мини|255x255пиксел|Zabranjeni grad, tipični primer kineske arhitekture Uz evropsku i arapsku arhitekturu, drevna kineska arhitektura predstavlja jedan od stubova tradicionalne arhitekture. Još od dinastije Tang imala je veliki uticaj na arhitektonske stilove Koreje, Vijetnama i Japana. Karakteriše je korišćenje drveta u kombinaciji s motivima izrezbarenim u kamenu, kao i upotreba raskošno ukrašenih krovova. Ideja neraskidivog jedinstva čoveka i prirode nigde nije toliko ispoljena koliko u graditeljskoj tradiciji drevne Kine. Kuća je uvek uklopljena u prirodnu sredinu i odražava neraskidivu vezu između čoveka, porodice i kosmosa. Kinezima je kuća aluzija na društveno uređenje, a ovo potvrđuje i citat starog istoričara Bana Gua: „Svemogući gospodar liči na dvoranu, njegovi podanici na stepenice, a obični ljudi su temelj kuće''.

Kina, kao jedna od najstarijih država na svetu, ima istoriju dugu preko pet hiljada godina. Na pomen kineske civilizacije, posebno njenih arhitektonskih dostignuća, uglavnom se pomisli na Kineski zid, Zabranjeni grad i Nebeski hram, ali bitno je osvrnuti se i na manje poznata ili davno zaboravljena velika dela arhitekture, poput drevnih prestonica i provincijskih gradova, kompleksa carskih palata, veličanstvenih grobnica i mauzoleja, hramova i oltara, vrtova koje odlikuje harmonija prirodne i veštačke lepote, kao i stambenih zgrada prelepe jednostavnosti.

Osobenosti

Materijal Za razliku od starih Grka i Egipćana, Kinezi su u gradnji primarno koristili drvo, zbog velike rasprostranjenosti i rentabilnosti ovog resursa. Takođe, postoji verovanje da je život povezan s prirodom, te je drvo, kao nešto što živi, favorizovano u odnosu na kamen. Sve konstrukcije su se gradile od drveta, a princip gradnje bio je isti. Prvi korak je bio podizanje drvenih stubova na temelju. Drvene grede su stavljane na stubove i formirana je osnova za krov na koji je samo trebalo dodati crep. Zidovi od cigli od pečene gline ili nabijene zemlje su se istovremeno dizali oko stubova. Bitno je zapaziti da ovde nisu zidovi ti koji drže konstrukciju, već stubovi, pa odatle i stara izreka: „Zidovi možda padnu, kuća – nikad.” Kroz vekove prakse kineski neimari i zanatlije razvili su modularni sistem gradnje tako što su na osnovu ključne mere drveta  kojim raspolažu izračunali mere ostalih delova koje žele da sagrade. Pored toga drvo je bilo bezbednije kao građevinski materijal u slučaju zemljotresa. Na severu Kine, gde je bilo hladno, strukture zidova su bile čvršće i deblje, dok su na toplijem jugu pravljeni od dasaka ili ispletenih prostirki od bambusa. Na jugu su se gradili paviljoni (ting), paviljoni sa terasom (xie), koridori (lang) kakvi postoje u baštama. Drvo, iako rentabilno, nije bilo toliko izdržljivo kao kamen i cigla (zapaljivo je i podleže truljenju). Međutim, stari Kinezi su pronašli načine da zaštite svoje građevine i održe tako stare drvene konstrukcije do danas.

Stil gradnje Kako je drvo bilo lako obradiv materijal, stari Kinezi su razvili kompleksne ornamente koristeći alat poput noža, čekića i dleta, burgije i četkice. Primenili su tradicionalnu umetnost slikarstva, rezbarije, boja motiva i patenta u ornamentici. Postoje tri kategorije ornamenata u tradicionalnoj arhitekturi: Zlatni ornamenti (napravljeni od materijala kao što su metal i žad) мини|Dekorisana kapija u Daliju, YunnanObojeni ornamenti (slike i murali) Rezbarije (skulpture, motivi flore i faune) Većina ornamenata nije bila samo za ukras na građevinama, već pored toga što je zadovoljavala estetiku bila je usklađena i sa prirodom građevinskih materijala i u skladu sa logikom mehanike. Jedan takav bio je „dougong“ koji je, isturen iz zida ili stuba, služio kao oslonac strukturi krova čija se glomazna težina prenosila na stabilne stubove. Ornamenti su najčešće pravljeni ispod iskošenih krovova koji su se pravili iz praktičnih razloga raspoređivanja težine tokom zime kada napada dosta snega da se krov ne bi urušio (mada postoji i verovanje da su ovakvi krovovi bili zaštita od zlih duhova, da kada oni padnu sa neba na krov kuće skliznu sa njega i ne ostanu u okolini). Pored krovova, javljaju se i na prozorima, vratima, gelenderima i plafonima. Simbolika ornamenata bila je jako važna. Najčešći ornamenti na krovovima bili su „zhengwen“ (životinjska usta) i „chiwei“ (sovin rep) koji su predstavljali toteme za zaštitu od vatre. Koristili su se ornamenti sa simboličkim značenjem porodične harmonije, napretka i odbrane od prirodnih katastrofa. Lav kao simbol snage, kao i značajne životinje iz kineske mitologije: zeleni zmaj, beli tigar, crvena ptica i crna zmijolika kornjača, bili su najčešći ornamenti na krovovima kuća. Estetika i društveni status u staroj Kini su odlučivali o tipu ornamenata, boji i kvalitetu materijala koje je neko mogao da koristi na svojoj kući. Feniks i zmaj – simboli carice i cara – bili su rezervisani samo za ukrašavanje carskih palata, dok su boje koje su se koristile u arhitekturi bile: žuta, crvena, bordo crvena , narandžasta , zelena, braon, bela i crna. Međutim, žutu i crvenu koristili su samo na carskim palatama, jer su one bile simboli moći i prestiža. Zelena je najčešće bila boja kojom su se ukrašavale kuće carskih činovnika i službenika visokog ranga, dok se obično stanovništvo zadovoljilo sivom bojom i kućom bez preterano naglašene ornamentike, jer im je sve ostalo bilo zabranjeno.

Kineska filozofija arhitekture Svi koncepti tradicionalne arhitekture u drevnoj Kini su formirani na osnovu filozofija jin i jang, princip pet elemenata, koncept okruglo nebo i četvrtasta zemlja i feng šui. Sve ove filozofije su uticale na izbor lokacije gradilišta i raspored pri gradnji. U staroj Kini počela je praksa građenja kuća okrenutih ka jugu, ka suncu (jang), dok je zadnji deo kuće bio okrenut ka severu, ka hladnom (jin). Na južnoj strani se gradilo više prozora da bi više svetlosti ulazilo u prostorije, a zadnji deo kuće imao je manje prozora da bi se blokirao negativan i hladan Jin. U svetu arhitekture jin-jang igraju veliku ulogu u estetici i funkcionalnim aspektima gradnje. Za građenje kupatila, na primer, arhitekta bi izabrao čvrste zidove i manji broj prozora zarad očuvanja privatnosti, dok se u hodnicima i  na stepenicama preferira otvorenost, veliki prozori i puno svetlosti, zbog estetike i uštede energije. Pored principa jin-jang, najčešće korišćen princip filozofije bio je feng šui, daoistički filozofski sistem koji propisuje način življenja u skladu sa okruženjem kako bi se osigurala sreća. Feng šui (u prevodu, vetar-voda) od davnina se koristi za orijentisanje građevina, najčešće onih duhovno značajnih poput grobnica i hramova. Metoda na koju se oslanja feng šui je ispitivanje geografskih osobina izabranog područja na kome se gradi putem ispitivanja zemljišta i kušanja vode i potom konstrukcija prebivališta, gradova i grobnica, u skladu sa nalazima. Feng šui datira iz perioda dinastije Zhou, a tokom istorije razvile su se dve škole: Xingshi i Liqi. Xingshi se bazira na proučavanju planina, reka i odabiru mesta za građenje. Glavna metoda je da se kuće grade u podnožju planine, da budu izložene suncu i okrenute ka vodi. Liqi se bazira na položaju i planu arhitekture koristeći osam dijagrama iz Knjige promena (Yi Jing) i astronomiju. U školi Liqi poznat je feng šui kompas konstruisan za potrebe lakšeg određivanja povoljnih uslova gradnje.

Drevni gradovi мини|Pogled na drevni Peking Najraniji kineski gradovi pojavili su se u istom period kada i drugi antički gradovi širom sveta - sa početkom civilizacije (3000 p.n.e.-2000 p.n.e.). Ovi gradovi su bili veoma mali i bez razvijene infrastrukture i stoga se mogu smatrati i i  utvrđenjima. Tek tokom dinastije Zhou (1066 p.n.e.-256 p.n.e.) kineski gradovi su počeli da se razvijaju bržim tempom. Prostorni raspored u drevnim kineskim gradovima preuzet je iz najranijih poljoprivrednih kultura i u obliku je rešetke.

Glavni gradovi U drevnoj Kini promena glavnog grada bila je veoma ustaljena pojava. Svakim ustoličavanjem nove dinastije u Kini su se menjali glavni gradovi. Glavni kriterijum za izbor mesta gde će se podići nova prestonica je strateški vojno-politički položaj koji odgovara potrebama vladara. Još jedan ključni faktor je bio dostupnost vode za piće i navodnjavanje, kao i vodeni tokovi koji su omogućavali transport robe u glavne gradove. Tokom 11. veka pre nove ere pad dinastije Shang prethodio je uspostavljanju dinastije Zhou koja je prestonicu smestila u Haojing. Vladar Zhoua je podelio zemlju na vojvodstva i počeo da gradi gradove većeg obima kakvi se do tada nisu gradili, koji su bili centri  odbrane i političke kontrole. Uvedena su stroga pravila za konstruisanje gradova i prostorno planiranje. Ova pravila su postavila temelj drevnim kineskim gradovima, da budu građeni po određenom formatu. Prednji deo grada bio je prostor za poslovanje, dok je zadnji bio rezervisan za kuće i objekte za zabavu. Takav grad je upravo bila prestonica Haojing. Postavljena u pravougaoni oblik, prestonica dinastije Zhou imala je tri sloja gradskih zidina (zidine palate, carskog grada i spoljašnje gradske zidine) sa sve četiri strane, dok je carska palata bila u centru. Vladari su se oslanjali na ovaj višeslojni plan grada da se zaštite.

Prestonica Chang’an – najvelelepnija prestonica drevne Kine – bila je prestonica preko 1100 godina pod upravom 13 dinastija. U pitanju je grad velike površine, simetričan, sa ulicama uređenim kao šahovska tabla. Po njegovom modelu su sagrađene mnoge kineske prestonice, ali i prestonice drugih zemalja poput japanskih Heijo-kyo (današnja Nara) i Heian-kyo (današnji Kyoto). Car Sui Wen nastavio je proširivanje ovog grada druge godine svoje vladavine. Carske bašte i administrativne zgrade su izgrađene oko centralne ose, a avenija Zhuque, koja je bila ispred kapija carske palate i unutrašnjeg grada, u severnom delu grada je odvajala carsku palatu i administrativne zgrade od domova običnog stanovništva. Godine 618. na presto je došla dinastija Tang, koja je takođe odredila tadašnji Daxing za prestonicu i preimenovala ga u Chang’an. Grad je imao 11 severno-južnih ulica i 14 zapadno-istočnih, a među njima 6 puteva imali su direktan ulaz na glavne gradske kapije. Svi putevi su imali kanalizacioni sistem i drvorede.

Beijing je bio simbol apsolutne i uzvišene carske moći. Dinastije Yuan, Ming i Qing su ovaj grad izabrale za prestonicu. Tokom vladavine Mongola (Yuan) ovo je bio najveličanstveniji grad na svetu. Imao je 3 sloja zidova i 11 gradskih kapija. U severnom delu grada nalazila se poljana gde je mongolski vladar sa svojim sinovima jahao konje. Dinastije Ming i Qing su samo proširivale ovaj grad i sagradile u njemu najveću carsku palatu, Zabranjeni grad, za potrebe odbrane od osvajača.

Carske palate