Srpska gologlavka (; ; ; ) je vrsta gljive iz roda i porodice . Sadrži psihoaktivne triptaminske alkaloide psilocibin, psilocin, beocistin, norbeocistin i aeruginascin. Blisko je srodna vrstama i , sa kojima čini tzv. kompleks . Molekularna istraživanja pokazala su da predstavlja jednu veoma promenljivu vrstu u okviru koje se ranije opisane vrste , i danas uglavnom tretiraju kao varijeteti ili morfološki oblici.

Taksonomija

Vrstu su opisali austrijski mikolozi Majnhard Mihael Mozer i Egon Horak 1969. godine na osnovu primeraka prikupljenih u Srbiji.

Tokom narednih decenija opisano je više srodnih taksona, među kojima (Šebek 1983), (Borovička 2003) i (Borovička & Hlavaček 2011), koji su se razlikovali prvenstveno po građi plodonosnih tela, boji i ekološkim osobinama.

Molekularno-filogenetska analiza zasnovana na sekvencama -{ITS}-, -{LSU}- i -{EF1}--α gena pokazala je da između i drugih taksona ne postoje značajne genetičke razlike koje bi opravdale njihov status zasebnih vrsta. Zbog toga su Borovička i saradnici 2011. godine zaključili da predstavljaju jednu evolutivnu vrstu, , dok se njihove razlike najbolje mogu tumačiti kao morfološka i ekološka varijabilnost unutar iste vrste.

Savremene mikološke baze podataka, uključujući -{NCBI}- Taxonomy i -{GBIF}-, prihvataju ovu klasifikaciju i vode ranije opisane taksone kao varijetete vrste pri čemu se daje prednost nazivu , jer je najranije otkrivena u Srbiji, još 1969. godine.

Opis

je mala do srednje krupna gljiva karakteristična po higrofanom šeširu, tamnoljubičastosmeđem otisku spora i izraženom plavljenju plodonosnog tela pri oštećenju. Šešir je prečnika 1–4 cm, u mladosti zvonast do široko konveksan, a kasnije postaje gotovo ravan, ponekad sa blagim ispupčenjem (umbo). Površina je glatka i po vlažnom vremenu sluzava zbog želatinozne pokožice. Higrofana je, pa boja varira od oker-smeđe i kestenjastosmeđe do narandžastosmeđe, dok pri sušenju postaje svetložuta ili kremasta. Rub je kod mladih primeraka često providno izbrazdan usled providnosti mesa. Lamele (listići) su gusto raspoređene, prirasle do usko prirasle uz dršku, u početku sivkastosmeđe, a sazrevanjem spora postaju tamnoljubičastosmeđe. Ivice lamela ostaju svetlije od njihove površine. Drška je visoka 4–10 cm i debela 2–5 mm, cilindrična, često blago zakrivljena i pri osnovi neznatno zadebljala. Površina je beličasta do svetlooker, svilenkasto vlaknasta, bez prstena. Pri dodiru ili oštećenju brzo poprima plavozelenu do tamnoplavu boju. Meso je tanko, beličasto do bledožućkasto i na preseku veoma brzo plavi. Plavljenje je naročito izraženo u dršci i pri njenoj osnovi. Otisak spora je tamnoljubičastosmeđ. Spore su glatke, debelozidne, elipsoidne do jajolike, dimenzija 10–13 × 6–7,5 μm, sa izraženom klicinom porom. Bazidije su uglavnom četvorosporne, dok su heilocistide brojne i vretenaste do bocaste. Pleurocistide nisu prisutne ili su veoma retke.

Rasprostranjenost i ekologija

Srpska gologlavka je saprotrofna vrsta koja razgrađuje mrtvu organsku materiju. Najčešće raste u manjim grupama ili busenovima na trulom drvetu listopadnog drveća, naročito bukve (), javora (), jasena () i leske (), ređe na četinarima. Može se pronaći i na grančicama, drvnom otpadu, malču i drugim ostacima bogatim ligninom.

Vrsta naseljava vlažne listopadne i mešovite šume, parkove i druga staništa bogata raspadajućim drvetom. Plodonosi od kraja avgusta ili septembra do novembra, a u toplijim područjima može se naći i početkom decembra.

Nastanjuje predele Srbije, Češke, Slovačke, Austrije, Nemačke, Poljske kao i druge zemlje srednje i jugoistočne Evrope. Smatra se retkom vrstom, mada je verovatno rasprostranjenija nego što pokazuju postojeći podaci zbog čestog mešanja sa drugim vrstama iz kompleksa .

Biohemija

Plodonosna tela sadrže psihoaktivne indolske alkaloide psilocibin, psilocin, beocistin i norbeocistin, dok je u pojedinim uzorcima utvrđeno prisustvo aeruginascina u tragovima.

Karakteristično plavljenje tkiva nastaje nakon mehaničkog oštećenja. Savremena biohemijska istraživanja pokazala su da ova pojava nije posledica oksidacije psilocibina, kako se ranije smatralo, već enzimske oksidacije psilocina pri čemu nastaju oligomerni plavi pigmenti.

Kao i ostale vrste iz roda , proizvodi psilocibin kao sekundarni metabolit, a biosinteza ovog jedinjenja odvija se pomoću skupa gena poznatog kao psilocibinski genski klaster, koji je prisutan kod više evolutivno srodnih vrsta.

Slične vrste

pripada kompleksu vrsta , čiji su pripadnici međusobno veoma slični po spoljašnjem izgledu i hemijskom sastavu.

Najsličnija je vrsti , koja se razlikuje po izrazito talasastom obodu šešira kod zrelih primeraka, većim plodonosnim telima i nešto drugačijim mikroskopskim osobinama. Vrsta razvija znatno krupnija plodonosna tela i sadrži veće koncentracije psilocibina.

U okviru vrste ranije su kao zasebne vrste opisani taksoni , i . Savremena molekularna istraživanja pokazala su da oni predstavljaju morfološke i ekološke varijetete iste evolutivne vrste.

Vrsta se može pomešati i sa pojedinim nejestivim ili otrovnim smeđim gljivama iz rodova , i . Za pouzdano određivanje često je neophodno mikroskopsko ispitivanje i analiza karakterističnih morfoloških osobina. Značaj

predstavlja jednu od najznačajnijih evropskih vrsta roda zbog svog taksonomskog položaja i uloge u proučavanju evolucije psilocibinskih gljiva. Njena filogenija bila je predmet brojnih molekularnih istraživanja koja su doprinela razumevanju srodničkih odnosa unutar roda .

Zbog sadržaja psihoaktivnih alkaloida vrsta je predmet biohemijskih i farmakoloških istraživanja. Međutim, njeno sakupljanje, posedovanje ili upotreba mogu biti regulisani zakonodavstvom pojedinih država.

Nazivi

Naučni naziv vrste je . Latinski epitet znači srpska i odnosi se na Srbiju, gde je vrsta prvi put nađena 1969. godine. U srpskom jeziku koristi se opšti južnoslovenski naziv srpska gologlavka. I u drugim jezicima postoje odgovarajući prevedeni nazivi, poput , , , , , – srpska ludara, dok je na engleskom govornom području poznata kao , ili jednostavno .

Vidi još

Psilocibin Psilocin

Reference

Literatura

Spoljašnje veze

https://www.indexfungorum.org/ https://www.mycobank.org/ https://www.gbif.org/

Категорија:Psilocybe Категорија:Психоактивне гљиве Категорија:Гљиве Србије