мини|266x266пиксел|Sušački kej мини|264x264пиксел|Pogled na Sušak i Trsat sa Fjumare, desne obale starog korita reke Rječine Sušak (ital. Sussak) je naselje od 30.000 stanovnika koje je od 1948. istočni deo grada Rijeke, najveće hrvatske luke. Nalazi se na levoj obali reke Rječine.
Geografija Sušak je smešten na severu Kvarnera, na krajnjem zapadu Hrvatskog primorja na levoj obali Rječine koja čini granicu prema istorijskoj Julijskoj pokrajini. Danas obuhvata područje do uvale Martinšćica (na istoku) te izdvojna prigradska naselja Draga i Orehovica (na severu) te sela iznad kanjona Rječine Svilno i Pašac (severozapadno - naselja Grobničkog polja) te selo Sv. Kuzam (severoistočno). Gradu Sušaku je između dva rata, od 1924. priključen i deo teritorija Slobodne države Rijeka – Delta i Porto Baroš, a pripadala mu je uvala Martinšćica i zapadni deo Kostrene.
Istorija Na Trsatu je najstarije naselje na području Sušaka, kašteljer keltsko ilirskog plemena Japoda, kojima je to bila gradina najbliža moru (na primorju su obitavali Liburni). Osvajanjem Rimljana i osnivanjem kastruma i naselja Tarsatica na desnoj obalu Rječine, trsatska gradina ostaje napuštena sve do nesigurnih vremena provale barbarskih plemena na zalasku Zapadnog rimskog imperija, kada se Tarsačani sklanjaju u Istru ili na sigurniju gradinu na Trsatu, gdje do danas ostaje taj toponim.
Tarsatico, Tersattico (Trsat) se spominje u Srednjem vekuKobler Giovanni, Memorie per la storia della città liburnica di Fiume, Stab. tipog. Fiume 1896, a u XV. v. postaje posed krčkih feudalaca Frankopana, koji 1453. daju zemljište franjevačkom konvektu. Godine 1531. uskočki kapetan Petar Kružić gradi Trsatske škale od Sušaka (u tadašnjem užem poimanju tog toponima za područje istočno od donjeg toka Rječine) prema franjevačkom manastirskom komleksu sa crkvama na Trsatu.
Novi vek Sušak (u užem smislu - područje na levoj obali Rječine) je dugo vremena nenaseljen i opisno je nazivan 'oltre la Fiumara – Preko Rečine', alla riva tersattana di Fiumara – na trsatskoj strani Rečine', 'trans pontem, sottoTersatto – pod Trsatom ili San Lorenzo – Sv. Lovreč (po kapelici koju je sagradio Petar Kružić na mestu današnjeg Sušačkog oblakodera)Ibidem, Vol I,
U XVIII veku preko mosta na levoj obali Rječine su postojale samo 3 kuće, konačište, zgrada carine te baraka, a kasnije zidana kuća za smeštaj carinika. U tom veku (od 1726. do 1732) se gradi Karolinski put (Karolina) dug 106 km od Rijeke preko Sušaka prema Bakru i severno do Karlovca. мини|291x291px|Trsat, najstarije naselje na Sušaku Prvi put se ime Sussach spominje u jednom dokumentu od 14. IV. 1822. za područje od Marganova (kanjon Rječine) do Pećina te na severu do starog puta za Trsat (kao posed trsatskog franjevačkog konventa). Priča da je Sušak dobio ime jer su Fijumanke tu sušile veš spada u pučku etimologiju jer perilo je bilo na Školjiću (Scoglieto) gde je bilo dovoljno mesta i za sušenje vešaa i bilo bi apsurno ići preko granice sušiti robu. G. Kobler je u pravu kada pretpostavlja da je to bio naziv za suvo područje nastalo nasipavanjem (čitav kvart od hotela Kontinental do današnjeg ušća Rječine i do Brajdice na istoku te sve do današnje Delte na jugu je na nasutom terenu - pored ostalog i od svog građevinskog otpada nakon razornog potresa u Rijeci 1750. ovde nasipavanog). Današnja Brajdica je početkom XIX. v. kultivirana i tada je nazvana po vinogradu. 1855. je kroz taj nasip probijeno novo korito Rječine i stvorena je Delta.
Nakon ukidanja Severinske županije 1787 godine, na obalnom području od Rječine do Senja formirano je Ugarsko primorje, podeljeno na dva kotara: bakarski i vinodolski. Područje Trsata, Sušaka, Vežice i Drage spadalo je u bakarski kotar. Za vreme francuske uprave u razdoblju od 1809. do 1813. upravnu vlast nad Trsatom, Sušakom, Podvežicom i Dragom imao je Riječki magistrat, a nakon odlaska Francuza uprava Riječkog magistrata ostala je nad ovim područjem sve do 1834. godine, kada je odredbom cara Franca II. Rijeka morala vratiti ovo područje Bakru. Godine 1874. dolazi do nove podele i osnivanja trsatske opštine kojoj su pripadali područje Sušaka, Vežice i Trsata. Sedište je isprva bilo na Trsatu, a 1882. Sušak postaje sedištem kotara. мини|Boreovićev trg početkom stoljeća, a kasnije, između dva rata Jelačićev trg|250x250п мини|Istorijski centar Sušaka|254x254п1800. godina je početak razvoja grada Sušaka kada A. C. Šram (Shram) ispod kapelice na novoj obali Rječine (oko Cindrićeve ulice) gradi fabriku duvana, a kasnije i stambene zgrade. Ta fabrika dobiva i monopol na duvanske proizvode u čitavoj Napoleonovoj Ilirskoj provinciji. 1821. Riječanin L. A. Adamič (Adamich) kupuje mlin u Lucizi i gradi Harteru (Fabriku papira) koju kupuju i nadograđuju Čarls Mejner (Charles Meynier) i Volter Krefton Smit (Walter Crafton Smith), značajni engleski fabrikanti. U uvali Martinšćica se 1833. gradi pristanište za brodove i prostrani lazaret za zaštitu Rijeke od zaraznih bolesti.
1815. Sušak (bez Trsata i Podvežice) ima 146 stanovnika, 1829. g. 225, 1851. g. 473, a 1873. g. 613 stanovnika.
Od 70-ih godina XIX veku počinje intenzivnija izgradnja Sušaka kada centar dobiva svoj istoricistički izgled. Treba spomenuti Gjuru Ružića koji gradi čitav stambeni niz od proširenja iza Konta do Piramide. 1888. se gradi i hotel Continental.
Od 1822. područje Sušaka više nije u posedu Austrije, a time ni pod riječkom jurisdikcijom, već je sve do 1874. pod municipijem Bakra (Buccari), kada se osniva opština Trsat, a 1877. sedište opštine seli na Sušak, a 1919. kada ukazom kralja Petra, Sušak, iako je bio pod kontrolom saveznika Antante, dobiva status grada, ima 12.000 stanovnikaBartolović Željko, O, mili grade 90 rođendan grada Sušaka 1919-2009, Sušačka revija br. 68.
Raspadom AU 1918. područje od Kostrene do Kastva pod kontrolom je savezničkih snaga Antante Francuske, Italije i V. Britanije pa je i Sušak poput Rijeke pod nedefinisanim statusom. 24. X. 1919. Kraljevina SHS proklamuje aneksiju Sušaka, a Rapalskim ugovorom 1920. formira se Slobodna Država Rijeka,. Pregovorima u Santa Margheriti u avgustu 1922. priznaje se suverenitet Kraljevine SHS nad Sušakom, a 30. X. grupa fašista iz Rijeke upada na Sušak. 3. III. 1923. italijanska i francuska vojska se povlači sa Sušaka uz svečani doček jugoslovenske vojske.čime se de facto izvršava aneksija Kraljevini SHSRački Andrija Povijest grada Sušaka (reprint iz 1929) Skupština općine Rijeka - Izdavački centar Rijeka 1990.,
Rimskim sporazumom iz 1924. godine Slobodna Država Rijeka, je podeljena između Kraljevine Italije i Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, tako da je veći deo Slobodne Države Rijeka pripao Italiji, a Sušak se i de jure priključuje Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca. Sušak je tako ostao zaseban grad. Granica Sušaka se sa Rječine pomera do Mrtvog kanala (Fjumare) kako bi Delta i Porto Baroš postali luka Sušaka i Kraljevine SHS šta dovodi do razvoja SušakaBartulović Željko: Sušak 1919. – 1947.: Državnopravni položaj grada, Pravni fakultet Sveučilišta u Rijeci, Adamić, Posebno izdanje Državnog arhiva u Rijeci, Rijeka, 2004.. мини|274x274px|Sušačka Piramida između dva rata мини|Pečat Sušaka iz 1908.|165x165п U razdoblju od samo nekoliko godina međuratnog života postaje privredno središte, turističko mesto te najvažnija tranzitni grad za Hrvatsko primorje, Dalmaciju i unutrašnju Hrvatsku. Početkom tridesetih godina triput je manji od Rijeke, broji tek 16.000 stanovnika, ali za Kraljevinu Jugoslaviju znači mnogo više nego istovremeno Rijeka Italiji. U sušačkoj luci promet stalno raste, tu se nalazi udruženje brodovlasnika i savez industrijalaca, a do sredine tridesetih godina izdano je preko 500 građevinskih dozvola za stambene, javne i privredne zgrade.
Graditeljski fond Sušaka sa početka XX. veka uglavnom projektiraju riječki projektanti Đovani Randić (Giovanni Randich), Rafaelo Kuloti (Raffaello Cullotti), Karlo Konigi (Carlo Conighi), Đovani Marria Kuret (Giovanni Maria Curet) i Conrad La Grasta, koji kasnije prelaze na Sušak. Uz njih javljaju se Frane Matković, Vlatko Vidmar i Frančesko Matiasi (Francesco Mattiassi). Najplodniji sušački graditelj među njima je Đovani Randić, kojem u projektovanju služe primeri francuske i nemačke arhitekture i prepoznatljiv je po kontinentalnom izgledu vila i po primeni crvene fasadne cigle. Gotovo sva značajnija stambena izgradnja na Sušaku između dva svetska rata vezana je uz imena Davida Bunette i Borena Emilija uz povremene bleskove Frane Matijasića (Francesco Mattiasi) i Konrada La Graste. Krajem tridesetih godina na sceni se pojavila mlađa generacija domaćih arhitekata: Kazimir Ostrogović, Davor i Milan Švalba (Schwalba) i dr. Na području intenzivne i ambiciozne javne izgradnje ističe se doprinos zagrebačkoga kruga arhitekata koji svoje zamisli ostvaruju na brojnim javnim natečajima (Gradska većnica, regulacioni plan, bolnica, Sušački oblakoder-Narodni dom), dok se događanja na planu stanogradnje svode na delatnost nekolicine domaćih poduzetnika. мини|288x288px|Sušak 1933. granični most snimljen sa riječke strane Na Sušaku je moderan stil prihvatan vrlo rano, na samom početku tridesetih godina, u okviru svih graditeljskih tipologija. Tradicionalni izraz, kao i u Rijeci, poklapa se sa primorskim, kojeg unutar svojega delokruga također promovira gradski Građevinski ured (župne crkve, Gradska štedionica, Park hotel, Srpska pravoslavna crkva), a prihvataju ga i projektanti slobodne profesije. Primer evokacije klasičnih vrednosti u međuratnoj arhitekturi Sušaka zgrada je većnice iz kasnih dvadesetih (danas rektorat Riječkog univerziteta), kojom se sugeriše ozbiljnost i respektabilnost gradske uprave kao naručioca. Zanimljiv je, nadalje, primer sušačke željezničke stanice, čija se autorica, zaposlena u Ministarstvu saobraćaja Kaljevine Jugoslavije, inspirira riječkom i opatijskom istoricističkom arhitekturom vila koja tada imponuje državnim institucijamaLozzi Barkovic, Julija Riječki i Sušački neboder Sušačka revija 54\55, na žalost potpuno nepotrebno uništena u riječkom urbicidnom pohodu 2010-ih godina. Spomenik kralju Petru I Karađorđeviću je otkriven 8. maja 1938."Politika", 9. maj 1938
Bolnica kralja Aleksandra je otvorena 16. XII. 1934. (posle rata Opšta bolnica dr. Zdravko Kučić, od 1982. sastavni deo Kliničkog bolničkog centra Rijeka) ↑ "Vreme", 20. nov. 1934 i 17. dec. 1934, a 1935. osniva se i Gradska biblioteka Sušak. Promet luke u 1937. bio je 740.000 tona ↑ "Vreme", 13. avg. 1938..
Britanski bombarderi su 21/22. decembra 1940. gađali Veneciju i Rijeku, a pogođen je i Sušak↑ "Politika", 25. dec. 1940. (fotografije štete).
U okviru napada sila Osovine na Jugoslaviju Kraljevina Italija po Rimskom sporazumu okupira i anektira deo Hrvatskog primorja i Gorskog kotara, na što Sušačani reaguju i osnivaju na Tuhobiću partizanski odred 'Božo Vidas Vuk', prvu partizansku jedinicu u Hrvatskoj na čelu s Mošom Albaharijem. U partizanskom pokretu sudeluju brojni Sušaćani, između ostalog i nogometaši Sušačkog radničkog kluba 'Orijent'..
Dana 10. februara 1947. godine na Mirovnoj konferenciji u Parizu FNR Jugoslaviji je pripalo 175 -{km²}- teritorija u Julijskoj krajini većinski naseljenog Hrvatima i Slovencima, dok je od preostalog područja formirana Slobodna Teritorija Trsta. Dana 2. februara 1948. godine održani su izbori za Gradske narodne odbore, čime su se stvorili temelji za spajanje Rijeke i Suška. Dana 12. februara 1948. održana je prva sednica Narodnog odbora Rijeka na kojoj je osnovan Kotar Rijeka, i na kojoj je Rijeka (nakon Jelačićeve okupacije 1848-1868), spojena s opštinom Zamet i Sušak. мини|284x284пиксел|Izolovane plaže na Pećìnama
Zanimljivosti