войні многі украйинські націоналішты з восточної Галичины, котрі ся опирали як польському, так и совєтському правліньови, утікнули у Пудкарпатську Русь.
20. апріля 1920. року Масарик призначив быв Ґриґорія Жатковича ґубернатором реґіона. Жаткович подав в удставку 17. апріля 1921, и вернув ся ид своюй юріштськуй практиці у Пітсбурґови, Пенсілванія, у Споєных штатах Америкы. Причинов про такоє рішеня было незадоволеня гатарами з Словакійов. p. 223
Мінхенськый договор, Друга чехословацька республіка и німецька окупація Никайте ай: Друга світова война, Мінхенськый договор