мини|десно|230px|Kolekcija dekorativnih sapuna, koji se često mogu naći u hotelima мини|десно|300px|Dva ekvivalentna prikaza hemijske strukture natrijum-stearata, tipičnog sapuna. Sapun je anjonski tenzid, koji se upotrebljava za pranje i čišćenje, dajući površinski aktivan anjon u vodenom rastvoru. Sapuni su alkalne soli viših masnih kiselina. Industrijski se proizvode procesom saponifikacije, pri čemu se kao sirovine koriste prirodna ulja i masti, koje se obrađuju jakim rastvorom baze (najčešće natrijum-hidroksidom). Pri tome nastaje smješa alkalnih soli masnih kiselina i glicerola. Dakle, u hemijskom smislu, sapun je so masne kiseline.IUPAC. "[http://goldbook.iupac.org/S05721.html . (the "Gold Book"). Compiled by A. D. McNaught and A. Wilkinson. Blackwell Scientific Publications, Oxford . XML on-line corrected version: created by M. Nic, J. Jirat, B. Kosata; updates compiled by A. Jenkins. . . Приступљено-09 Sapuni se uglavnom koriste kao površinski aktivna sredstva, za pranje, kupanje i čišćenje, ali se upotrebljavaju i u industriji prediva i važan su sastojak lubrikanasa (sredstava za podmazivanje). Sapuni za čišćenje kože dobijaju se tretmanom biljnih ili životinjskih ulja ili masti izrazito alkalnim rastvorom. Masti i ulja sastoje se od triglicerida; tri molekula masnih kiselina vezana su za jedan molekul glicerola.. Alkalni rastvor, koji se često naziva “soda” (iako se izraz “sapun od sode” uglavnom odnosi na sapune proizvedene sa natrijum hidroksidom), dovodi do hemijske reakcije poznate pod imenom saponifikacija. U ovoj reakciji, masti - trigliceridi - se prvo hidrolizuju do slobodnih masnih kiselina, koje se potom sjedinjuju sa bazom dajući sirovi sapun, koji je amalgam različitih sapunskih soli, viška masti ili alkalnog rastvora, vode i oslobođenog glicerola (glicerina). Glicerol je veoma koristan sporedni proizvod, koji može da se ostavi u sastavu sapuna kao sredstvo za omekšavanje kože, ili da se izoluje za druge primene. Sapuni su ključni sastojak većine sredstava za podmazivanje, koja su obično emulzije kalcijumovih sapuna ili litijumovih sapuna i mineralnog ulja. Upotreba ovakvih masti na bazi kalcijumovih ili litijumovih sapuna široko je rasprostranjena. Sapuni mnogih drugih metala takođe su od koristi, uključujući aluminijumove i natrijumove sapune i njihove smeše. Takvi sapuni se takođe koriste kao sredstva za zgušnjavanje, kojima se povećava viskoznost ulja. U drevnim vremenima, masti za podmazivanje su se proizvodile dodavanjem negašenog kreča u maslinovo ulje.
Delovanje мини|300px|лево|Struktura micela, struktura nalik na ćeliju, koje nastaju spajanjem sapunskih molekula (poput natrijum stearata). Spoljašnjost micele je hidrofilna (voli vodu), a unutrašnjost je lipofilna (voli masti).
Kada se koristi za čišćenje, sapun omogućava česticama, koje bi u drugim uslovima bile nerastvorne, da se rastvore u vodi a potom isperu. Na primer: ulje ili mast su nerastvorni u vodi, ali kada se u smešu doda nekoliko kapi detergenta za sudove, čini se da su ulje ili mast nestali. Nerastvorni molekuli ulja, odnosno masti, međusobno se lepe i organizuju u micele, sićušne lopte sačinjene od molekula sapuna sa polarnim hidrofilnim grupama (grupama koje privlače vodu) na spoljašnjoj strani, koje okružuju lipofilni džep (koji privlači masti). Ovakva struktura štiti molekule ulja/masti od vode, čineći ih rastvorljivim. Sve što je rastvorljivo u vodi, može se isprati vodom. Sintetički detergenti funkcionišu pomoću sličnog mehanizma kao i sapun.
Dejstvo baze (alkalije) Vrsta alkalnog metala koji se koristi određuje vrstu sapuna. Natrijumovi sapuni, dobijeni iz natrijum hidroksida, su čvrsti, dok su kalijumovi sapuni, dobijeni iz kalijum hidroksida, mekši, a često i tečni. Kroz istoriju, kalijum hidroksid je ekstrahovan iz pepela paprati ili drugih biljaka. Litijumovi sapuni su takođe obično tvrdi - koriste se isključivo u mazivima (sredstvima za podmazivanje).
Dejstvo masti Videti takođe: Ukupna mast Sapuni su derivati masnih kiselina. Tradicionalno, pravili su se od triglicerida (ulja i masti). Triglicerid je hemijsko ime za triestre masnih kiselina i glicerola. Loj, tj. pretopljena (prečišćena) goveđa mast je najrasprostranjeniji triglicerid životinjskog porekla. Njegov saponifikovani proizvod naziva se natrijum talovat (“natrijum lojat”). Tipična biljna ulja koja se koriste u izradi sapuna su palmino ulje, kokosovo ulje, maslinovo ulje i lovorovo ulje.How to make handmade vegetable soap May 23, 2014, from Svaka vrsta donosi veoma različit sastav masnih kiselina, te samim tim daje sapun potpuno različitih odlika. Ulja iz semenki daju mekše, ali i blaže sapune. Sapun izrađen od čistog maslinovog ulja ponekad se označava kao kastiljanski sapun ili marseljski sapun, a uživa ugled izrazito blagog sapuna. Izraz “kastiljanski” se ponekad primenjuje i na sapune izrađene od smeše ulja, sa visokim procentom maslinovog ulja.
Tabela 1: Sadržaj masnih kiselina različitih masti koje se koriste u izradi sapuna Tabela 1 Laurinska kiselina Miristinska kiselina Palmitinska kiselina Stearinska kiselina Oleinska kiselina Linolna kiselina Linoleinska kiselina Masti C12 zasićena C14 zasićena C16 zasićena C18 zasićena C18 mononezasićena C18 dinezasićena C18 trinezasićena Loj 0 4 28 23 35 2 1 Kokosovo ulje 48 18 9 3 7 2 0 Ulje palminih koštica 46 16 8 3 12 2 0 Lovorovo ulje 54 0 0 0 15 17 0 Maslinovo ulje 0 0 11 2 78 10 0 Uljana repica 0 1 3 2 58 9 23
Rana istorija
мини|Kutija Amigo del Obrero (Prijatelj radnika) sapuna iz 20. veka, deo kolekcije Museo del Objeto del Objeto
Najraniji pisani dokazi o proizvodnji sredstava nalik sapunu datiraju iz perioda oko 2800. godine p. n. e., iz drevnog Vavilona. Formula za sapun koji se sastojao od vode, baze (alkalije), i ulja kineskog cimeta zapisana je na glinenoj tablici iz Vavilona oko 2200. godine p. n. e. Ebers papirus (Egipat, 1550. godina p. n. e.) ukazuje da su se drevni Egipćani redovno kupali i da su mešali životinjska i biljna ulja sa alkalnim solima kako bi dobili supstancu nalik sapunu. Egipatski dokumenti pominju da su se supstance nalik sapunu koristile u pripremi vune za tkanje. U regiji Nabonidus (556–539. p. n. e.) recept za sapun se sastojao od uhulu [pepela], [ulja] čempresa i [ulja] susama “za pranje kamenja za sluškinje”.
Stari Rim Reč sapo, (latinska reč za sapun) prvi put se pojavljuje u Historia Naturalis Plinija starijeg, koja opisuje proizvodnju sapuna od loja i pepela, ali jedina upotreba koju Plinije pominje je kao pomada za kosu; on pominje, sa izvesnim neodobravanjem, da je muškarci iz plemena Gala i Germana češće koriste nego njihove saplemenice.. XXVIII.191. See also Martial, Epigrammata, VIII, 33, 20. Eracije iz Kapadokije, pišući u prvom veku n.e., primećuje među “Keltima, muškarcima koji se nazivaju Gali, one alkalne supstance koje su izrađene u obliku loptica [...] i koje se nazivaju sapun”.. ed. and tr. Francis Adams (London) 1856:238 and 496, noted in Michael W. Dols, 1979:316 note 9; the Gauls with whom the Cappadocian would have been familiar are those of Anatolian Galatia. Popularna legenda kaže da je sapun dobio ime po mitskoj planini Sapo, gde su se navodno odvijala ritualna žrtvovanja životinja; loj od žrtvovanih životinja mešao bi se sa pepelom iz vatri koje su se palile tokom tih rituala, dajući sapun. Međutim, ne postoje dokazi o planini Sapo u rimsko vreme, niti dokazi za ovu apokrifsku priču. Latinska reč sapo jednostavno znači “sapun”; ona je verovatno pozajmljena iz nekog ranog germanskog jezika i ima slično etimološko poreklo kao latinska reč sebum, “loj”, koja se pojavljuje u opisu Plinija starijeg.soap. Etymonline.com. Приступљено 2011-11-20. Ritualno žrtvovanje životinja u starom Rimu podrazumevalo je spaljivanje samo kostiju i nejestivih iznutrica žrtvenih životinja; jestive delove mesa i masti žrtvovanih životinja uzimali bi ljudi, a ne bogovi. Zosimos iz Panopolisa, oko 300. n.e. opisuje sapun i dobijanje sapuna. Galen opisuje izradu sapuna primenom baze, te prepisuje pranje kojim će se ukloniti nečistoće sa tela i odeće. Prema Galenu, najbolji sapuni bili su germanski, dok su galski bili drugi po redu. Ovo je referenca za pravi sapun u antička vremena.
Drevna Kina Sapun, ili preciznije detergent sličan sapunu, izrađivan je u kini od biljaka i lekovitih trava. Pravi sapun, izrađen od životinjske masti, nije se pojavio u Kini do modernih vremena. Detergenti nalik sapunu nisu delili popularnost krema i melema.
Bliski istok Islamski dokument iz 12. veka opisuje proces izrade sapuna. Part 2, Jim Al-Khalili. BBC Productions. Приступљено 30 January 2012. U njemu se pominje ključni sastojak, alkalija, koji kasnije dobija krucijalni značaj za modernu hemiju. Ime je izvedeno od reči al-qaly ili “pepeo”. Do 13. veka, proizvodnja sapuna u islamskom svetu postala je skoro industrijalizovana, sa izvorima u Nablusu, Fesu, Damasku, i Alepu.
Srednjevekovna Evropa Proizvođači sapuna u Napulju bili su članovi gilda u toku kasnog šestog veka,footnote 48, , . Harald Kleinschmidt, illustrated, revised, reprint edition, Boydell & Brewer. . dok je u osmom veku proizvodnja sapuna bila dobro poznata u Italiji i Španiji.. Helmut Stache, ed., Volume 56 of Surfactant science series. , chapter 11. Karolinški kapitular De Villis, oko 800. godine, koji je predstavljao kraljevsku volju Karla Velikog, pominje sapun kao jedan od proizvoda koje treba da raspodeljuju upravnici kraljevskih imanja. Izrada sapuna pominje se i kao “ženski posao” i kao proizvod “dobrih zanatlija” uz druge potrepštine, kao što su proizvodi stolara, kovača i pekara.
XV-XIX vek мини|Reklama za sapun proizvođača Pear’s, 1889 мини|Reklama iz časopisa iz 1922 za sapun Palmolive мини|Tečni sapun мини|Proizvodni proces za sapune/detergente
U Francuskoj, do druge polovine XV veka, poluindustrijska profesionalna proizvodnja sapuna skoncentrisala se oko nekoliko centara, Provanse — Tulona, Ijera, i Marselja — koji su snabdevali ostatak Francuske. U Marselju se do 1525. godine proizvodnja skoncentrisala u najmanje dve fabrike; proizvodnja sapuna u Marselju zasenjivala je ostale centre iz Provanse.L. Barthélemy, "La savonnerie marseillaise", 1883, noted by Nef 1936:660 note 99. Proizvodnja u Engleskoj uglavnom je gravitirala oko Londona. Finiji sapuni kasnije su se proizvodili u Evropi od XVI veka, uz upotrebu biljnih ulja (kao što je maslinovo ulje), umesto životinjskih masti. Mnogi takvi sapuni se i dalje proizvode, kako industrijski, tako i u malim zanatlijskim radnjama. Kastiljanski sapun je popularan primer sapuna izrađenog isključivo od biljnih ulja, a izveden je od najstarijeg “belog sapuna” iz Italije. U modernim vremenima, upotreba sapuna postala je sveprisutna u industrijalizovanim zemljama, zahvaljujući boljem razumevanju uloge higijene u smanjenju brojnosti populacije patogenih mikroorganizama. Industrijski proizvedeni čvrsti sapuni u komadima prvi put su se pojavili u kasnom XVIII veku, kada su reklamne kampanje u Evropi i Sjedinjenim Američkim Državama promovisale svest o međusobnoj vezi čistoće i zdravlja.