Franciszek Mazur (1897–1967)

Franciszek Mazur, ps. „Marcin”, „Górnik” (ur. 29 stycznia 1897 w Woli Batorskiej, zm. 6 maja 1967 w Jaworznie) – polski polityk, jeden z przywódców Polskiej Partii Socjalistycznej oraz przewodniczący konspiracyjnej organizacji PPS WRN w Jaworznie podczas okupacji hitlerowskiej, członek Centralnego Związku Zawodowego Górników na terenie województwa krakowskiego, odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, imieniem Stanisławy i Franciszka Mazurów nazwano ulicę Mazur w Jaworznieul. Mazur w Jaworznie – w dniu 26 maja 2022 r. na Sesji Rady Miejskiej w Jaworznie radni podjęli uchwałę w sprawie zmiany uchwały nr XXVII/401/2012 Rady Miejskiej w Jaworznie w sprawie sprostowania i ujednolicenia pisowni istniejących nazw ulic i placów na terenie Jaworzna z dnia 20 grudnia 2012 r. (Dziennik Urzędowy Województwa Śląskiego z 2013 r. poz. 1547).

Pochowany na cmentarzu „Pechnickim” w Jaworznie przy ul. Grunwaldzkiej (Kwatera X rząd 12, grób 5).

Życiorys Lata młodzieńcze Franciszek Mazur s. Kazimierza i Anny z d. Mazur, ur. 29 stycznia 1897 r. w Woli Batorskiej pow. Bochnia, syn małorolnego chłopa, ukończył 4 klasy szkoły powszechnej w Woli Batorskiej.  W 1907 r. jego ojciec wyjechał do pracy w kopalni „Michał” w Michałowicach (okolice Ostrawy w Czechach), pozostawiając go na służbie u obcych ludzi. W 1910 r. ojciec zabrał go do Ostrawy gdzie podjął pracę w kopalni „Michał”artykuł „Była Kopalnia Michał zostanie znowu otwarta dla zwiedzających”, autor Czesław Gamrot, Zwrot miesięcznik Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w RC, 13 maja 2020 r. w charakterze pomocnika górnika. W latach 1912–1914 należał do polskiej organizacji „Skaut”, prowadzonej przez Jerzego Kaszpera kierownika polskiej szkoły, Towarzystwa Gimnastycznego Polskiej Partii Socjalistycznej „Sita”, która skupiła w swoich szeregach młodzież robotnicząwniosek do Komitetu Krzyża i Medalu Niepodległości stanowiący załącznik nr 2 do pisma nr 2244 z dnia 13 marca 2024 r. Wojskowego Biura Historycznego im. gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego, s. 2 oraz Związków Zawodowych „Unia Górników”. Do wybuchu I wojny światowej był zatrudniony w przemyśle węglowym.

Okres I wojny światowej i 20-lecia międzywojennego W latach 1914–1918 po rozwiązaniu Towarzystwa Gimnastycznego Polskiej Partii Socjalistycznej „Sita” należał do Związków Zawodowych „Unia Górników”, w których pełnił funkcję tajnego łącznika pomiędzy strajkującymi i żądającymi poprawy bytu robotnikami. Za działalność tę został aresztowany. W tym czasie jako poborowy służył w armii monarchii austro-węgierskiej (1915-1917)str. 6 Książeczki wojskowej wydanej przez P.K.U. Kraków w 7 stycznia 1919 r., z której został reklamowany przez ww. kopalnię. W kopalni pracował do 1919 r. W okresie od 7 stycznia 1919 r. do dnia 26 września 1921 r. jako ochotnik służył w 2 Pułku Szwoleżerów Rokitniańskich w Bielsku – oddział Kawalerii Wojska Polskiego. Podczas służby w wojsku brał udział: wojnie polsko-czeskiej, w zajęciu Pomorza, a także jako ochotnik w wojnie polsko-bolszewickiej (Kijów, Odessa, Zamość, Przeworsk, Włocławek i Równe)książeczka wojskowa wydana przez P.K.U. Kraków w 7 stycznia 1919 r., s. 10-11 wniosek do Komitetu Krzyża i Medalu Niepodległości stanowiący załącznik nr 2 do pisma nr 2244 z dnia 13 marca 2024 r. Wojskowego Biura Historycznego im. gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego, s. 2.

W latach 1922–1929 w Tenczynku pracował w kopalni węgla „Krystyna” w charakterze wozaka a później górnika. Był członkiem Polskiej Partii Socjalistycznej i Centralnego Związku Górników. Latem 1924 r., będąc przewodniczącym Oddziałowego Centralnego Związku Górników, przeprowadził udany strajk przeciwko redukcji zatrudnienia. W tym czasie wchodził w skład komitetu PPS w Krzeszowicach. W latach 1922–1929 w Tenczynku pracował w kopalni węgla „Krystyna” jako górnik dołowy. Był członkiem Polskiej Partii Socjalistycznej i Centralnego Związku Górników. Latem 1924 r., będąc przewodniczącym Oddziałowego Centralnego Związku Górników, przeprowadził udany strajk przeciwko redukcji zatrudnienia. W tym czasie wchodził w skład komitetu PPS w Krzeszowicach.

W lutym 1926 r. współorganizował generalny strajk protestacyjny w Zagłębiu Krakowsko-Dąbrowskiemu, przeciwko rządom Józefa Piłsudskiego, po czym przeniósł się do Jaworzna. W Jaworznie podjął pracę jako górnik dołowy, w kopalni „Kościuszko” i wszedł w skład Komitetu PPS i Zarządu C.Z.G.

W dniu 18 maja 1931 r. podczas strajku generalnego w Zagłębiu Krakowsko-Dąbrowskim, został delegatem strajkujących, przeciwko obniżeniu płac. Strajk zakończył się zwycięstwem okupionym stratą czterech towarzyszy i kilku rannych. Dyrekcja kopalni za strajk, usunęła ze stanowiska inspektora inż. Szczymeckiego.

Pogrzeb ofiar strajku był potężną, zorganizowaną i groźną manifestacją mieszkańców Jaworzna i okolic. W związku z manifestacją władze sanacyjne utworzyły na terenie Jaworzna szkołę policji państwowej, tzw. „drewniaków” w liczbie 200 słuchaczy, którzy każdego dnia patrolowali dzielnice robotnicze.

W lutym 1932 r. był współorganizatorem generalnego strajku protestacyjnego robotników z Zagłębia Krakowsko-Dąbrowskiego, przeciwko redukcji ich zatrudnienia oraz zatopienia kopalni węgla „Klimontów”, w wyniku którego dyrekcja kopalni zaniechała wprowadzenia tych zmian.

W marcu 1933 r. w Jaworznie współorganizował strajk przeciwko redukcji zatrudnienia górników, który zakończył się sukcesem. W konsekwencji przeniesiony został wraz z załogą, z kopalni „Kościuszko” do innych kopalń. Od 1934 r. został górnikiem kopalni „Piłsudski”odręcznie napisany życiorys przez Franciszka Mazura.

W 1934 r. wspólnie z Władysławem Susek i Stanisławem Patuchą, tworzą zasadniczy trzon Zarządu oddziałowego Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego w Jaworznie, który liczył około 52 członków. W ramach TUR, dla robotników i górników organizował odczyty, na których prelegentami byli m.in. Stanisław Dubois, Józef Cyrankiewicz, Papier, Matuszewski, Ryszard Rysiewicz, Kowalczyk. Każde wystąpienie prelegentów było protokołowane przez granatową policję. Obecni byli również wywiadowcy. Sale spotkań były przepełnione robotnikami i górnikami. Wydatki finansowe na organizację odczytów były pokrywane z własnych funduszy Zarządu Oddziałowego TUR, uzyskiwane z różnego rodzaju imprez oraz dobrowolnych datków robotników i górników.

W 1934 r. wspólnie z towarzyszami, powołał do życia pierwszą Gromadę Czerwonych Harcerzy, która w 1937 r. utworzyła najliczniejszy Hufiec Czerwonych Harcerzy na terenie województwa krakowskiego i tarnowskiego. W 1939 r. Hufiec Czerwonych Harcerzy liczył 400 harcerzy.

Dzięki rzetelnej i ofiarnej pracy całego grona „Turowców” i starszych harcerzy, Franciszek Mazur, Stanisława Mazur – jego żona (prowadziła bibliotekę), Edward Bulgi, Władysław Susek i Stanisław Patuch, mogli zorganizować obozy harcerskie, stworzyć bibliotekę – ok. 2.000 pozycji książek, zakupić radio, sztandar, a harcerzom sprzęt turystyczny i mundury.

W sierpniu 1937 r. był współorganizatorem strajku jaworznickich górników, którzy popierali również strajk chłopski.

W 1938 r. w Jaworznie i Łodzi klasa robotnicza odniosła zwycięstwo. W kwietniu 1939 r. Burmistrzem Jaworzna został Jan Nosal działacz PPS, były poseł na Sejm II kadencji w II RP.

Okres II wojny światowej Okres okupacji hitlerowskiej to czas walki członków PPS. Majątek TUR został ukryty pośród jego członków. Na początku okupacji Franciszek Mazur korzystał z ukrytego radia „TUR” i przekazywał uzyskane wiadomości zaufanym członkom partii.

W grudniu 1939 r. otrzymał polecenie z Okręgowego Komitetu Wykonawczego PPS w Krakowie (w okresie od października 1939 r. do maja 1944 r. PPS przyjęła konspiracyjną formę działania Wolność, Równość, Niepodległość) nawiązania kontaktu ze starymi towarzyszami. W 1940 r. Adam Rysiewicz ps. „Skiba”, „Teodor”, „Adam” polecił mu zorganizowanie powiatu OW PPS w Jaworznie, które to zadanie wykonał w lutym 1940 r. Zadaniem OW PPS w Jaworznie, było dostarczanie nielegalnych dokumentów zagrożonym obywatelom polskim, przeprowadzanie ich przez „zieloną granicę” do Generalnej Guberni, dostarczanie lekarstw i żywności więźniom obozu KL Auschwitz – Birkenau oraz do obozu w Sosnowcu, organizowanie ucieczek więźniom, sabotowanie ruchu zakładu pracy poprzez spalanie zasobów węgla znajdujących się na zwałach kopalnianych, podkładanie bomb zegarowych pod niemieckie pociągów (transporty), organizowanie pomocy dla społeczności lokalnej oraz dostarczanie materiałów wybuchowych, pochodzących z kopalni, do Generalnej Guberni, celem prowadzenia działań dywersyjno – sabotażowych na terenach okupowanych.

W latach 1940–1941 kierownictwo organizacji podziemnej PPS na terenie Brzeszcz, czyli, Jan Nosal ps. „Jan”, „Boruta”, Piotr Hałoń, Marcin Krzemień i Alozy Firganek, nawiązało ścisłą współpracę z PPS obwodu jaworznicko – chrzanowskiego, którą kierował Franciszek Mazur ps. „Marcin”, „Górnik” wspólnie z Franciszkiem Kobielskim ps. „Seret”, Franciszkiem Gują ps. „Wierny”, Michałem Stożkiem ps. „Trójkąt”, Bolesławem Łuckosiem ps. „Łoś”, Ludwikiem Kitą ps. „Sęp”, Franciszkiem Kasprzykiem ps. „Błękitny”, Stanisławem Stolarczykiem ps. „Maszynista” oraz Józefem Mrożkiem ps. „Strug”Praca zbiorowa Auschwitz Nazistowski obóz Śmierci, Wydawnictwo Państwowego Muzeum Oświęcim – Brzezinka 1988, s. 213Wspomnienia członków Obwodowego komitetu konspiracyjnej Polskiej Partii Socjalistycznej w czasie II wojny światowej tj. w latach 1939–1945 w Jaworznie, opracowane przez Franciszka Kobielskiego, otrzymane z Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu, nr inw. 106716 A Państwowe Muzeum w Oświęcimiu s. 4-5. Obie organizacje podlegały Adamowi Rysiewiczowi, który z ramienia Okręgowego Komitetu Robotniczego PPS w Krakowie, sprawował nadzór nad organizacją i działalnością konspiracyjną PPS na terenach przyłączonych do Rzeszy – Zagłębia Dąbrowskiego, Jaworznickiego, Chrzanowskiego, Oświęcimskiego i Brzeszcz.

Grypsy i ucieczki z KL Auschwitz Organizacja PPS w Jaworznie rozważała zorganizowanie ucieczki Stanisława Dubois – popularnego przywódcy „Staśka” z KL Auschwitz, który został stracony w sierpniu 1942 r. Franciszek Mazur brał udział w przygotowaniu ucieczki Józefa Cyrankiewicza z obozu KL Auschwitz, ponieważ znał go osobiście (ucieczka ta nie doszła do skutku).Ubranie cywilne m.in. dla Józefa Cyrankiewicza przekazał Karol Bąk – krawiec z Brzeszcz, który otrzymywał je z terenu WiedniaOświadczenie z dnia 28 lipca 1960 r. złożone przez Franciszka Mazura w Państwowym Muzeum w Oświęcimiu, pismo nr IV-2/1702/60 z dnia 1 sierpnia 1960 r..

Udzielił schronienia w swoim domu w Jaworznie więźniowi z obozu w Oświęcimiu Kazimierzowi Hałoń, który uciekł w dniu 10 lutego 1943 r.Tomasz Sobański książka Ucieczki Oświęcimskie, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej Warszawa 1966. Wydanie I, s. 28 – 33Praca zbiorowa, Polska Partia Socjalistyczna w latach wojny i okupacji 1939–1945. Księga wspomnień Tom II., Polska Fundacja Upowszechniania Nauki, Polskie Towarzystwo Przyjaciół Pamiętnikarstwa Warszawa s. 621 – 622.

Stanisława Mazur, żona Franciszka Mazura ps. „Marcinowa” była łączniczką. Odbierała ona między innymi, od Jana Nosala ps. „Jan”, „Boruta”, grypsy przekazywane przez Józefa Cyrankiewicza, będącego więźniem KL Auschwitz., a następnie przewoziła je do JaworznaPraca zbiorowa, Polska Partia Socjalistyczna w latach wojny i okupacji 1939–1945. Księga wspomnień Tom I, Polska Fundacja Upowszechniania Nauki, Polskie Towarzystwo Przyjaciół Pamiętnikarstwa Warszawa s.321. Grypsy do Jana Nosala dostarczał robotnik cywilny o imieniu Franek (b.d.b.) – obozowy łącznik.