мини| Oko proviđenja ili svevideće božije oko koje se nalazi na novčanici od 1 američkog dolara neki uzimaju kao dokaz za zaveru u koju su umešani osnivači Sjedinjenih Američkih Država i iluminati.
Teorija zavere ili konspiracionizam je objašnjenje nekog događaja ili situacije uključivanjem zavere zlih i moćnih aktera, često sa političkom motivacijom, "explanations for important events that involve secret plots by powerful and malevolent groups" "the theory that an event or phenomenon occurs as a result of a conspiracy between interested parties; spec. a belief that some covert but influential agency (typically political in motivation and oppressive in intent) is responsible for an unexplained event" iako su druga objašnjenja verovatnija. Ovaj termin ima pejorativnu konotaciju i implicira da je pribegavanje zaveri zasnovano na predrasudama ili nedostatku dokaza. Teorije zavere su otporne na falsifikabilnost (opovrgljivost) i jačaju tu otpornost pomoću cirkularnog rezonovanja: dokazi protiv zavere, isto kao i odsustvo dokaza u njenu korist, tumače se kao dokazi njene istinitosti, i samim tim, zavera postaje više stvar verovanja nego dokazivanja. Na psihološkom nivou, konspiracistička ideacija — verovanje u teorije zavere — može biti štetna ili patološka i u velikom broju slučajeva korelira sa paranojom i makijavelizmom. Teorije zavere, koje su nekada bile ograničene na marginalnu publiku, postale su uobičajene u masovnim medijima i pojavljuju se kao kulturološki fenomen krajem 20. i početkom 21. veka.
Etimologija i definicija Oksfordski rečnik engleskog jezika definiše teoriju zavere (conspiracy theory) kao "teoriju po kojoj se neki događaj ili fenomen desio kao rezultat zavere između zainteresovanih strana; spec. uverenje da je neka tajna ali uticajna služba (tipično sa političkom motivacijom i ugnjetavačkom namerom) odgovorna za neki neobjašnjeni događaj".Oxford English Dictionary Second Edition on CD-ROM (v. 4.0), Oxford University Press, 2009, s.v. 4 Reč "konspiracija" (sinonim za reč "zavera"), potiče iz latinskog: con- ("sa, zajedno") i spirare ("disati").
Robert Blaskjevic beleži primere ovog izraza u devetnaestom veku i navodi da je njegovo značenje oduvek bilo negativno. Lens deHejven-Smit kaže da je izraz ušao u svakodnevni jezik u Sjedinjenim Državama posle 1964, kada je Vorenova komisija iznela svoja otkrića, a Njujork tajms objavio pet članaka u kojima se koristi ovaj termin.
Teorija zavere nije samo zavera. Majkl Barkan (Michael Barkun) piše da su zavere "tajne spletke planirane i/ili sprovedene od strane dveju ili više osoba". Teorija zavere je, s druge strane, "intelektualni konstrukt", "obrazac koji se nameće svetu kako bi se dao utisak poretka u događajima". Tvrdeći da je "neka mala i skrivena grupa ljudi" izmanipulisala događaje, teorija zavere može biti lokalna ili međunarodna, usmerena na pojedinačne događaje ili takva da pokriva višestruke incidente i čitave zemlje, regione i istorijske periode. Teoretičari zavere smatraju da imaju privilegovan pristup posebnom znanju ili naročitom načinu razmišljanja koji ih odvaja od masa koje veruju zvaničnim saopštenjima.
Primeri
Predmet teorije zavere može biti bilo šta, ali određene teme privlače veću pažnju od drugih. U omiljene teme spadaju: smrti poznatih ličnosti, aktivnosti vlada, nove tehnologije, terorizam i pitanja vanzemaljskog života. Među najdugovečnijim i najrasprostranjenijim teorijama zavere su one u vezi sa ubistvom Džona F. Kenedija, sletanjem Apola na Mesec 1969. godine i terorističkim napadima 11. septembra, kao i brojne teorije koje se tiču navodnih spletki raznih stvarnih i izmišljenih grupa i njihovih planova za dominaciju svetom.
Popularnost Neki naučnici tvrde da su teorije zavere koje su ranije bile ograničene na marginalnu publiku postale uobičajene u masovnim medijima i pojavljuju se kao kulturološki fenomen na kraju 20. i na početku 21. veka. Prema antropolozima Todu Sandersu i Hariju G. Vestu, podaci ukazuju da veliki uzorak Amerikanaca veruje u bar neke od teorija zavere. Na primer, studija sprovedena 2016. otkrila je da 10% Amerikanaca misli da je kemtrejls teorija zavere "potpuno tačna", a 20-30% misli da je "donekle tačna". Prema ovome, otprilike 120 miliona Amerikanaca misli da su kemtrejlsi stvarni. Verovanje u teorije zavere je tako postalo predmet interesovanja sociologa, psihologa i stručnjaka za usmenu tradiciju.
Teorije zavere su široko prisutne na internetu u formi blogova i video snimaka na Jutjubu, kao i na društvenim mrežama. Da li je internet povećao rasprostranjenost teorija zavere ili ne, pitanje je koje je otvoreno za istraživanje. Posmatrano je i proučavano prisustvo i zastupljenost teorija zavere u rezultatima internet pretraživača, pri čemu se primećuje značajna varijacija između različitih tema i generalno odsustvo pouzdanih, kvalitetnih linkova u rezultatima.
Vrste
Vokerovih pet vrsta Džesi Voker (2013) je identifikovao pet vrsta teorija zavere:
"Neprijatelj spolja" - teorije prema kojima neko spolja spletkari protiv zemlje. "Neprijatelj iznutra" - zaverenici koji vrebaju u sopstvenoj naciji i ne mogu se razlikovati od običnih građana. "Neprijatelj iznad" - moćni ljudi koji manipulišu događajima da bi od toga imali sopstvenu korist. "Neprijatelj ispod" - niže klase koje rade na tome da sruše društveni poredak. "Dobronamerne zavere" - anđeoske snage koje rade iza očiju javnosti kako bi poboljšale svet i pomogle ljudima.
Barkanove tri vrste Majkl Barkan je identifikovao tri vrste teorija zavere:
Događajne teorije zavere. Ovo se odnosi na ograničene i definisane događaje. To su na primer teorije koje se bave ubistvom Kenedija, 11. septembrom i širenjem virusa side. Sistemske teorije zavere. Veruje se da zavera ima široke ciljeve, obično uspostavljanje kontrole nad zemljom, regijom ili čak celim svetom. Cilj je čišćenje, dok je zaverenička mašinerija generalno jednostavna: neka zla organizacija sprovodi plan da se infiltrira u postojeće institucije i da ih sruši. To je uobičajeni scenario u teorijama zavere koje se fokusiraju na navodne mahinacije Jevreja, masona, komunista ili katoličke crkve. Teorije superzavere. Za Barkana, ove teorije povezuju više navodnih zavera hijerarhijski. Na vrhu se nalazi udaljena ali svemoćna zla sila. Primeri koje navodi su ideje Dejvida Ajka i Miltona Vilijama Kupera.
Rotbard: plitke i duboke Marej Rotbard zagovara model koji suprotstavlja "duboke" teorije zavere "plitkim". Prema Rotbardu, "plitki" teoretičar posmatra događaj i pita Cui bono? ("Ko ima koristi od toga?"), prosuđujući bez dokaza da je taj ko ima koristi odgovoran za prikriveno uticanje na događaje. S druge strane, "duboki" teoretičar počinje sa slutnjom, a zatim traži dokaze. Rotbard opisuje ovu potonju aktivnost kao stvar potvrđivanja nečije početne paranoje određenim činjenicama.As quoted by B.K. Marcus in. .:. Retrieved 16 May 2013.
Dokazi ili teorija zavere Verovanje u teorije zavere obično je zasnovano ne na dokazima, već na veri vernika. Noam Čomski suprotstavlja teoriju zavere institucionalnoj analizi koja se fokusira uglavnom na javno, dugoročno ponašanje javno poznatih institucija, koje je zabeleženo, recimo, u naučnim dokumentima ili izveštajima mejnstrim medija. Nasuprot tome, teorija zavere pretpostavlja postojanje tajnih koalicija pojedinaca i spekuliše o njihovim navodnim aktivnostima.
Kler Birčal sa Kings koledža u Londonu opisuje teoriju zavere kao jedan "oblik popularnog znanja ili interpretacije". Upotreba reči "znanje" ovde znači način na koji se može posmatrati teorija zavere u odnosu na legitimne modele znanja. Odnos između legitimnog i nelegitimnog znanja je, tvrdi Birčalova, bliži nego uobičajena odbijanja tvrdnji o teorijama zavere.
Teorije koje uključuju više zaverenika koje su se pokazale tačnim, kao što je afera Votergejt, obično se nazivaju "istraživačkim novinarstvom" ili "istorijskom analizom" a ne teorijom zavere. Nasuprot tome, termin "Votergejt teorija zavere" se koristi za raznovrsne hipoteze u kojima su oni koji su osuđeni za zaveru u stvari žrtve jedne dublje zavere.
Konspiracizam kao pogled na svet Istoričar Ričard Hofstater opisao je ulogu paranoje i konspiracizma tokom američke istorije, u svom eseju "Paranoidni stil u američkoj politici" iz 1964 godine. Klasik Bernarda Bejlina Ideološko poreklo američke revolucije (1967) beleži da se sličan fenomen mogao naći u Severnoj Americi u vreme pre Američke revolucije. Konspiracizam označava ljudske stavove kao i vrstu teorija zavere koje su globalnije i više istorijske.
Pojam "konspiracizam" dodatno je popularisao akademik Frenk P. Minc osamdesetih godina XX veka. Prema Mincu, konspiracizam označava "verovanje u primat zavere u razvojnom toku istorije":
Konspiracizam služi potrebama različitih političkih i društvenih grupa u Americi i u drugim zemljama. On identifikuje elite, krivi ih za ekonomske i društvene katastrofe i pretpostavlja da će biti bolje kada se, pomoću akcije naroda, one odstrane sa pozicija vlasti. Kao takve, teorije zavere nisu tipične za neku određenu epohu ili ideologiju.
Džastin Foks iz časopisa Tajm je mišljenja da su trgovci sa Vol strita jedna od grupa sa najizraženijim konspirativnim načinom razmišljanja i to pripisuje realnosti nekih zavera finansijskog tržišta i mogućnosti teorija zavere da pruže neophodnu orijentaciju u svakodnevnim kretanjima tržišta. On veruje da su dobri istraživački novinari takođe teoretičari zavere.Justin Fox: "Wall Streeters like conspiracy theories. Always have" , Time, 1 October 2009.
Bliski istok Metju Grej primećuje da su teorije zavere preovlađujuća karakteristika arapske kulture i politike. U varijante ovih zavera spadaju kolonijalizam, cionizam, supersile, nafta i rat protiv terorizma, što se može odnositi na rat protiv islama. Na primer, Protokoli sionskih mudraca, zloglasni dokument masovne obmane koji predstavlja navodni jevrejski plan za dominaciju svetom, uobičajeno se čita i promoviše u muslimanskom svetu. Report by Center for Religious Freedom of Freedom House. 2006 Rodžer Koen kaže da je popularnost teorija zavere u arapskom svetu "poslednje utočište onih koji nemaju moć". Al-Mumin Said je primetio opasnost od takvih teorija, jer "nas one udaljavaju ne samo od istine, nego i od suočavanja sa sopstvenim greškama i problemima".
Sjedinjene Države Hari G. Vest i drugi primećuju da iako se teoretičari zavere često odbacuju kao marginalna manjina, određeni podaci ukazuju da širok spektar stanovništva u SAD gaji verovanje u teorije zavere. Vest takođe upoređuje ove teorije sa hipernacionalizmom i religijskim fundamentalizmom.Shermer, Michael, and Pat Linse. Conspiracy Theories. Altadena, CA: Skeptics Society, n.d. Print.
Teolog Robert Džuet i filozof Džon Šelton pripisuju dugotrajnu popularnost teorija zavere u SAD Hladnom ratu, makartizmu i kontrakulturnom odbacivanju autoriteta. Oni navode da i kod levice i kod desnice preovlađuje spremnost da se koriste stvarni događaji, kao što su sovjetske zavere, nedoslednosti u izveštaju Vorenove komisije i napadi 11. septembra, kako bi se podržalo postojanje neproverenih i velikih tekućih zavera. Wm. B. Eerdmans Publishing.
Afera Votergejt se takođe koristi da bi se dao legitimitet drugim teorijama zavere, pri čemu je sam Ričard Nikson izjavio da je ona služila kao "Roršahov test" koji je pozivao druge da otkriju šablon koji leži u osnovi.
Istoričarka Ketrin S. Olmsted navodi tri razloga zašto su Amerikanci skloni verovanju u vladine teorije zavere:
Stvarna prekoračenja nadležnosti i tajnovitost tokom Hladnog rata, kao u slučajevima Votergejta, studije sifilisa u Taskigiju, projekta MKUltra i saradnje CIA-e sa mafijašima u pokušajima atentata na Fidela Kastra.