Crkva Gospe pokraj Mora na Čiovu ili crkva Marijina Očišćenja je stara crkva, na ovom ostrvu preko puta Trogira koja je prema Pavlu Andreisu bila posvećena Marijinom Očišćenju.Andreis, P. (1977-1978), Povijest grada Trogira I-II, Split, I, str. 338. Ova ranosrednjovekovna crkva (iz 10. ili 11. veka) preuređena je u 15. veku u prezbiterijum produžene i proširene crkve. Slična ovoj je crkva Svetog Jurja u Radunu (Kaštel Stari).Gospe pokraj Mora (crkva Marijina Očišćenja) na Čiovu U: Ivo Babić, Trogir, grad i spomenici, Književni krug Split, 2914. str. 447-449 Crkva pripada posebnoj raširenoj grupi dalmatinsko - predromanijskog raditeljstva. To je jednobrodna građevina sa raščlanjenom unutrašnjošću i spoljašnjošću i bez kupole kakvu obično imaju crkve južnije od Splita i Brača.Krešimir Regan, Branko Nadilo, Crkveno graditeljstvo Građevinar 60 (2008) str. 263, Pristupljeno: 29. 5. 2020 Položaj 250px|мини|Ostrvo Čiovo, na kome se nalazi crkva Gospe pokraj Mora Crkva se nalazi na ostrvu Čiovo u Trogir, u Hrvatskoj. Donedavno je dominirala nad istočnim obodom predgrađa, smeštena među borovima i čempresima, koji su naknadno posečena i zamenjena stablima maslinama. Preduslovi Razvoj hrišanstva u Trogiru svedoči da je iz obližnje biskupske mitropolije Salone hrišanstvo vrlo brzo stiglo u ovaj trgovački gradić, koga je položaja na ostrvu spasio od sudbine gradova na kopnu. Ćinjenica je da crkve koje su se gradile u predromanijskom i ranoromanijskom razdoblju po stilu ili imenima svojih donatora govore o ranom naseljavanju Trogira hrvatskim stanovništvom hriščanske vere.Krešimir Regan, Branko Nadilo, Crkveno graditeljstvo Građevinar 60 (2008) Pristupljeno: 29. 5. 2020
Počev od 9. veka Trogir plaća dažbine hrvatskim vladarima, ali zadržava autonomiju pod suverenitetom Vizantije. Od 11. veka Trogir postaje biskupija i dobija sve atribute ondašnjih evropskih gradova.Vidović, M.: Splitsko-makarska nadbiskupija – župe i ustanove, Splitsko-makarska nadbiskupija, Split, 2004. Početak 12. veka je vreme priznaja vlasti hrvatsko-ugarskih kraljeva, a zapisano je da su ga 1123. godine do temelja razorili i opljačkali Saraceni.Delalle, I.; Slade-Šilović, M.; Gejić, S.: Trogir – mala turistiþka monografija, Studio Hrg, Zagreb, 1999
Nakon ponovne kraće vizantske vladavine 1180. Trogir je opet dospeo pod vlast hrvatsko-ugarskih kraljeva koji su mu potvrdili autonomna gradska prava.
Tokom 13. veka, Trogir je doživeo snažan privredni razvoj i obnovu građevina. O snazi Trogira svedoći i podatak da je u njemu 1242. utočište našao hrvatsko-ugarski kralj Bela IV. u vreme njegovog bekstva pred Tatarima.
Istorija 150px|мини|Gospa od Karmela kojoj je posvećena crkva u Trogiru Pavao Andreis koji spominje u ovoj crkvi i čudotvornu sliku, navodi da je crkva bila podignuta kao zavetna crkva za „veliku pobedu” Trogirana nad Splićanima u pomorskoj bitci. Međutim crkva je znatno starija od tog događaja koji se odigrao 1243. godine. Prema predanju u crkvi je služio svoju prvu misu Petar Berislavić. Prema pisanju Ivana Tonka Mrnavića u kapelici - crkvi na Čiovu (ne spominje njenog titular) u kojoj se poštovala čudotvorna slika Bogorodice, svoju prvu misu služio je Petar Berislavić, budući biskup i hrvatski ban.Mrnavić, I. T. (2008), Vita Petri Berislavi – Životopis Petra Berislavića, Zagreb-Trogir str. 7.
Jedna legenda opisuje procesiju mrtvaca koja se iz grada po moru uputila do Gospe pored Mora.
Papski vizitator Agostino Valier u svom pohodu biskupijama istočne obale Jadrana 1579. godine kratko se zadržao i u ovoj crkvici,83 i popisao crkveni inventar. Valier je u crkvi zatekao tri oltara: glavni sa slikom Bogorodice optočene zavetnim darovima, bočne oltare: oltarić Svetog Ante i oltar Svete Jerolima na kome je stara ikona, sve uz bogatu liturgijsku opremu koja je uključivala i jedan antifonar.
Kao i uz druge čiovske crkve, i uz ovu crkvu su nekada boravile/boravili: isposnice, svetovne žene koje su se na ostrvo povukle iz grada i uz crkvu živele u samoći, kako to navodi Ivan Lucić (koji crkvu spominje kao Madonna del Lido).Lucić, Ivan, Povijesna svjedočanstva o Trogiru I–II, Split, 1979. II., 1006, 1011, bilj. 22. pustinjaci i bratimi (braća) bratovštine osnovane pri crkvi, koja je imala i svoj pisani statut na hrvatskom jeziku (lingua Illyrica), što 1603. godine potvrđuje papin vizitator Michele Priuli, koji navodi
Arhitektura Crkva se opisuje kao jednobrodnu građevinu od dva dela i dve faze gradnje (10–11. vek i 15. vek), orijentisanu istok — zapad, natkrivenu izvornim pokrivačem od ploča škriljaca, kako je to bilo uobičajeno na ranosrednjovekovnim crkvama.
Stariji deo crkve ima površinu oko 25 m2 (6,4 x 4,10 m), dok je istočno sa plitkom kvadratnom apsidom sa spoljne strane bočno razvedena sa po pet plitkih niša između lezena koje završavaju lukovima, dok je apsida razvedena trima plitkim nišama. U srednjoj niši apside je mali izvorni otvor, a u zabatu crkve drugi. Iako mala po dimenzijama ova crkva, svojom raščlanjenošću i naglašenom vertikalom ostavlja utisak monumentalnosti.
Prostor crkve je izvorno bio podeljen na tri jedinice, a svod su mu pridržavale pojasnice koje su se naslanjale na lezene. Rušenjem prednjeg zida prenamenovana je u prezbiterijum proširene crkve. Naime dodatkom šireg broda, stariji je postao njen prezbiterijum, a šupljina nastala izbijenjem zida otvor prema svetilištu.
Zidno platno, uključujući i zidove plitke apside, koje je u osnovi pravougaonog oblika, spolja je raščlanjeno plitkim nišama između lezena koje se završavaju lukovima.
Na vrhu pročelja crkve podignuta je preslica poput okvira prozora sa lučnim završetkom. U preslici više ne visi zvono. Na njenom vrhu je gvozdeni sa zastavicom, vetrokaz. Kompozicija pročelja sa vratima uz koja su dva prozora uobičajena je na trogirskim crkvama 15. i 16. veka.
Na oltaru je izvorno stajao gotički poliptih u čijem je središnjem polju prikazana Bogorodica koja doji dete. Valjda se zbog tog prizora crkva spominje i kao „Gospe od Mlika”, a Čiovljani je nazivaju „Gospica”. Poliptih je pripisan splitskom slikaru Dujmu Vuškoviću, a izložen je u Muzeju sakralne umjetnosti, Pinakoteka.
Na stipesu je donedavno stajao oslikani kožni antependij iz 17. veka, sa likovima Svetog Ivana Trogirskog, Bogorodice sa Detetom i Svetog Lovre.Tomić, R. (1997), Trogirska slikarska baština od 15-20. stoljeća, Zagreb-Split str. 96.
Zanimljive su i dve slike, dela takozvanih madonera, kritsko-mletačkih slikara 16. veka; jedna sa prikazom Poklonstva pastira, druga s prizorom Navještenja. Naslikane su na dasci snažnim bojama s izrazitim linearizmom u duhu vizantske tradicije, ali sa prostornim rešenjima preuzetima iz onovremenog mletačkog kasnorenesansnog slikarstva. Slike su prenesene u samostan Svetog Ante na Dridu.Demori-Staničić, Z. (2005), Prilozi srednjovjekovnom tekstilu u Trogiru. Prijedlog za lokalnu vezilačku radionicu, PPUD 40, str. 169-174.
Obnova crkve u 20. veku Na crkvi su osamdesetih godina 20. veke izvršeni građevinski radovi koji su je teško oštetili:
Oštećena je žbuka, uobičajena na ranosrednjovekovnim zdanjima, koja je pokrivala zidove sazidane od grubo obrađenog i lomljenog kamenja. Uništene su pojasnice na svodu i lezene koje su ih pridržavale. Niše na bočnim zidovima do polovine su ispunjene tako da su preimenovane u klupe. Novi, prošireni deo je veći, duži i širi od ranosrednjovkovne crkve.
Nakon raznošenja liturgijskoj inventara i umetničkih dela crkva je danas ogolele unutrašnjosti, na kojoj se mogu uočiti tragovi konzervatorskih inventara sastavljenih sedamdesetih godina 20. veka.Radić, D. (2005.c), Zavjetne crkve i votivi župe sv. Jakova na Čiovu, u: Župa sv. Jakova, str. 78-79. A nakon recentne „obnove“ crkve u prednjem delu leže razbacani retabli dva odvaljena drvena renesansna oltara.
Vidi još Trogir Znamenite građevine u Trogiru
Reference
Literatura Andreis, P.: Povijest grada Trogira I, čakavski sabor, Split, 1977. Delalle, I.; Slade-Šilović, M.; Gejić, S.: Trogir – mala turistiþka monografija, Studio Hrg, Zagreb, 1999. Migoti, B.: Ranokršüanska topografija na podruþju između Krke i Cetine, JAZU, Zagreb, 1990. Kovačić, V.. Prilozi za ranokršćansku topografiju Trogira, Diadora, glasilo Arheološkog muzeja u Zadru (1992) 14., str. 291-310 Marasoviü, T.: Značaj ranosrednjovjekovnog graditeljstva u Trogiru, Mogućnosti (1980), 10.-11., str. 1001-1008
Spoljašnje veze Crkve i samostani u Trogiru
Категорија:Цркве у Хрватској Категорија:Трогир Категорија:Туризам у Хрватској