Apendicitis ili zapaljenje (inflamacija) crvuljka (, od - crvuljak i sufiksa -itis - zapaljenje) je naglo nastalo zapaljenje crvolikog produžetka (lat. apendix veriformis), na donjem delu slepog creva, najčešće uzrokovanu bakterijskom infekcijom, koja može biti uslovljena opstrukcijom lumena crvuljka fekalitom (kalcificiranim „kamenom”), stranim telom, tumorom ili parazitima u retkim slučajevima.Cole MA, Huang RD. Acute appendicitis. In: Walls RM, Hockberger RS, Gausche-Hill M, eds. Rosen's Emergency Medicine: Concepts and Clinical Practice. 9th ed. Philadelphia, PA: Elsevier; 2018:chap 83. Predstavlja najčešće hitno stanje a apendektomija najčešću hitnu intervenciju u pedijatrijskoj hirurgiji.
Karakteriše se varijabilnom kliničkom slikom u kojoj dominiraju periumbilikalna bol po tipu kolike i povraćanje praćeno povišenom telesnom temperaturom, leukocitozom i znacima peritonealnog nadražaja u desnom donjem kvadrantu trbuha. Međutim, oko 40% pacijenat nema ove tipične simptome, što otežava postavljanje dijagnoze.
Dijagnoza zapaljenja crvuljka u velikoj mjeri se zasniva na kliničkim znacima i simptomima.Sarosi GA. Appendicitis. In: Feldman M, Friedman LS, Brandt LJ, eds. Sleisenger and Fordtran's Gastrointestinal and Liver Disease: Pathophysiology/Diagnosis/Management. 10th ed. Philadelphia, PA: Elsevier Saunders; 2016:chap 120. U slučajevima kada je dijagnoza nejasna, potrebno je pored posmatranja pacijenta, sprovesti i slikovne metode i laboratorijske testove. Dva najčešće korišćene slikovne metode su ultrasonografija i kompjuterizovana tomografija (CT skeniranje). Pokazalo se da je CT skeniranje tačnija i pouzdanija metoda od ultrasonografije u otkrivanju akutnog upale crvuljka. Međutim, ultrazvuk može biti od značaja kao prva slikovna metoda kod dece i trudnica zbog rizika povezanih sa izlaganjem rendgen zračenju tokom CT skeniranja.
Standardni način lečenja zapaljenje crvuljka je njegovo hirurško uklanjanje, bilo kroz veliki otvoreni rez na trbuhu trbuhu (laparotomija) ili kroz nekoliko manjih rezova uz pomoć laparoskopa (laparoskopija). Svake godine, samo u Sjedinjenim Državama više od 300.000 ljudi koji sejavlja lekaru sa znacima upale crvuljka, biva hirurški zbrinuto.. Hirurško lečenje smanjuje rizik od nuspojava ili smrti povezane sa rupturom crvuljka. Antibiotici mogu biti podjednako efikasni u određenim slučajevima nerupturiranog crvuljka.
Teške komplikacije zapaljenja crvuljka koje nastaju kao posledica perforacije ili formiranje abscesa ili sepse su česte komplikacije akutne upale crvuljka kod odložene hirurške intervencije. Samo u 2015. godini kada je bilo oko 11,6 miliona slučajeva zapaljenja crvuljka, komplikacije koje su rezultovale smrtnim iskodom javile su se u oko 50.100 slučajeva.
Terminologija Naziv „zapaljenje slepog creva", kojim se služi narod, a često i neki lekari, u svakodnevnom žargonu, koristi se da označi zapaljenje crvuljka a ne cekum ili slepog creva odnosno onog dela debelog creva koji se kao vrećica, slepo završava i u koji ulazi tanko crevo.
Prema tome ono što narod naziva „zapaljenje slepog creva” je zapravo zapaljenje crvuljka (lat. apendicitis) koji izlazi iz debelog creva na mestu ili u blizini ušča tankog creva u debelo crevo.
Prema tome zapaljenje crvuljka, koje je često oboljenje digestivnog sitema, nosi naziv apendicitis (lat. apendicytis), a zapaljenje slepog creva nosi naziv tiflitis (lat. typhlitis) i jako je retka bolest, i ne treba ih poistovećivati. Zapaljenje crvuljka u MKB-10 (K35-K37) мини|3D model zapaljenja crvuljka K35 — Akutno zapaljenje crvuljka (apendicitis) K35.0 — Akutno zapaljenje crvuljka (apendicitis) sa generalizovanim zapaljenjem peritoneuma K35.1 — Akutno zapaljenje crvuljka sa apscesom peritoneuma K35.9 — Akutno zapaljenje crvuljka, nespecifično K36 — Druga zapaljenja crvuljka (apendiksa)
K37 — Nespecifična zapaljenja crvuljka
Istorija мини|Doktrina lečenja zapaljenja crvuljka iz 1899. Crvuljak se ne spominje u ranim anatomskim zapisima, sve do njegove prve pojava na crtežima Leonarda da Vinčija iz 1472. godine, koji nisu objavljeni sve do 18. veka. Razlog tome je činjenica da su veliki antički anatomi poput Galena opise građe unutrašnjih organa čoveka vršili na osnovu disekcije majmuna koji nemaju crvuljak. Međutim smatra se da je crvuljak ipak bio poznat lekarima aleksandrijske škole i naslednicima Galena i Celsusa koji su ga međutim poistovećivali sa cekumom (slepim crevom).Igor MELJNIKOV, Branka RADOJČIĆ, Slobodan GREBELDINGER i Nikola RADOJČIĆ, Istorija hirurgije crvuljka, Med Pregl 2009; LXII (9-10): 489-492. Novi Sad: septembar-oktobar
Klinički opisi stanja koje odgovara bolesti crvuljka i stvaranju apendikularnog apscesa potiču još od Hipokrata koji je su u svojim delima opisao „stalan bol u trbuhu usled zapaljenjskog procesa u crevima".
Prvi zvanični anatomski opis crvuljka dao je Jacopo Berengario da Carpija, profesor anatomije i hirurgije u Bolonji, 1521. godine, smatrajući ga anomalijom slepog creva, poveden činjenicom da ga Galen nije spominjao u svojim radovima.
Osnivač moderne anatomije Andreas Vesalius (1514—1564), ilustrovao je crvuljak 1543. godine, kao fiziološku anatomsku strukturu, zahvaljujući činjenici da je izučavanje anatomije sprovodio na čoveku, a ne na životinjama kao što su to činili njegovi prethodnici.Haeger K. The illustrated history of surgery. New York, Bell Publishing, 1988. Andreas Vesalius, dopunio je opis crvuljka i priložio nekoliko ilustracija u svom čuvenom delu De Humani Corporis Fabrica objavljenom 1543. godine. Vesalius je insistirao na nazivu slepo crevo za crvuljak zbog njegovog slepog završetka, jer je po njemu „cekum imao tri otvora i komunikacije sa ileumom, kolonom i crvuljkom".Grebeldinger S. Appendicitis: ultrasonografska dijagnostika. Novi Sad: Medicinski fakultet; 2007. Terminoloska konfuzija i nejasno definisanje slepog creva (cekuma) i crvuljka (apendiksa) prisutno je i u radovima francuskog hirurga Ambroaza Perea (1510—1590) iz 1582. godine.
Caspar Bauchin je 1579. godine postavio hipotezu o ulozi crvuljka kao rezervoara za feces ploda tokom intrauterinog života. Moguće je da je on zamenio crvuljak sa divertikulumorn koga je Johan Friedrich Meckel (1810—1894) opisao dvesta godina kasnije.. I kada je najznačajniji anatom 18. veka, Giovanni Battista Morgagni (1687—1771), objavio 1719. godine značajnu anatomsku studiju ona je medutim, malo doprinela novom saznanju o građi crvuljka.
Akutno zapaljenje crvuljka kao poseban klinički i dijagnostički entitet datira unazad dva veka, nakon što je 1886. godine, američki patolog Reginald Fitz (učenik Rudolfa Wirchofa), po prvi put, prepoznao da je upala vermiformnog apendiksa (crvuljka) razlog infekcije i bola u donjem desnom kvadrantu trbuha.
Baron Guillaume Dupuytren (1777—1835) tvrdio je da akutno zapaljenje na desnoj strani trbuha potiče od oboljenja slepog creva, a ne crvuljka i prvi je za ovo stanje upotrebljavao naziv tiflitis (lat. typhlitis).
Dugo su rane faze akutnog zapaljenja crvuljka ostale nepoznanica prvenstveno zbog izbegavanja hirurga da obave hiruršku eksploraciju trbušne duplje. Nakon što je Englez John Parkinson (1755—1824) izvršio autopsiju dečaka umrlog od sepse i pronašao zapaljen i perforiran crvuljak koji je izazvao difuzni peritonitis. On je na osnovu ovog kliničkog saznanja 1812. godine dao opis fatalnog toka akutnog zapaljenja crvuljka.
Engleski vojni hirurg, Claudius Amyand, izveo je prvu uspešnu apendektomiju 1735. godine u Bolnici Svetog Đorda u Londonu. Apendektomiju je izveo jatrogeno, tokom operacije preponske kile i bez anestezije.
Krajem 19. veka uklanjanje crvuljka postalo je metoda izbora u hirurgiji. Time je počela era savremenog hirurškog lečenja apendicitisa.
Nakon što je nemački ginekolog Kurt Semm (1927—2003) otkrio mogućnosti laparoskopije posebno u rešavanju ograničenja klasične otvorene hirurgije, on je prvu laparoskopsku apendektorniju izveo 13. septembra 1981. godine u Kielu.. Prvu laparoskopsku apendektomiju kod devetogodišnjeg dečaka, izveo je u SAD, 1989. godine Thorn Lobe u Memfisu.Lobe T. Endoeirurgia Pediatrica. Una decada de experiencia. Cir Pediatr,2002; 15: 90 Potom su Jean-Stephane Valla i saradnici 1991. godine izvestili da su obavili veliku seriju laparoskopskih apendektomija u dečjem uzrastu, za koju smatraju da treba da postane novi zlatni standard u tretmanu nejasnog bola u desnom donjem kvadrantu, posebno kod devojčica.Mishra RK. History of minimal access surgery. Laparoscopy hospital Zahvaljujući brojnim novinama u medicinskoj dijagnostici, do danas su otkriveni mnogobrojni znaci i simptomi kao i mnogobrojni skoring sistemi koji olakšavaju postavljanje precizne dijagnoze zapaljenja crvuljka.
Što se tiče terapije i danas je osnovni princip hirurško lečenja, klasičnom operativnom ili laparoskopskom tehnikom.
Epidemiologija Morbiditet i mortalitet мини|upright=1.3|Smrtnost od zapaljenja crvuljka na milion osoba u 2012. godini
Uprkos dijagnostičkom i terapijskom napretku u medicini, zapaljenje crvuljka i dalje je jedan je od najčešćih uzroka pojave akutnog bola u trbuhu i jedno od najčešćih urgentnih stanja u gastroenterologiji i trbušnoj hirurgiji. Na globalnom nivou incidenca akutnog zapaljenje crvuljka iznosi 86 slučajeva na 100.000 stanovnika godišnje. Verovatnoća oboljevanja od akutnog apendicitisa u toku života u razvijenim zemljama sveta je oko 7%. Pojedina istraživanja navode veću učestalost zapaljenje crvuljka tokom letnjih meseci, što ukazuje na mogući uticaja spoljnjih faktora u nastanku bolesti.
Mlađa deca imaju veću stopu perforacije, sa stopama od 50-85%. Geografske razlike u prehrambenim navikama U azijskim i afričkim zemljama učestalost akutnog zapaljenje crvuljka verovatno je manja zbog prehrambenih navika stanovnika ovih geografskih područja. Učestalost upala zapaljenje crvuljka niža je u kulturama s većim unosom prehrambenih vlakana. Smatra se da dijetalna vlakna smanjuju viskoznost izmeta, smanjuju vreme tranzita creva i manje utiču na stvaranje fekalita, koji predisponiraju poremećaj u lumenu crvuljka.
U poslednjih nekoliko godina uočeno je smanjenje učestalosti zapaljenje crvuljka u zapadnim zemljama, što se može objasniti promenama u unosu dijetalnih vlakana. Jer se smatra da je veća učestalost zapaljenja crvuljka povezano s lošim unosom dijetalnih vlakana u zapadnim zemljama. Polne razlike мини|upright=1.3|Broj obolelih od zapaljenja crvuljka prema uzrastu na 100,000 u 2004. Zapaljenje crvuljka se nešto češće javlja kod muškaraca u 8,6% slučajeva, a u 6,7% slučajeva kod žena. Muško ženski odnos je 3 : 2 kod tinejdžera i mladih,dok je kod odraslih je učestalost zapaljenje crvuljka približno 1,4 puta veća kod muškaraca nego kod žena. Učestalost primarne apendektomije približno je jednaka kod oba spola. Starosne razlike Učestalost zapaljenje crvuljka postepeno raste od rođenja, doseže vrhunac u kasnim tinejdžerskim godinama i postepeno opada u gerijatrijskom periodu. Prosečna dob kada se javlja zapaljenje crvuljka u dečjoj populaciji je 6-10 godina, a maksimalna incidenca je u uzrastu između 15 i 19 godine. Na to najverovatnije utiče limfna hiperplazija koja je češća kod novorođenčadi i odrasle dece.
Srednja starost operisanih (apendektomiranih) je 22 godine, iako su zabeleženi retki, neonatalni pa čak i prenatalni slučajevi sa zapaljenje crvuljka. Porodične razlike Iako nije otkriven specifični genski marker, rizik za apendicitis kod dece sa pozitivnom porodičnom anamnezom je trostruko veći. Rasa Istraživanja su pokazala da je učestalost zapaljenja crvuljka veća kod pripadnika bele rase.
Etiopatogeneza