Crkva i samostan Svetog Dominika u Trogiru

Crkva i samostan Svetog Dominika u Trogiru jedan je od mnogobrojnih sakranih objekata u starom jezgru ovog grada, koji su osnaovala braća iz crkvenog reda dominikanaca, nastalom u prvoj polovini 13. veka (1216),G. G. Meerseman, »L’architecture dominicaine au XIIIe siècle. Legislation et pratique«: Archivum Fratrum Praedicatorum, XVI, 1946., str. 169-170 sa specifičnom ulogom propovedanja katoličke vere - što objašnjava i njihovo službeno ime: Red braće propovednika (lat. Ordo Fratrum Praedicatorum). Kako je prvenstveno polje njihove delatnosti bila urbana sredina u kojoj se u srednjem veku odvijao sav, ili gotovo sav, društveni život, oni su 1265. godine u Trogiru osnovali samostan i crkvu kako bi u njemu njihovi članovi duhovno i intelektualno prednjačili u odnosu na ostali kler i stanovništvo, i materijalno bili primer skromnosti, jednostavnosti i ozbiljnosti.Stjepan Krasić, Crkva i samostan Svetog Dominika u Trogiru, UDK: 726.54 (497.5 Trogir) str. 68-69 Taj se stil života morao se odražavati kako u gradnji crkava i samostana, tako i njihovom inventaru, odevanju itd.H. M. Vicaire, Les origines de la pauverté mendiante des Prêcheurs: Vie dominicaine XXXIV (1975.), str. 195-206, 259-279;H. M. Vicaire, Le modèle évangélique des âpotres à l’origine de l’ordre de saint Dominique: Heresis, 13-14, 1989., str. 323-350.

Položaj Samonstan i crkv Svetog Dominika nalaze se u starom istorijskom jezgru Trogira u Republici Hrvatskoj, na jugoistočnom obodu predgrađa ovog grada Pasikama. Samostanski kompleks svojom površinom zauzima veliki deo predgrađa, i obuhva mnogo veću površinu od čitavih blokova kuća u susedstvu.F. Oreb, »Crkva i samostan sv. Dominika u Splitu«: Prilozi povijesti umjetnosti u Dalmaciji 30 (1990.), str. 195-229 500px|мини|центар|Položaj samostana i crkve Svetog Dominika na UNESCO-voj mapi Trogira, označen je brojem 20 (u srednjem donjem delu slike)

Preduslovi Razvoj hrišanstva u Trogiru svedoći da je iz obližnje biskupske mitropolije Salone hrišanstvo vrlo brzo stiglo u ovaj trgovački gradić, koga je položaja na ostrvu spasio od sudbine gradova na kopnu. Ćinjenica je da crkve koje su se gradile u predromanijskom i ranoromanijskom razdoblju po stilu ili imenima svojih donatora govore o ranom naseljavanju Trogira hrvatskim stanovništvom hriščanske vere.

Počev od 9. veka Trogir plaća dažbine hrvatskim vladarima, ali zadržava autonomiju pod suverenitetom Vizantije. Od 11. veka Trogir postaje biskupija i dobija sve atribute ondašnjih evropskih gradova.Vidović, M.: Splitsko-makarska nadbiskupija – župe i ustanove, Splitsko-makarska nadbiskupija, Split, 2004. Početak 12. veka je vreme priznaja vlasti hrvatsko-ugarskih kraljeva, a zapisano je da su ga 1123. godine do temelja razorili i opljačkali Saraceni.Delalle, I.; Slade-Šilović, M.; Gejić, S.: Trogir – mala turistiþka monografija, Studio Hrg, Zagreb, 1999

Nakon ponovne kraće vizantske vladavine 1180. Trogir je opet dospeo pod vlast hrvatsko-ugarskih kraljeva koji su mu potvrdili autonomna gradska prava.

Tokom 13. veka, Trogir je doživeo snažan privredni razvoj i obnovu građevina. O snazi Trogira svedoći i podatak da je u njemu 1242. utočište našao hrvatsko-ugarski kralj Bela IV. u vreme njegovog bekstva pred Tatarima. 150px|мини|Gospa od Karmela kojoj je posvećena crkva u Trogiru

Drevni Trogir, jedan od najstarijih gradova na Jadranu, u svojim visokim i čvrstim zidinama, u prošlosti je svojim žiteljima pružao sve pogodnosti gradskog smeštaja i garantovao toliko potrebnu sigurnost, u nemirnim srednjovekovnim vremenima u 13. veku. O nekada vrlo dinamičnom životu kakav se mogao naći samo u društveno razvijenim i kulturno naprednim sredinama poput Trogira, i danas svedoče dobro sačuvane palate, kuće, crkve i samostani. Svega desetak godina nakon osnivanja njihova reda 1216. godine, dominikanci su se počeli naseljavati u hrvatskim krajevima. Jedan za drugim počeli su nicati samostani u Dubrovniku (oko 1225.), Ninu (oko 1228), Zagrebu (1228.), Čazmi (1228./30.), u Bosni najmanje dva nepoznate lokacije (1230-1235), Bosanskoj Dubici (1235), Virovitici (1242), Splitu (pre 1243),S. Krasić, Congregatio Raguisina Ord. Praed. 1487-1550, Romae, Istituto Storico Domenicano, 1972., str. 38-41 tako da i Trogir (oko 1245) kao važno političko, društveno, gospodarsko i kulturno središte na jadranskoj obali nije bio zaobiđen.S. Krasić, Dominikanci. Povijest Reda u hrvatskim krajevima, Zagreb, Nakladni zavod Globus, 1997., str. 7-11.

Istorija Gradnja crkve i osnivanje samostana dominikanaca u Trogiru počelo je zahvaljujući članovima dominikanskog samostana Svete Katarine Aleksandrijske u Splitu za koji postoji predanje da ga je u prvoj polovini 13. veka osnovao fr. Grgur Splićanin, drug Svetog Dominika.F. Oreb, Crkva i samostan sv. Dominika u Splitu: Prilozi povijesti umjetnosti u Dalmaciji 30 (1990.), str. 195-229. Splitski dominikanci su, u okviru svoje propovedničke delatnosti, najverovatnije, već od samog početka često i rado odlazili u Trogir, ali u njemu nisu imali stalnog boravišta, nego su odsedali u nekoj crkvenoj ili privatnoj kući.P. Andreis, Povijest grada Trogira, Split, Čakavski sabor, 1977., str. 336. Vodeći računa o tim činjenicama, ugledni trogirski gradski sudija Nikola Albertinov prioru i članovima splitskoga samostana, da bi ih poštedeo od stalnih putovanja i omogući stalni boravak u gradu, oko 1260. godine poklonio crkvicu posvećenu Svetom Franji Asiškom u zapadnom delu Trogira zvanom Pasike na nasutomu mestu izvan tadašnjih gradskih zidina, nad kojom je imao patronatsko pravo.I. Babić, Počeci trogirskog predgrađa u Pasikama: Prilozi povijesti umjetnosti u Dalmaciji, 39, Split (2001.-2002.), str. 123-148.

Samostan je osnovan 1265. godine, crkva Svetog Dominika dovršena je tek sedamdesetih godina 14. veka, a klaustar je sagrađen sredinom 15. veka. Prostor u Pasikama 1265. godine prvo su kupili franjevci iz provincije Sclauonia, koji su odlučili 1275. godine da prodaju ovaj posed u predgrađu u Pasikama dominikancima, iako su pre dominikanaca nameravali u Pasikama sagraditi samostan.Samostan i crkva Sv Dominika U: Ivo Babić, Trogir, grad i spomenici, Književni krug Split, 2914.

Samostan Svetog Dominika osnovan je nakon papinskog pisma, breve od 11. jula 1265. godine, čime su otklonjena protivljenja trogirskog biskupa Colombana, redovnika, franjevca. Kapelu Svetog Franje nad kojom je patronat imao ugledni trogirski građanin Nikola Albertinov ustupio je oko 1260. godine splitskim dominikancima (koji nisu imali samostana, nego su se nastanili u jednoj manjoj kući u neposrednoj blizini pomenute crkvice), da uz nju sagrade svoj samostan. Dakle, prvo jezgro tog dominikanskog samostana bila je već postojeća crkvica Svetog Franje, sagrađena na zemljištu koje je ovaj trogirski građanin ujedno sa kapelom darovao kako bi se na njemu mogao sagraditi samostan.

Kada su deca pokojnog Luke (davnog pretka istoričata Ivana Lucića) 16. jula 1304. godine prodala građevinsko zemljište dominikancima (čiji je prior tada bio Mihovil iz Drača), na kojem su bila tri kućerka smeštena pored groblja dominikanaca, stvoreni su uslovi da dominikanci počnu graditi novu crkvu, koja i danas postoji.

Postojeća crkva, koja je zamenila kapelu Svetog Franje, građena je najverovatnije od kraja 13. veka, a pod krov je stavljena tek sedamdesetih godina 14. veka (završena pre 1374. godine), a dovršena je sredstvima koja je ostavio biskup Nikola Casotti (koji je umro 1371.).21 Bitkula Casotti, udovica Vincenta Ampleuzeva, ostavši bez potomaka, u oporuci iz 1371. odredila je da se njena nekretnine proda, s tim da se novac nameni gradnji crkve. Dakle, gradnja je započeta u 13. veku u romaničkom stilu, da bi crkva kao celina bila oblikovana u drugoj polovini 14. veka u gotičkom stilu. Iz tog razdoblja potiču južni gotički prozori, između kojih su 1325. godine bila podignuta tri groba. Na zadnjem zidu apside je crtež ranogotičke bifore i srpastog romantičkog luka koji svojim oblikom svedoče da je apsida sagrađena najkasnije u prvoj polovini 14. veka. Uz nju je, verovatno malo kasnije, podignut visok zvonik. U drugoj polovini 14. veka. Crkva je kasnije produžena prema zapadu kada je dobila svoj konačni oblik.

Oko crkve i u crkvi bilo je groblje. Na južnom zidu nanizane su konzole s kamenom okapnicom, što je ostatak trema uz groblje. Na istom zidu ugrađena su naknadno tri grobna natpisa (jedan je postavljen naopako, dva su sa zabeleženom godinom 1325., a spominju pokojnike, ugledne osobe: Petra Susu, Ciprijana Bublu i Desu Punalija.Barada, M. (1948.), Trogirski spomenici I. Zapisnici pisarne općine trogirske I, od 21. X. 1263. do 22. V. 1273., Zagreb str.390

Za vreme francuske vladavine samostan je nakratko bio ukinut. Civilni namesnik Vincenzo Dandolo u svom izvjštaju iz 1807. predlaže ukidanje tri trogirska samostana (u dva dominikanska, koji žive od svojih poseda, ukupno su živala četvorica sveštenika); od njih, kako u duhu prosvetiteljskih ideja piše namesnik, nema nikakve društvene koristi.Krasić, S. (2005.-2007.), Crkva i samostan sv. Dominika u Trogiru, PPUD 41, str. 91-92

U delu samostana za vreme austrijske vlasti 1860. godine bila je smeštena vojna jedinica.Piplović, S. (1996.b), Graditeljstvo Trogira u 19. stoljeću, Split, str. 54

Samostanski deo je za vreme Drugog svetskog rata pretrpeo znatna oštećenja. Engleski avionii iz baze na ostrvu Visu u u jednom od svojih rušilačkih pohoda na ciljeve na kopnu 22. februara 1944. godine svojim razornim teretom bombi, srušivli su potpuno severno samostansko krilo, dok su dva ostala krila, istočno i zapadno, pretrpela manja oštećenja.Stjepan Krasić, Crkva i samostan Svetog Dominika u Trogiru, UDK: 726.54 (497.5 Trogir) str.str. 96 Crkva nije bila direktno pogođena, ali je od detonacije krov bio oštećen. Obnova porušenog samistana započeta je tek početkom 1970-th godina (prvo 1970./1971. na krovu crkve, koja je pretrpela manja oštećenja, da bi zatim 1973. bio potpuno obnovljen krov zapadnog dela samostana). Istočno krilo samostana obnovljeno je od 1974. do 1976., a zapadno je obnovio Zavod za zaštitu spomenika iz Splita. Kako su crkva i samostan sagrađeni na nasipu, zidovi su se počeli opasno naginjati. U svrhu njihove zaštite Zavod za zaštitu spomenika iz Splita izveo ja radove na sanaciji temelja crkve početkom 1990-tih godina.Stjepan Krasić, Crkva i samostan Svetog Dominika u Trogiru, UDK: 726.54 (497.5 Trogir) str.97

Arhitektura Crkve i samostani u dominikanskom redu po svojoj strukturi i arhitekturi morali su biti izraz duha samoga reda.M. Barada, Trogirski spomenici [Monumenta spectantia historiam Slavorum Meridionalium, vol. 44, pars I], Zagreb 1948., str. 315, br. 81 To nisu smele biti jako velike i impozantne građevine koje odudaraju od osnovnih proklamovanih načela jednostavnosti, skromnosti i funkcionalnosti.G. G. Meerseman, L’architecture dominicaine au XIIIe siècle. Legislation et pratique:Archivum Fratrum Praedicatorum, XVI, 1946., str. 169-170R. Wagner Rieger, Zur Typologie italienischer Betelordenskirchen: Römische historische Mittleilungen, II, 1957./58., str. 266-298; Njihov skroman spoljni i unutrašnji izgled trebao je da bude oličenje praktičnog odbacivanja luksuza, rasipništva i suvišnih stvari u društvu u kome su vladale velike ne samo staleške nego i društvene razlike i velika vezanosta za materijalna dobra uopšte. U početku su dominikanci odredili i stroga zakonska ograničenja u odnosu na visinu i veličinu hramova.A. H. Thomas, Constitutiones van de Dominicanen, Dist. II, 35 [Bibliothèque de la Revue d’histoire ecclésiastique, fasc. 42], Leuven 1963., str. 366-367

Crkva