Bazylika San Nicola – rzymskokatolicki kościół w Tolentino, będący centrum kultu św. Mikołaja. Administracyjnie należy do diecezji Macerata-Tolentino-Recanati-Cingoli-Treia.
27 czerwca 1783 roku kościół otrzymał tytuł bazyliki mniejszej.
Jest jednym z najważniejszych sanktuariów środkowych Włoch.
Historia kościoła i klasztoru XIII–XVIII wiek Augustianie byli obecni w Tolentino począwszy od zjednoczenia ich wspólnot eremickich w 1256 roku. Kiedy w 1275 roku przełożeni nowego zakonu żebraczego wysyłali do tego miejsca Mikołaja z Castel Sant’Angelo (późniejszego św. Mikołaja z Tolentino), klasztor był już dobrze zorganizowany i miał podstawowe struktury: budynek, w którym mieszkali duchowni i oratorium, gdzie sprawowali nabożeństwa i posługi religijne (spowiedź i kazania). W 1284 roku szlachcianka Bionda dei Franchi przekazała darowiznę w wysokości połowy swojego majątku na rzecz klasztoru. Z oficjalnego dokumentu sporządzonego z tej okazji wynika, że w tym roku w Tolentino istniał kościół i klasztor pod wezwaniem św. Augustyna (Sant'Agostino). Późniejszy rozwój klasztoru i kościoła związany jest z osobą Mikołaja, który już za życia był uważany za świętego. Opinia o jego świętości rozszerzyła się w Marche po jego śmierci w 1305 roku. Do jego doczesnych szczątek, umieszczonych w drewnianym sarkofagu pośrodku wielkiej kaplicy zaczęły przybywać tłumy pielgrzymów. W latach 1360–1370 został zbudowany monumentalny, prostokątny krużganek. Kościół klasztorny, istniejący od 1284 roku, był obiektem złożonym z jednej nawy, przykrytej otwartą więźbą dachową i prostokątnego prezbiterium z płasko zamkniętą apsydą. W XIV i XV wieku został rozbudowany i 31 października 1465 roku konsekrowany przez biskupa Camerino otrzymując przy tej okazji nowe wezwanie – św. Mikołaja. 14 stycznia 1485 roku klasztor św. Mikołaja, na mocy dekretu papieża Innocentego VIII oraz zgody władz miejskich, został objęty w posiadanie przez augustiańską kongregację lombardzką (Congregazione agostiniana osservante di Lombardia). W tym samym roku powstał projekt i kosztorys budowy nowego kościoła. W 1503 roku ukończono budowę nawy. Prace dekoracyjne w nowej świątyni ciągnęły się przez cały XVII wiek. W latach 1632–1634 augustianie postanowili wybudować kaplice poszerzając w tym celu boki kościoła kosztem północnego portyku średniowiecznego krużganku. Począwszy od kwietnia 1608 roku, na wniosek i koszt gminy Tolentino zaczęli budować nową, obszerną kaplicę od strony północnej transeptu, w której początkowo zamierzali złożyć relikwie Świętych Ramion św. Mikołaja. Później jednak kaplicę poświęcono Najświętszemu Sakramentowi, a relikwie umieszczono po drugiej stronie kościoła, w rozbudowanej XV-wiecznej zakrystii. Prace w kaplicy, którą następnie przykryto kulistą kopułą z latarnią, zostały przerwane, po czym wznowione w 1642 roku. Ostateczny kształt,zachowany do dziś, nadał kaplicy w 1858 roku architekt Giovanni Battista Carducci.
Zakonnicy kongregacji lombardzkiej byli obecni w Tolentino niemal bez przerwy, aż do zniesienia zakonu w 1810 roku. W tym czasie rozwinął się kult św. Mikołaja, a kompleks kościelno-klasztorny został rozbudowany i udekorowany.
XIX wiek Niepomyślne wydarzenia polityczne z końca XVIII i początku XIX wieku dotknęły klasztor św. Mikołaja, podobnie jak każdy dom zakonny we Włoszech. W 1797 roku między Napoleonem a Stolicą Apostolską został podpisany w mieście traktat. Potem nastąpiły likwidacje klasztorów, dokonane przez Napoleona, a następnie przez napoleońskie Królestwo Włoch. Zakonnicy byli usuwani z klasztorów, klasztor św. Mikołaja został przeznaczony na koszary wojskowe. Pozostałością tamtych czasów jest napis „żandarmeria” („gendarmeria”), widoczny nad drzwiami wejściowymi. W 1815 roku augustianie powrócili do klasztoru, podejmując dzieło promocji sanktuarium.
XX wiek W 1926 roku dzięki staraniom ojca Nicoli Fusconiego odkryto szczątki św. Mikołaja. W 1932 roku zbudowano kryptę, w której złożono ciało świętego, połączone ze Świętymi Ramionami.
XXI wiek Trzęsienie ziemi z 9 listopada 2016 roku wyrządziło ciężkie szkody w kompleksie bazyliki. Uszkodzeń doznały pomieszczenia klasztorne, freski z Wielkiej kaplicy, drewniany strop nawy i apsyda. Po trzęsieniu ziemi podjęto w kompleksie kościelno-klasztornym i przyległych muzeach niezbędne prace naprawcze, których koszt wyniósł około 8 milionów euro. W II połowie 2018 roku otwarto ponownie nawę główną i Kaplicę Świętych Ramion.
Architektura Fasada mały|left|200px|Portal główny Budowa fasady przebiegała etapami. Część dolna została ozdobiona gotyckim portalem, zbudowanym z kamienia istryjskiego w latach 1432–1435 według projektu florenckiego rzeźbiarza Nanniego di Bartolo zwanego Rosso. 5 lutego 1630 roku kamieniarz Florindo Orlandi di Cagli udekorował portal w stylu późnego manieryzmu. Część dolna fasady składa się z pięciu sekcji obramowanych pilastrami w porządku toskańskim, posadowionych na wysokich cokołach i wspierających wyraźnie wystający gzyms, pod którym znajduje się napis z nazwą kościoła. W części środkowej mieści się wspomniany portal główny, który flankują dwa portale boczne, zwieńczone złamanymi tympanonami. Nad nimi znajdują się dwa wysokie okna zwieńczone tympanonami półkolistymi. Części skrajne fasady wypełniają półkoliste nisze i tablice z herbami. W 1630 roku augustianie zakupili dom naprzeciwko kościoła, aby zburzyć go i powiększyć plac przed kościołem. W sierpniu 1721 roku przed fasadą zbudowano jednostopniowe schody. mały|240px|Apsyda bazyliki i kampanila 4 czerwca 1757 roku zawarto umowę z kamieniarzem Giovannim Andreą Ascanim w sprawie ukończenia fasady poprzez zbudowanie jej części górnej, co nastąpiło w 1767 roku. Dwa lata wcześniej rozebrano średniowieczny szczyt fasady. Część górna, flankowana spływami wolutowymi, podzielona została pilastrami na trzy części. Partię centralną wypełnia rozeta w formie promieniującego słońca, symbolu św. Mikołaja. Części boczne zostały wypełnione niszami. Całość wieńczy balustrada o dość niezwykłej jak na Marche formie architektonicznej, na której ustawiono cztery marmurowe kandelabry i krzyż papieski upamiętniający wizytę papieża Piusa VII w 1814 roku.
Na początku XX wieku fasada była w bardzo złym stanie technicznym, w związku z czym podjęto decyzję o jej generalnej renowacji w połączeniu z obchodami 600-lecia śmierci św. Mikołaja w 1905 roku. Wykonawcą robót, przeprowadzonych pod kierunkiem Vivianiego, dyrektora regionalnego urzędu konserwacji zabytków, był kamieniarz Francesco Nicoletti. W latach1986–1989 oczyszczono i uzupełniono marmurową okładzinę fasady.
Kampanila Po północnej stronie prezbiterium znajduje się kampanila o wyraźnych późnogotyckich cechach, widocznych w trójlistnych, ostrołukowych oknach komory dzwonnej. Rozpoczęta jeszcze w XIV wieku została ukończona przed 1492 rokiem. W 1519 roku jej szczyt został zwieńczony pinaklem, który uszkodziło uderzenie pioruna. Obecne zwieńczenie zrealizowano w XVIII wieku.
Wnętrze 240px|mały|Wnętrze 240px|mały|Strop (fragment) Strop Zasadniczym elementem przestrzeni nawy kościoła jest drewniany, kasetonowy, pozłacany strop, zbudowany w latach 1605–1628 na zlecenie augustiańskiego biskupa Giambattisty Viscontiego przez snycerza Filippa da Firenze, wspomaganego przez syna Piera. Strop jest arcydziełem sztuki barokowej, jedynym w Marche. Ma długość ponad 38 metrów, składa się z 21 kasetonów pogrupowanych w 3 rzędach. Tematem ikonograficznym kasetonów są: herb biskupi, posągi świętych (w liczbie 18) ponadnaturalnej wielkości, oraz Chrystus Zbawiciel i Matka Boża.
Prezbiterium – ołtarz główny Dekoracja prezbiterium i chóru zakonnego realizowana była etapami na przestrzeni wieków. Stalle z drewna orzechowego wykonali w XVII wieku bracia Vincenzo i Filippo Rossi. Ołtarz główny, ozdobiony marmurami, został zbudowany w 1905 roku z okazji 600-lecia śmierci św. Mikołaja. Kopuła została wzniesiona w 1859 roku przez architekta Giovanniego Battistę Carducciego. Zdobiący ją fresk, Widzenie św. Ezechiela przez Rafaela jest dziełem Luigiego Fontany. Malowidło, uszkodzone przez uderzenie pioruna, odrestaurował w 1924 roku Francesco Ferranti. Freski na pozostałych częściach kopuły są również dziełem Fontany. Na bocznych ścianach prezbiterium wiszą dwa duże płótna, namalowane między 1627 a 1628 rokiem przez Giovanniego Battistę Foschiego. Przedstawiają one Objawienie się Matki Bożej świętym Augustynowi i Mikołajowi oraz Cud Świętych Ramion. Dwa boczne otwory drzwiowe wyrzeźbili w drewnie w 1926 roku miejscowi snycerze Nicola i Enrico Reali. Prowadzą z nich wejścia na dzwonnicę oraz na chór muzyczny kaplicy Świętych Ramion.
Kaplice boczne Kościół ma po cztery kaplice boczne oraz kaplicę Najświętszego Sakramentu, Wielką Kaplicę św. Mikołaja i kaplicę Świętych Ramion.
Kaplice po prawej stronie Kaplica Matki Bożej Królowej Pokoju Pierwszą licząc od prezbiterium jest kaplica Matki Bożej Królowej Pokoju (Cappella della Vergine della Pace). Obraz ołtarzowy, Matka Boża Królowa Pokoju (lub Matka Boża od Drzewa Oliwnego), namalował w 1810 roku Giuseppe Lucatelli.
Kaplica Matki Boskiej Dobrej Rady W centrum ołtarza kaplicy Matki Boskiej Dobrej Rady (Cappella della Vergine del Buon Consiglio) znajduje się kopia obrazu czczonego pod tym wezwaniem w augustiańskim sanktuarium w Genazzano. Drewniany ołtarz został wykonany w 1850 roku według projektu augustianina Giovanniego Gerolda i pozłocony przez Tita Beccachiodiego. Marmoryzowaną dekorację ścian wykonał w 1873 roku Villebaldo Natali. W ścianach bocznych wiszą dwa obrazy z końca XIX wieku, nawiązujące tematycznie do obrazu ołtarzowego. Płyty kommemoracyjne, umieszczone w dolnych partiach ścian kaplicy upamiętniają zbudowanie sanktuarium w Genazzano i ukończenie wystroju kaplicy w 1873 roku.
Kaplica Najświętszego Serca Obraz ołtarza kaplicy Najświętszego Serca (Cappella del Sacro Cuore), Chrystus ukazujący Najświętsze Serce św. św. Małgorzacie Marii Alacoque namalował w 1920 roku Virgilio Monti. Na lewej ścianie wisi obraz Adoracja pasterzy przypisywany Domenicowi Malpiedi.
Kaplica św. Anny 240px|mały|Kaplica św. Anny 240px|mały|Kaplica Najświętszego Sakramentu Kaplica św. Anny (Cappella di Sant’Anna) zastąpiła kaplicę Narodzenia Najświętszej Maryi Panny (cappella della Natività della Beata Vergine), zlikwidowaną podczas przebudowy, zrealizowanej przez Carducciego w 1859 roku. W jej ołtarzu znajduje się jedno z najważniejszych dzieł bazyliki, Wizja św. Anny pędzla Giovanniego Francesca Barbieri. Matka Maryi została ukazana w chwili otrzymania od anioła wiadomości o swoim zbliżającym się macierzyństwie. W tle znajduje się jej małżonek, Joachim, składający ofiarę w świątyni.
Kaplice po lewej stronie Kaplica Matki Bożej Cudownej Kaplica Matki Bożej Cudownej (Cappella della Madonna dei Miracoli) jest pierwszą po lewej tronie, licząc od prezbiterium. Obraz ołtarzowy, przedstawiający św. Jana z Sahagún, przywracającego życie młodej dziewczynie, namalował w 1691 roku Giovanni Anastasi, autor fresków w klasztorze. Pierwotnie znajdowała się tutaj Madonna z Dzieciątkiem, czczona jako Matka Boża Cudowna (przechowywana obecnie w Muzeum).
Kaplica św. Ryty Obraz ołtarza kaplicy św. Ryty (Cappella di Santa Rita), przedstawiający Świętą i datowany 1912 namalował Girolamo Capoferri Tolentino.
Kaplica Matki Bożej Pocieszenia Ołtarz kaplicy Matki Bożej Pocieszenia (Cappella della Madonna della Consolazione) był dziełem bractwa Confraternita dei cinturati. Obraz ołtarzowy, Madonna z Paskiem między św. Augustynem a św. Moniką, namalował w 1858 roku Luigi Fontana.
Kaplica św. Tomasza z Villanuevy Obraz ołtarzowy kaplicy św. Tomasza z Villanuevy (Cappella di San Tommaso da Villanova), Jałmużna św. Tomasza z Villanuevy, został sprowadzony w 1663 roku z Rzymu. Jego autorem jest najprawdopodobniej Giuseppe Ghezzi.
Kaplica Najświętszego Sakramentu