– nosząca nazwisko Jamesa Curtisa Hepburna transkrypcja pisma i dźwięków języka japońskiego na alfabet łaciński, którą wykorzystał w trzecim wydaniu swojego słownika japońsko-angielskiego z 1886 roku. System ten został opracowany w 1885 roku przez , które proponowało zastąpienie nim znaków kanji i kany. Nazywany jest także . Współcześnie jego najbardziej rozpowszechnioną wersją jest „wersja zmodyfikowana” zaproponowana w trzecim wydaniu słownika New Japanese-English Dictionary (1954) wydawnictwa Kenkyūsha.
Wprowadzenie Obecny system Hepburna jest najszerzej stosowaną i najprostszą metodą transkrypcji języka japońskiego. Wystarczy jedynie poznać i zapamiętać stosunkowo proste w tym przypadku zasady zmienionej wymowy angielskiej, ale oddającej prawidłową wymowę w języku japońskim.
Ze względu na to, że niektóre słowa japońskie, jak np. 芸者 geisha, czy 将軍 shōgun dotarły do Polski zanim rozpowszechniła się transkrypcja Hepburna, były one i nadal są często w zapisie: gejsza i szogun. Stało się tak w wyniku bezpośredniego przeniesienia wymowy angielskiej, odmiennej od wymowy w języku japońskim. Zapis w języku polskim, zgodny z wymową w języku japońskim, to odpowiednio: gejsia/geisia i siogun.
Warianty Istnieje wiele wariantów latynizacji Hepburna. Dwoma najpopularniejszymi są:
Wersja tradycyjna (ang. traditional Hepburn), zmieniana w kolejnych wydaniach słownika Hepburna (wyd. I – 1867, wyd. II – 1872, wyd. III – 1886), z których wydanie trzecie jest uważane za autorytatywne. Hepburn w pierwszym wydaniu zawsze stosował makrony do zapisu długich samogłosek (ā, ī, ū, ō), jednak w kolejnych wydaniach zastąpił ā i ī przez aa i ii. Zrezygnował również z używania ō w niektórych sytuacjach (np. czasownik 思う（おもう） w pierwszym wydaniu był zapisany jako omō, a w kolejnych jako omou). Ten wariant charakteryzuje się zapisywaniem zgłoskotwórczego n jako m przed spółgłoskami b, m i p, np. Shimbashi dla 新橋. Wykorzystywany jest na znakach kolei Japan Railways. , znana też jako wersja poprawiona, w której zapis zgłoskotwórczego n jako m przed pewnymi spółgłoskami nie jest już używany, np. Shinbashi dla 新橋. Wersja ta została wprowadzona w trzecim wydaniu New Japanese-English Dictionary (1954) wydawnictwa Kenkyūsha, a później zaadaptowana przez Bibliotekę Kongresu Stanów Zjednoczonych. Jest to najpopularniejszy system transkrypcji języka japońskiego w obcojęzycznych słownikach i publikacjach.
W samej Japonii w użyciu istnieją także inne warianty: Standard Ministerstwa Ziemi, Infrastruktury, Transportu i Turystyki, który wykorzystuje wersję zmodyfikowaną, długie ō zapisując jednak jako o, np. Otacho dla 太田町. Wariant ten wykorzystywany jest na znakach drogowych道路標識のローマ字（ヘボン式） の綴り方.. Standard paszportowy Ministerstwa Spraw Zagranicznych, który zezwala na używanie w latynizacji japońskich nazwisk, zwłaszcza w paszportach. W szczególności zapisuje zgłoskotwórcze n jako m przed spółgłoskami b, m i p oraz pozwala na zapis długiego ō jako o, ou/oo lub oh (np. nazwisko 佐藤（さとう） może zostać zapisane jako Sato, Satou lub Satoh).
Szczegóły tych wariantów znajdują się niżej.
Cechy Główną cechą latynizacji Hepburna jest to, iż jej pisownia opiera się na fonologii języka angielskiego. Tam, gdzie sylaby konstruowane w sposób regularny według sylabariusza języka japońskiego zawierają „niestabilną” spółgłoskę dla współczesnego języka mówionego, ortografia zmieniana jest na lepiej oddającą, dla władających angielszczyzną, właściwy dźwięk; przykładowo し zapisywane jest jako shi, nie zaś * si.
Część językoznawców jest niechętna latynizacji Hepburna, ponieważ pisownia oparta na wymowie może przesłaniać regularne pochodzenie struktur fonetycznych, fleksji i koniugacji języka japońskiego. Zwolennicy twierdzą z kolei, że latynizacja ta nie jest przeznaczona do bycia narzędziem językoznawczym. Korzysta z niej w swojej Gramatyce japońskiej autorytet polskiej japonistyki Romuald Huszcza.
Wymowa Zapis transkrypcji Hepburna znajduje dość dobre przybliżenie w polskich głoskach. Wszystkie głoski z wyjątkiem poniższych wymawia się tak samo jak w języku polskim: ch wymawia się jak ć; j wymawia się jak dź; sh wymawia się jak ś; ts wymawia się jak c; w wymawia się jak ł; y wymawia się jak j; z wymawia się jak dz.
Następujące głoski są raczej obce dla użytkowników języka polskiego: u wymawia się z rozluźnionymi ustami; f nie jest spółgłoską wargowo-zębową, a dwuwargową, co upodabnia ją do dmuchnięcia; przez co jest zgodna z szeregiem h r wymawiane różnie: od l do r, zwykle w pozycji dziąsłowo-zębowej języka, zawsze przy jego pojedynczym ruchu. n wymawia się zależnie od pozycji: jak n nosowe i dźwięczne (potencjalnie dowolnie przedłużalne), jeśli zapisane jest jako n bądź n na końcu wyrazu, jeśli nie zachodzi jedna z poniższych sytuacji, jak zwykłe n przed następującymi literami latynizacji: t, d, z, ch i j (geminizowane przed n), jak n wymawiane w polskich wyrazach bank czy tango przed k i g, jak m przed p i b (geminizowane przed m).
Długie samogłoski A + A Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna: Połączenie a + a zapisywane jest jako aa, jeżeli występuje na granicy między morfemami. : {ji + ya} + {a + ku} = jaaku – zło Tradycyjna latynizacja Hepburna: Długa samogłoska a zawsze zapisywana jest jako aa. : {o} + {ba + a} + {sa + n} = obaa-san – babcia Zmodyfikowana latynizacja Hepburna: W pozostałych przypadkach długa samogłoska a oznaczana jest makronem. : {o} + {ba + a} + {sa + n} = obāsan – babcia
I + I Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna: Połączenie i + i zawsze zapisywane jest jako ii : o + ni + i + sa + n = oniisan – starszy brat : o + ji + i + sa + n = ojiisan – dziadek : o + i + shi + i = oishii – smaczny : ni + i + ga + ta = Niigata : ha + i + i + ro = haiiro – popielaty
U + U Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna: Połączenie u + u zapisywane jest jako uu, jeżeli występuje na granicy między morfemami lub na końcu słownikowej formy czasownika. : {ku} + {-u} = kuu – jeść : {nu} + {-u} = nuu – szyć Japońskie słowo みずうみ („jezioro”), choć zapisywane za pomocą pojedynczego znaku , składa się z dwóch morfemów: 水（みず） (mizu, „woda”) i 海（うみ）(umi, „morze”).: {mi + zu} + {u + mi} = mizuumi – jezioro W pozostałych przypadkach długa samogłoska u oznaczana jest makronem. : {su + u} + {ga + ku} = sūgaku – matematyka : {chu + u} + {i} = chūi – uwaga : {gu + u + ta + ra} = gūtara – próżniak
E + E Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna: Połączenie e + e zapisywane jest jako ee, jeżeli występuje na granicy między morfemami. : {nu + re} + {e + n} = nureen – niezadaszona weranda Tradycyjna latynizacja Hepburna: Długa samogłoska e zawsze zapisywana jest jako ee. : {o} + {ne + e} + {sa + n} = oneesan – starsza siostra Zmodyfikowana latynizacja Hepburna: W pozostałych przypadkach długa samogłoska e oznaczana jest makronem. : {o} + {ne + e} + {sa + n} = onēsan – starsza siostra
O + O Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna: Połączenie o + o zapisywane jest jako oo, jeżeli występuje na granicy między morfemami. : {ko} + {o + do + ri} = koodori – taniec W pozostałych przypadkach długa samogłoska o oznaczana jest makronem. : {ko + o + ri} = kōri – lód : {to + o} + {ma + wa + ri} = tōmawari – okrężna droga : {o + o} + {sa + ka} = Ōsaka – Osaka
O + U Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna: Połączenie o + u zapisywane jest jako ou, jeżeli występuje na granicy między morfemami lub na końcu słownikowej formy czasownika. : {o} + {-u} = ou – gonić : {ma + yo} + {-u} = mayou – zgubić się : {ko} + {u + ma} = kouma – źrebię : {ko} + {u + shi} = koushi – cielę W pozostałych przypadkach długa samogłoska o oznaczana jest makronem. : {ga + (sokuon)} + {ko + u} = gakkō – szkoła : {to + u} + {kyo + u} = Tōkyō – Tokio : {be + n} + {kyo + u} = benkyō – nauka : {de + n} + {po + u} = dempō lub denpō – telegram : {ki + n} + {yo + u} + {bi} = kinyōbi lub kin’yōbi – piątek : {ko + u} + {shi} = kōshi – krata
E + I Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna: Połączenie e + i zawsze zapisywane jest jako ei. : ga + ku + se + i = gakusei – student : ke + i + ke + n = keiken – doświadczenie : se + i + fu + ku = seifuku – mundurek : me + i = mei – bratanica, siostrzenica
Pozostałe połączenia samogłosek Wszystkie pozostałe połączenia samogłosek zapisywane są oddzielnie. : ka + ru + i = karui – lekki : u + gu + i + su = uguisu – wierzbownik japoński : o + i = oi – bratanek, siostrzeniec
Zapożyczenia językowe Długie samogłoski w wyrazach zapożyczonych oznaczone znakiem chōonpu () zapisywane są z makronami (ā, ī, ū, ē, ō). : se + (chōonpu) + ra + (chōonpu) = sērā – marynarz : pa + (chōonpu) + ti + (chōonpu) = pātī – impreza : hi + (chōonpu) + ta + (chōonpu) = hītā – grzejnik : ta + ku + shi + (chōonpu) = takushī – taksówka : su + (chōonpu) + pa + (chōonpu) + ma + n = Sūpāman – Superman : ba + re + (chōonpu) + bo + (chōonpu) + ru = barēbōru – siatkówka : so + (chōonpu) + ru = sōru – podeszwa Połączenia samogłosek w wyrazach zapożyczonych zawsze zapisywane są oddzielnie. : ba + re + e = baree – balet : so + u + ru = souru – dusza, Seul : mi + i + ra = miira – mumia
Inne odmiany Istnieje również różne odmiany transkrypcji Hepburna do oznaczania długich samogłosek. Na przykład 東京（とうきょう） może zostać zapisane jako: Tōkyō: oznaczane makronami. Zgodne z zasadami wersji tradycyjnej oraz zmodyfikowanej systemów, uważane za standard; Tokyo: nieoznaczane. Jest to zgodne z wyrazami japońskimi, które weszły do angielszczyzny lub polszczyzny (np. Osaka, gdzie pierwsza samogłoska jest długa). Jest to również niepisana konwencja używana w systemie przyjętym de facto i używanym w znakach i innych anglojęzycznych informacjach w Japonii; Tôkyô: oznaczane akcentami przeciągłymi (cyrkumfleksami lub popularnie: daszkami). Cyrkumfleksy wykorzystywane są w alternatywnych latynizacjach Nihon-shiki oraz Kunrei-shiki i używane, jeżeli procesor tekstu nie umożliwia użycia makronów. Tohkyoh: oznaczane za pomocą h (jedynie po o). Niekiedy znane pod nazwą „wersji paszportowej”, jako że japońskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych zezwoliło (jednak nie wymaga) na wykorzystanie w paszportach; Toukyou: zapisywane za pomocą pisowni kany: ō jako ou lub oo (zależnie od kany) oraz ū jako uu. Sposób ten jest czasami nazywany wāpuro rōmaji, ponieważ służy on do tworzenia tekstu japońskiego przy użyciu procesora tekstu (jap. wādo purosessā z ang. word processor) wyposażonego w klawiaturę z alfabetem łacińskim i sylabariuszem japońskim. Metoda ta pozwala na dokonywanie zapisu wyrazu w kanie, rozróżniając między おう (jak np. w zapisywanym Toukyou) oraz おお (jak w zapisywanym tooi). Słowo wāpuro oznacza urządzenie do sporządzania tekstów w języku japońskim, przypominające wyglądem maszynę do pisania z niewielkim ekranem. Program do niej nazywa się wāpuro-sofuto (sofuto pochodzi od software). Metoda i maszyny te były w powszechnym użyciu w Japonii w latach 70. i 80. XX w., przed erą komputerów. Obecnie w podobny sposób sporządza się teksty przy pomocy klawiatury komputera; Tookyoo: zapisywane przez podwajanie samogłosek. Zgodne z zasadami transkrypcji JSL, ale popularne również podczas zapisywania wyrazów obcego pochodzenia bez odwołania do konkretnego systemu, np. paatii dla パーティー (z ang. party, przyjęcie) zamiast pātī.
Partykuły Tradycyjna i zmodyfikowana latynizacja Hepburna: Partykułę ha zapisuje się wa.
Tradycyjna latynizacja Hepburna: Partykułę he zapisuje się ye (e po reformie ortografii w 1946 roku). Partykułę wo zapisuje się wo.
Zmodyfikowana latynizacja Hepburna: Partykułę he zapisuje się e. Partykułę wo zapisuje się o.
Zgłoskotwórcze n Tradycyjna latynizacja Hepburna: Zgłoskotwórcze n () zapisywane jest jako n przed spółgłoskami, ale jako m przed spółgłoskami wargowymi, t.j. b, m i p. Przed samogłoskami i y zapisywane jest jako n- (z myślnikiem; aby uniknąć niejasności pomiędzy na przykład n + a i na lub n + ya i nya).