Eurosceptycyzm w Polsce – obecne w polskim życiu politycznym i społecznym postawy krytyczne lub niechętne wobec integracji europejskiej i Unii Europejskiej, od zastrzeżeń wobec wybranych polityk unijnych po postulat wystąpienia Polski z UE. Stanowi część eurosceptycyzmu ogólnoeuropejskiego.
Pojęcie i typologia W literaturze politologicznej rozpowszechniony jest zaproponowany przez Paula Taggarta i Aleksa Szczerbiaka podział na eurosceptycyzm miękki i twardy. Miękki oznacza brak pryncypialnego sprzeciwu wobec integracji lub członkostwa przy krytyce jednej lub kilku polityk unijnych, względnie przekonanie, że „interes narodowy” pozostaje w sprzeczności z kierunkiem rozwoju UE. Twardy to pryncypialny sprzeciw wobec UE i integracji, prowadzący do postulatu wystąpienia z Unii lub do polityki równoznacznej ze sprzeciwem wobec całego projektu integracji. W badaniach podkreśla się przy tym, że krytyka konkretnych decyzji UE nie jest tożsama ze sprzeciwem wobec członkostwa, a krytyka federalizacji nie musi oznaczać chęci opuszczenia Unii, co utrudnia jednoznaczne klasyfikowanie poszczególnych osób i ugrupowań.
Krzysztof Zuba wskazuje, że polski eurosceptycyzm wiąże się niemal wyłącznie ze środowiskami prawicowymi oraz że przypadek Polski nie potwierdza wyraźnego rozróżnienia na eurosceptycyzm motywowany ideologicznie i strategicznie. Od eurosceptycyzmu odróżnia się niekiedy eurorealizm, rozumiany jako krytyczne, lecz akceptujące członkostwo podejście do integracji.
Poparcie dla członkostwa Polska została członkiem Unii Europejskiej w 2004. W referendum akcesyjnym przeprowadzonym w czerwcu 2003 za członkostwem w UE opowiedziało się 77,45% głosujących, a przeciw było 22,55%. Frekwencja wyniosła 58,85%. Według danych Eurobarometru z 2017 Polacy zajmowali czwarte miejsce wśród narodów UE najlepiej oceniających członkostwo swojego państwa w Unii, a zadowolenie z członkostwa wyrażało wówczas 71% badanych.
Z badań CBOS wynika, że poparcie dla członkostwa utrzymywało się w kolejnych latach na wysokim poziomie i w czerwcu 2022, po inwazji Rosji na Ukrainę, osiągnęło rekordowe 92%. W marcu 2024 zwolennicy członkostwa stanowili 77%, a przeciwnicy 17%, co było najsłabszym wynikiem dla poparcia od 2013 i oznaczało spadek o 15 punktów procentowych względem rekordu z 2022. Poparcie różniło się wyraźnie między elektoratami. W 2024 deklarowało je 98% wyborców Koalicji Obywatelskiej, 92% Lewicy i 63% Prawa i Sprawiedliwości, natomiast jedynie wśród wyborców Konfederacji przeważali przeciwnicy członkostwa (51% wobec 38% zwolenników). Wysokie zaufanie Polaków do UE potwierdzał także Eurobarometr z jesieni 2024, w którym wynosiło ono 63%, znacznie powyżej średniej unijnej.
W przeprowadzonym w marcu 2026 sondażu za pozostaniem Polski w Unii Europejskiej opowiedziało się 72,8% ankietowanych, a za rezygnacją z członkostwa 22,9%, przy 4,3% niezdecydowanych.
Środowiska i przejawy eurosceptycyzmu Partie i politycy Do grona partii najwcześniej prezentujących postawy eurosceptyczne należały Liga Polskich Rodzin, Samoobrona i Libertas. W tej samej grupie znalazł się również Kongres Nowej Prawicy, a wcześniej Unia Polityki Realnej. Postawy eurosceptyczne wyrażali politycy wywodzący się głównie ze środowisk narodowych i wolnorynkowej prawicy. Należeli do nich m.in. Janusz Korwin-Mikke oraz działacze związani z Ligą Polskich Rodzin, tacy jak Ryszard Bender, Janusz Dobrosz czy Dariusz Grabowski, a w młodszym pokoleniu politycy Ruchu Narodowego Krzysztof Bosak i Robert Winnicki.
Rządząca w latach 2015–2023 Prawo i Sprawiedliwość, mimo formalnych deklaracji poparcia dla członkostwa Polski w Unii Europejskiej, prowadziła liczne spory z instytucjami unijnymi. W literaturze przedmiotu jej stosunek do integracji bywa analizowany w kategoriach eurosceptycyzmu miękkiego lub eurorealizmu. Zdaniem dziennikarza Andrzeja Stankiewicza w jej łonie znajdowało się „skrzydło antyunijne”, wykorzystywane przez Jarosława Kaczyńskiego w celu uniemożliwienia powstania w Polsce silnej partii prawicowej przeciwnej UE. Od zagranicznych partii eurosceptycznych PiS odróżniały deklaracje podkreślające niechęć tego ugrupowania wobec Rosji.
Eurosceptycznych wypowiedzi dokonywali prominentni politycy związani z PiS. Prezydent Andrzej Duda we wrześniu 2018 stwierdził, że Unia Europejska to „wyimaginowana wspólnota, z której dla nas niewiele wynika”. Krzysztof Szczerski, choć oświadczył „nie namawiam do wyjścia Polski z Unii Europejskiej dziś i natychmiast”, to swoimi wypowiedziami wpisywał się w narrację antyunijną.
Do kręgu ugrupowań eurosceptycznych zaliczano tzw. formacje narodowe (Młodzież Wszechpolska, Obóz Narodowo-Radykalny, Narodowe Odrodzenie Polski, Ruch Wolności) oraz Kukiz’15.
W grudniu 2018 partie KORWiN i Ruch Narodowy utworzyły eurosceptyczną Konfederację KORWiN Braun Liroy Narodowcy na wybory do Parlamentu Europejskiego w 2019. W styczniu przystąpiły do niej także formacje Grzegorza Brauna i Piotra Liroya-Marca.
W 2019 działacze Kongresu Nowej Prawicy, w tym Stanisław Żółtek, ogłosili powstanie nowej partii eurosceptycznej Polexit, opowiadającej się za wystąpieniem Polski z Unii Europejskiej.
Nurty inne niż prawicowe W badaniach przeważa pogląd, że polski eurosceptycyzm jest zjawiskiem głównie prawicowym, istniały jednak również jego odmiany o innym rodowodzie. W kampanii przed referendum akcesyjnym w 2003 ambiwalentne stanowisko zajmowała agrarno-populistyczna Samoobrona, której lider Andrzej Lepper akcentował zagrożenia i niekorzystne, jego zdaniem, warunki przystąpienia, posługując się hasłem „Samoobrona jest za Unią, ale nie na tych warunkach”. Część badaczy traktowała wzrost znaczenia Samoobrony w 2001 jako przełamanie prawicowego monopolu na eurosceptycyzm, uznając ją za partię lewicową, jednak Zuba ocenia podstawy takiej klasyfikacji jako słabe i widzi w Samoobronie ugrupowanie ideologicznie eklektyczne.
Lewicową krytykę Unii Europejskiej jako „konstruktu neoliberalnego i biurokratycznego” formułowali publicyści tacy jak Łukasz Moll czy Rafał Woś, przy czym pozostawała ona stanowiskiem mniejszościowym, krytykowanym również wewnątrz samej lewicy. Krytyka UE z pozycji alterglobalistycznych, wymierzona w jej model gospodarczy, wiązała się z działalnością ruchu anty- i alterglobalizacyjnego, w tym organizacji ATTAC.
Odrębny charakter ma krytyka wybranych polityk unijnych formułowana przez związki zawodowe, niekwestionująca jednak członkostwa Polski w UE. Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych zarzucało instytucjom unijnym pomijanie społecznego wymiaru polityki gospodarczej oraz wskazywało na ryzyko wzrostu ubóstwa energetycznego w związku z mechanizmem ETS2. Z kolei NSZZ „Solidarność” sprzeciwiał się Europejskiemu Zielonemu Ładowi w obecnym kształcie, łącząc go z utratą miejsc pracy w polskim przemyśle.
Środowiska kościelne Episkopat Polski poparł członkostwo Polski w UE, jednak część duchownych zajmowała stanowisko eurosceptyczne. Bp Edward Frankowski wzywał do negatywnego głosowania w referendum akcesyjnym. Do grona eurosceptyków należy m.in. o. Tadeusz Rydzyk, który nazwał Unię Europejską „nowym Związkiem Radzieckim”.
Eurosceptycyzm a spory z Unią (2020–2024) W okresie rządów Prawa i Sprawiedliwości doszło do długotrwałego sporu z Komisją Europejską dotyczącego praworządności i niezależności sądownictwa, w ramach którego wobec Polski uruchomiono procedurę z art. 7 Traktatu o Unii Europejskiej, a wypłatę środków z Krajowego Planu Odbudowy uzależniono od spełnienia warunków. Spór został rozładowany dopiero w lutym 2024, gdy Komisja otworzyła Polsce dostęp do funduszy o wartości do 137 mld euro.
7 października 2021 Trybunał Konstytucyjny pod przewodnictwem Julii Przyłębskiej, rozpoznając wniosek premiera Mateusza Morawieckiego, orzekł w sprawie K 3/21, że wybrane przepisy traktatów unijnych w wykładni Trybunału Sprawiedliwości UE są niezgodne z Konstytucją RP. Rozstrzygnięcie to wywołało szeroką debatę publiczną, w której część komentatorów określała je mianem „prawnego polexitu”. Mimo tych napięć poparcie społeczne dla członkostwa pozostawało wysokie, a po inwazji Rosji na Ukrainę osiągnęło rekordowy poziom.
Zobacz też Liga Obrony Suwerenności
Przypisy
Kategoria:Eurosceptycyzm Kategoria:Ideologie w Polsce Kategoria:Polska w Unii Europejskiej Kategoria:Ruchy społeczne w Polsce