mały|Wręczenie nagród i wyróżnień laureatom konkursu „Zabytek Zadbany” 2025 w Żyrardowie Zabytek Zadbany – doroczny konkurs Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Generalnego Konserwatora Zabytków, którego celem jest promocja opieki nad zabytkami, w tym propagowanie najlepszych wzorów badań, konserwacji, adaptacji, utrzymania i zagospodarowania zabytków.

W imieniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego nadzór nad konkursem sprawuje Generalny Konserwator Zabytków, a za jego realizację odpowiada Narodowy Instytut Dziedzictwa. Oceny konkursowych zgłoszeń dokonuje jury konkursowe, które jest powoływane przez Generalnego Konserwatora Zabytków. Konkurs Zabytek Zadbany kierowany jest do właścicieli, użytkowników, posiadaczy i zarządców obiektów zabytkowych.

Historia Konkurs powstał w 1975 roku. Zapoczątkowany został przez polskiego architekta i historyka Bohdana Rymaszewskiego, który w latach 1971–1983 pełnił funkcję generalnego konserwatora zabytków. Od początku istnienia konkursu jego zasady pozostają w dużej mierze bez zmian i od samego początku organizowany jest przez generalnego konserwatora zabytków.

Ocenie podlegają prace przeprowadzone w przeciągu ostatnich pięciu lat. Od samego początku kapituła konkursu zwraca szczególną uwagę na wysoką jakość wykonywanych prac zgodnie ze sztuką konserwatorską i wytycznymi konserwatora zabytków. Pierwsza edycja konkursu zbiegła się z Międzynarodowym Rokiem Ochrony Zabytków w 1975 roku. W PRL-u, w latach 70. i 80. XX wieku użytkownikami, właścicielami czy też zarządcami obiektów zabytkowych najczęściej były podmioty państwowe: PGR-y, ośrodki zdrowia, szkoły oraz wojsko. Zdarzały się też wyjątki np. w postaci lokalnych stowarzyszeń i osób prywatnych, chociaż w latach 1975–1984 takich laureatów było tylko około dziesięciu procent ze wszystkich nagrodzonych. W latach 1975–1980 w konkursie nie było żadnych kościołów i innych obiektów sakralnych. Później stały się one regularnymi uczestnikami konkursu. Po roku 1992, gdy w stan likwidacji postawiono PGR-y, do konkursu w większej mierze zaczęto zgłaszać pałace, dwory i zamki. Robili to zarówno prywatni właściciele, jak i samorządu lokalne.

Dość duże zmiany nastąpiły w roku 1999. Wówczas to konkurs zaczął być organizowany przez dalej przez generalnego konserwatora zabytków, ale od tej pory pod patronatem marszałka Sejmu RP oraz ministra kultury i dziedzictwa narodowego. Ponadto utworzono trzy kategorie: architektury i budownictwa, dzieła sztuki obronnej (lub ich części) oraz zabytki archeologiczne o własnej formie terenowej. Zrezygnowano natomiast z zabytkowych cmentarzy, układów urbanistycznych i zespołów budowlanych oraz zabytkowych parków i ogrodów. O ile przez wcześniejsze 25 lat obiekty zgłaszali konserwatorzy wojewódzcy, to od 1999 roku mogli to robić tylko właściciele lub użytkownicy obiektów, którzy zgłaszali budynki do konserwatora wojewódzkiego, a ten po ocenie obiektów na swoim terenie nominował do nagrody maksymalnie dwa. W dalszym etapie komisja przy konserwatorze generalnym wybierała maksymalnie sześć. Spośród nich konserwator generalny wybierał nie więcej niż trzech równorzędnych laureatów. Otrzymywali oni dyplom oraz brązową tablicę informującą o zwycięstwie, przeznaczoną do umieszczenia na obiekcie. Od tego też czasu nagrodę Zabytku Zadbanego mogły otrzymać zaledwie trzy obiekty w jednym roku.

Cel konkursu i zasady oceniania

Cel konkursu Celem Konkursu jest promocja opieki nad zabytkami, w tym propagowanie najlepszych wzorów badań, konserwacji, adaptacji, utrzymania i zagospodarowania zabytków, w szczególności uwzględniając:

Prawidłowe wykonywanie prac badawczych, konserwatorskich, restauratorskich lub robót budowlanych przy zabytku; Właściwe użytkowanie zabytku, które podkreśla jego walory i nie wpływa ujemnie na posiadane przez zabytek wartości; Rewaloryzację zabytku podkreślającą jego walory i nie wpływającą ujemnie na posiadane przez zabytek wartości.

Zasady udziału Konkurs ma charakter otwarty i nieodpłatny, adresowany jest do właścicieli, posiadaczy i zarządców obiektów zabytkowych wpisanych do rejestru zabytków nieruchomych, którzy wzorowo wywiązują się z obowiązku opieki nad zabytkami.

Warunkiem udziału w konkursie jest przesłanie kompletu dokumentacji zgłoszeniowej, zgodnie z Regulaminem konkursu opublikowanym na stronie nid.pl.

Prawo składania zgłoszeń mają właściciele zgłaszanych zabytków, ich posiadacze i zarządcy, a także Wojewódzcy Konserwatorzy Zabytków, kierownicy delegatur Wojewódzkich Urzędów Ochrony Zabytków oraz konserwatorzy samorządowi.

Kategorie konkursowe

Utrwalenie wartości zabytkowej obiektu; Rewaloryzacja przestrzeni kulturowej i krajobrazu (w tym założenia dworskie i pałacowe); Adaptacja obiektów zabytkowych; Architektura i budownictwo drewniane; Zabytki techniki (w tym budownictwo przemysłowe i inżynieryjne); Zabytek dostępny; Kategoria specjalna: właściwe użytkowanie i stała opieka nad zabytkiem.

Nagrodzeni i wyróżnieni w latach 2012-2026 2012

Utrwalenie wartości zabytkowej obiektu: Dwór w Kopytowej Wyróżnienia: Zamek biskupi w Siewierzu, Zamek w Prószkowie, Kościół Mariacki w Katowicach Rewaloryzacja przestrzeni kulturowej i krajobrazu: Park Kulturowy Fortyfikacji Miejskich „Twierdza Gdańsk” Wyróżnienia: Dolina Miłości w Zatoni Dolnej, Willa rodziny Fränkel w Prudniku, Kościół Matki Bożej Pocieszenia w Jodłówce Adaptacja obiektów zabytkowych: Muzeum Archeologiczne w Gdańsku Wyróżnienia: Ogród Dendrologiczny w Przelewicach, Nowa synagoga w Ostrowie Wielkopolskim, Pałac Kotulińskich w Czechowicach-Dziedzicach Architektura i budownictwo drewniane: Kościół św. Trójcy i Matki Boskiej w Twardogórze, Kościół Świętych Apostołów Szymona i Judy Tadeusza w Kosieczynie Wyróżnienia: Cerkiew św. Paraskewy w Radrużu, Ratusz w Nowym Warpnie Architektura przemysłowa i dziedzictwo techniki: Most wiszący w Ozimku Wyróżnienia: dworzec kolejowy w Przemyślu, Zespół Huty Żelaza w Zagwiździu, dawna fabryka papieru w Poznaniu

2013 Utrwalenie wartości zabytkowej obiektu: Dwór obronny w Łękach Górnych Rewaloryzacja przestrzeni kulturowej i krajobrazu: Pałac w Żmigrodzie Adaptacja obiektów zabytkowych: Synagoga w Dąbrowie Tarnowskiej Architektura i budownictwo drewniane: Kościół św. Anny w Brzezinach Architektura przemysłowa i dziedzictwo techniki: Zespół „Starej Przędzalni” w Żyrardowie

2014 Utrwalenie wartości zabytkowej obiektu: Budynek Urzędu Wojewódzkiego w Szczecinie Wyróżnienia: Bazylika Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Świętej Lipce, Kurtyna I-V południowa Fortu nr 2 „Kościuszko” Twierdzy Kraków, Most gotycki na Młynówce w Kłodzku Rewaloryzacja przestrzeni kulturowej i krajobrazu: Zespół kaplic cmentarnych w Jeleniej Górze Wyróżnienia: Park Norweski w Cieplicach Śląskich-Zdroju, Wieża mieszkalno-obronna z umocnieniami bastionowymi w Rzemieniu, Zespół dworsko-parkowy z folwarkiem w Wiechlicach Adaptacja obiektów zabytkowych: Wieża Piastowska w Opolu Wyróżnienia: Zamek w Goli Dzierżoniowskiej, Kościół poewangelicki w Nowym Stawie, Kuźnia w Dolsku Architektura i budownictwo drewniane: Cerkiew Opieki Matki Bożej w Hańczowej Wyróżnienia: Kościół św. Anny w Zaklikowie, Kościół św. Macieja Apostoła w Trzebicku, Kościół Wszystkich Świętych w Cudzynowicach Architektura przemysłowa i dziedzictwo techniki: Dworzec kolejowy w Puszczykówku Wyróżnienia: Bieszczadzka Kolejka Leśna, Chlewnia i obora w zespole folwarcznym w Wysokiej, Dawna zajezdnia tramwajowa w Szczecinie

2015 Utrwalenie wartości zabytkowej obiektu: dawny szpital Świętej Trójcy w Broniszowie Wyróżnienia: Ratusz w Kamiennej Górze, Willa Leopolda Kindermanna w Łodzi, Kolegiata św. Jana Chrzciciela w Myśliborzu Rewaloryzacja przestrzeni kulturowej i krajobrazu: zabytkowe domy na murze miejskim przy ul. Sowińskiego w Dobrym Mieście Wyróżnienia: Pałac w Większycach, Zespół pałacowo-parkowy w Warce-Winiarach, Miejskie mury obronne w Trzcińsku-Zdroju Adaptacja obiektów zabytkowych: Stara Kopalnia w Wałbrzychu Wyróżnienia: Centrum Dialogu Międzykulturowego „Dom Mendelsohna” w Olsztynie, Kościół św. Jana w Gdańsku, Wieża ciśnień w Kościanie Architektura i budownictwo drewniane: Willa „Oksza” w Zakopanem Wyróżnienia: Dawne kasyno oficerskie w Legionowie, Kościół Świętego Krzyża w Głogówku, Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Lutczy Architektura przemysłowa i dziedzictwo techniki: Fabryka Sztuki w Łodzi Wyróżnienia: Kolektor sanitarny przy ul. Mostowej w Przemyślu, Zespół szybu Maciej w Zabrzu, Centrum Techniki i Rozwoju Regionu „Muzeum Nowoczesności” w Olsztynie

2016 Utrwalenie wartości zabytkowej obiektu: kościół Chrystusa Króla w Kwitajnach Rewaloryzacja przestrzeni kulturowej i krajobrazu: Dwór w Kłóbce Adaptacja obiektów zabytkowych: Dworzec Morski w Gdyni (ob. Muzeum Emigracji w Gdyni) Architektura i budownictwo drewniane: Dom Ludowy w Supraślu Architektura przemysłowa i dziedzictwo techniki: Kanał Elbląski: pochylnie Buczyniec, Kąty, Oleśnica, Jelenie, Całuny; śluzy: Miłomłyn, Zielona, Ostróda, Mała Ruś

2017 Utrwalenie wartości zabytkowej obiektu: kościół zamkowy Najświętszej Marii Panny Rewaloryzacja przestrzeni kulturowej i krajobrazu: Zespół parkowo-pałacowy w Dobrzycy Adaptacja obiektów zabytkowych: Centrum Konferencyjne Zamek w Szczecinku Architektura i budownictwo drewniane: Drewniany dom w Zborowskiem Architektura przemysłowa i dziedzictwo techniki: Dworzec kolejowy Wieliczka Park Właściwe użytkowanie i stała opieka nad zabytkiem: kaplica Trójcy Świętej w Lublinie

2018 Utrwalenie wartości zabytkowej obiektu: kaplica Hochberga przy kościele św. Wincentego i św. Jakuba we Wrocławiu Rewaloryzacja przestrzeni kulturowej i krajobrazu: Park-arboretum w Gołuchowie Adaptacja obiektów zabytkowych: Dwór w Psieniu-Ostrowie Architektura i budownictwo drewniane: brak Zabytki techniki: Walcownia – Muzeum Hutnictwa Cynku w Katowicach Właściwe użytkowanie i stała opieka nad zabytkiem: kościół ewangelicko-augsburski w Pasymiu

2019 Utrwalenie wartości zabytkowej obiektu: Zakład Karny w Nowym Wiśniczu Rewaloryzacja przestrzeni kulturowej i krajobrazu: skansen w Markowej Adaptacja obiektów zabytkowych: Dworzec kolejowy w Kościerzynie Architektura i budownictwo drewniane: kościół Pokoju w Jaworze Zabytki techniki: wieża ciśnień w Biedrusku Właściwe użytkowanie i stała opieka nad zabytkiem: Kościół św. Jerzego w Gliwicach-Ostropie,

2020 Utrwalenie wartości zabytkowej obiektu: Kościół Matki Boskiej Różańcowej w Koszalinie-Jamnie Wyróżnienia: Rotunda Świętego Mikołaja w Przemyślu, Biały Domek - Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie, Wieża Ariańska w Wojciechowie Rewaloryzacja przestrzeni kulturowej i krajobrazu: (brak laureata) Wyróżnienia: (brak wyróżnień w tej kategorii) Adaptacja obiektów zabytkowych: Klasztor magdalenek, obecnie Centrum Aktywności Społecznej w Szprotawie Wyróżnienia: Willa „Japonka” w Krzeszowicach, Biały Spichlerz w Słupsku, Zespół klasztorny dawnego opactwa cysterek w Trzebnicy Architektura i budownictwo drewniane: Lamus w Knyszynie Wyróżnienia: Kościół parafialny Świętego Marcina Biskupa w Starej Wiśniewce, Kościół parafialny Świętych Apostołów Piotra i Pawła wraz z dzwonnicą – dawna cerkiew greckokatolicka w Hannie, Budynek dawnego dworca cesarskiego w Gumniskach Małych Zabytki techniki: Wieża ciśnień w Malborku Wyróżnienia: Pływalnia Miejska w Siemianowicach Śląskich, Wodozbiór - Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie Właściwe użytkowanie i stała opieka nad zabytkiem: Zamek w Pszczynie, Siedziba Muzeum Warszawy – zespół jedenastu kamienic przy Rynku Starego Miasta 28-42 / ul. Nowomiejskiej 4-8 w Warszawie

2021 Utrwalenie wartości zabytkowej obiektu: Kościół św. Wojciecha i św. Stanisława Biskupa w Kaliszu Wyróżnienia: Budynek dawnej dyrekcji Stoczni Gdańskiej przy ul. Doki 1 w Gdańsku, , Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny – Gwiazda Morza w Sopocie Rewaloryzacja przestrzeni kulturowej i krajobrazu: