Oddział Śląski Towarzystwa Przyjaciół Książki – stowarzyszenie kulturalne działające na terenie Śląska z siedzibą w Katowicach w latach 1968–2002.
Historia 20.05.1968 r. w imieniu członków Warszawskiego Oddziału Towarzystwa Przyjaciół Książki zamieszkałych na Śląsku, Roman Chrząstowski zaprosił na spotkanie organizacyjne mieszkańców Śląska. W I tomie Kroniki Towarzystwa zanotowano: „Towarzystwo Przyjaciół Książki w Warszawie – obejmujące zasięgiem działalności cały kraj – nie mogło, ze względu na dzielącą je od poszczególnych ośrodków odległość, zabezpieczyć [sic!] częstych kontaktów ze swoimi członkami. Spotkania, odczyty, wystawy bibliofilskie i inne imprezy, organizowane w Warszawie przez Zarząd Główny Towarzystwa, odbywały się z reguły bez udziału członków z terenu. Stąd też w katowickim środowisku bibliofilskim, jednym z liczniejszych w kraju, zrodziła się myśl powołania do życia pierwszego Oddziału Towarzystwa Przyjaciół Książki z siedzibą w Katowicach w celu rozwijania działalności analogicznej do prowadzonej w Warszawie”.
TPK działało na podstawie Statutu zatwierdzonego 16.01.1958 r. przez Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy, a uzupełnionego zmianami dotyczącymi tworzenia Oddziałów, zatwierdzonymi 10.05.1969 r. decyzją Urzędu Spraw Wewnętrznych Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy. W rejestrze Stowarzyszeń i Związków nadano mu numer 589. Towarzystwo zamierzało inicjować i organizować zebrania, odczyty, dyskusje, wykłady, wystawy, konkursy, kiermasze i aukcje, urządzać wycieczki dla członków Towarzystwa do miejsc i instytucji związanych z książką, jej produkcją, przechowywaniem i rozpowszechnianiem, a także historią. Planowano wydawanie druków bibliofilskich lub materiałów wzorowych edytorsko bądź typograficznie, prowadzenie biblioteki działającej na rzecz bibliofilów, publikowanie materiałów propagujących miłośnictwo książki, przyznawanie dyplomów uznania za zasługi dla książki i bibliofilstwa.
Na spotkaniu inaugurującym działalność pierwszego w kraju Oddziału TPK z siedzibą w Katowicach zebrało się 41 osób, w tym 20 członków Towarzystwa (zamieszkałych w Katowicach, Bytomiu, Cieszynie, Dąbrowie Górniczej, Gliwicach, Opolu i Zabrzu). Na zachowanej liście obecności widnieją następujące, podane w kolejności alfabetycznej, nazwiska: Stanisław Bocianowski, Roman Chrząstowski, Franciszek German, Włodzimierz Goriszowski, Maria Hampel, Helena Karpińska, Janina Kłodnicka, Celestyn Kwiecień, Danuta Łęcka, Zbigniew Sokołowski, Jan Spólnicki, Barbara Stebnicka, Lucjan Stępień, Tadeusz Szutryk, Irena Waś, Stanisława Weberowa, Janina Wierzbowska, Marian Wojciechowski, Witold Zembrzuski oraz Witold Zwoliński. Wśród zaproszonych gości znaleźli się m.in. współzałożyciele Śląskiego Towarzystwa Miłośników Książki i Grafiki z 1938 roku: Piotr Stasiak, Paweł Steller i Ludwik Brożek. Dwaj pierwsi na długie lata związali się z nowo powstałym katowickim Oddziałem Towarzystwa.
Zarządy i członkowie Na pierwszym spotkaniu wybrany został pierwszy Zarząd na 2-letnią kadencję. W jego skład weszli: Marian Wojciechowski (prezes), Roman Chrząstowski i Zbigniew Sokołowski (wiceprezesi), Franciszek German (sekretarz) oraz Stanisław Bocianowski (skarbnik). W ciągu 34 lat działalności jeszcze 13-krotnie wybierano nowe władze. Prezesurę sprawowali kolejno: Marian Wojciechowski (1968–1972, 2 kadencje), Stefan Kossek (1972–1976, 2 kadencje), Roman Chrząstowski (1976–1980, 1982–1985, 1990–1995, 5 kadencji), Janina Stolarzewiczowa (1980–1982, 1 kadencja), Aleksander Widera (1985–1990, 1 kadencja), Mieczysław Skinderowicz (1995–1998, 2 kadencje), Magdalena Skóra (1998–2001, 1 kadencja) i Krystian Szczęsny (2001–2002, 1 kadencja), który po rozwiązaniu OŚ TPK został prezesem ŚTMKiG.
Stowarzyszenie było elitarne ze względu na warunki, jakie musieli spełniać przyjmowani członkowie. Byli to ludzie nietuzinkowi – miłośnicy ksiąg, związani pasją lub wykonywanym zawodem z książkami i grafiką – pracownicy naukowi, literaci, redaktorzy, graficy, introligatorzy, drukarze, wydawcy, antykwariusze, księgarze czy bibliotekarze. W sumie Towarzystwo zgromadziło w swej dokumentacji deklaracje 246 osób.
Godność Członka Honorowego nadano w 1994 r.: Romanowi Chrząstowskiemu, Halinie Markiewiczowej, Józefowi Mayerowi i Franciszkowi Germanowi.
Spotkania Spotkania odbywały się co miesiąc. Siedzibą Towarzystwa była Izba Rzemieślnicza przy pl. Wolności (1968-1991), od 2.04.1991 do 17.03.1999 r. – Wojewódzka Biblioteka Publiczna przy ul. Ligonia 5/7, a od 17.03.1999 r. Biblioteka Śląska przy pl. Rady Europy 1. Na spotkaniach wygłaszali prelekcje, odczyty, gawędy i referaty zarówno członkowie Oddziału, jak i zaproszeni goście. W sumie odbyło się 347 zebrań bibliofilskich. Z czasem towarzyszyła im oprawa muzyczna, wizualna, a wreszcie – multimedialna. Pierwsze tego typu spotkanie odbyło się w grudniu 1973 r., kiedy to zapalony fotograf Józef Mayer zaprezentował przeźrocza z podróży odbytej w latach 60. i 70. XX w. po wybrzeżach Rumunii. Na zaproszenie z odczytami przyjeżdżali prelegenci z całej Polski. Byli to m.in.: Juliusz Wiktor Gomulicki, Janusz Odrowąż-Pieniążek, Maria Grońska, Aleksander Bocheński, Andrzej Kłossowski, Stanisław Strumph-Wojtkiewicz, Witold Szolginia, Józef Ondrusz, Michał Hilchen, Roman Tomaszewski. Z Watykanu przyjechał na spotkanie z bibliofilami ks. Marek Rostkowski. Swoje gawędy wygłaszały również osoby pochodzące z Katowic i najbliższej okolicy: Bolesław Lubosz, Antoni Halor, Edward Prus, Sabina Chromińska, Marta Straszna, Jan Pierzchała, Karol Musioł. Z rewizytą śląscy bibliofile wyjeżdżali 13 razy, głównie do Bochni, Warszawy i Wrocławia.
Prelegenci rozprawiali o ciekawych postaciach związanych z nauką, sztuką, a przede wszystkim z książką, grafiką czy ekslibrisem. Kolejnym tematem poruszanym na spotkaniach była działalność instytucji związanych z książką – zarówno z jej produkcją, jak i przechowywaniem oraz udostępnianiem. Wśród kolejnych tematów pojawiły się: polonica XVIII w., ekslibrisy, ruch bibliofilski, historia drukarstwa, książki, księgarstwa i bibliotek. Bibliofile prezentowali własne księgozbiory, opowiadali o sobie i swoich pracach. Dzielili się refleksjami po zjazdach bibliofilskich czy wernisażach, w których brali udział.
Miejscem zebrań były kolejne siedziby Towarzystwa. Spotykano się także w pracowni Pawła Stellera, w prywatnych mieszkaniach (u państwa Stellerów czy Bocianowskich, Aleksandra Szczęścikiewicza), muzeach czy bibliotekach.
Bibliofile wyjeżdżali 12 razy. Podczas wyjazdów zwiedzili m.in.: Państwowe Muzeum im. Przypkowskich w Jędrzejowie, Dworek Mikołaja Reja w Nagłowicach, Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach, zbiory ks. majora Walentego Ślusarczyka w Nowej Słupi, Muzeum Śląskie we Wrocławiu, Jasną Górę, stałą wystawę poświęconą Janowi Wyplerowi w Kochłowicach oraz zabytki w Bochni, Brzegu, Cieszynie, Krakowie, Opolu, Pszczynie, Rudach Wielkich, Skoczowie, Tarnowie, a także zamek w Rogowie Opolskim. W 1977 r. zorganizowano wycieczkę do Czechosłowacji, gdzie bibliofile zwiedzili Pragę, Hradczany i Karlsztajn. Była to jedyna wyprawa komilitonów poza granice Polski.
Działalność wystawiennicza W czasie swojej ponad 30-letniej działalności zorganizowali lub byli współorganizatorami 55 wystaw. Prezentowali swoje prace lub zbiory bibliofilskie w muzeach, bibliotekach, klubach i profesjonalnych galeriach, m.in. w: Bytomiu, Cieszynie, Katowicach, Krakowie, Opolu, Poznaniu, Siemianowicach Śląskich, Warszawie i Zabrzu. Stałą wystawę prac zorganizował w swoim domu Zygmunt Szkocny. Ekspozycjom towarzyszyły wydawane druczki bibliofilskie prezentujące sylwetki bibliofilów czy wystawiane kolekcje.
Działalność wydawnicza Wydano 39 publikacji zwartych, kilkadziesiąt druków okolicznościowych, 48 „Komunikatów” ukazujących się z reprodukowaną okładką „Gazet Śląskich dla ludu polskiego”, 10 „Komunikatów” z okładką „Tygodnika Polskiego poświęconego włościanom”, 7 tomów kronik Towarzystwa, a także zaproszenia, afisze i katalogi aukcyjne drukowane głównie w zakładach katowickich: Uniwersytecie Śląskim, Bibliotece Śląskiej, Katowickich Zakładach Graficznych. Zlecano także prace drukarniom jędrzejowskim: Oficynie Muzeum im. Przypkowskich, „Exbudowi” czy Oficynie PP „Desa”, Oficynie Drukarskiej Książnicy Miejskiej im. M. Kopernika w Toruniu oraz pszczyńskiej Oficynie Drukarskiej Aleksandra Spyry. Wewnętrznym organem „prasowym”, informującym o wydarzeniach i działalności Oddziału, były nieregularnie ukazujące się „Komunikaty”. Od maja 1976 do czerwca 1995 roku wydano 47 numerów oraz 1 numer specjalny z okazji jubileuszu 25-lecia OŚ TPK z rysunkiem Gwidona Miklaszewskiego. Zaopatrzone były w okładki drukowane na papierze czerpanym z reprodukowaną winietą XVIII-wiecznego czasopisma, wydawanego we Wrocławiu w latach 1789–1806, noszącego tytuł „Gazety Śląskie dla Ludu Pospolitego”. Po wyborach w 1995 r. prezesem Towarzystwa został Mieczysław Skinderowicz, który kontynuował wydawanie „Komunikatów”, jednak zmienił rodzaj zamieszczanych w nich treści i ich formę. Przez kolejne lata ukazywały się z okładką zaopatrzoną w winietę „Tygodnika Polskiego Poświęconego Włościanom”. W ciągu trzech lat (1995–1997) ukazało się 10 numerów. Po 1997 roku zaprzestano ich wydawania.
Publikacje Bibliofilskie, numerowane 1. Mayer Józef, Humor bibliofilski. Katowice 1974.
2. Szolginia Witold, Ekslibrisy dla Jana Parandowskiego. Na słunecznym zygarzy. Katowice 1974.
3. W kręgu bibliofilów śląskich. Oprac. Marian Wojciechowski. Katowice 1972.
4. Parandowski Jan, Książka i pokój. Katowice 1975.
5. Bury Ryszard de, O miłości do ksiąg to jest Philobiblon (Fragmenty). Przeł. [z łac.] Jan Kasprowicz, do dr. przygot. Roman Chrząstowski, Janusz Kuśnierz, Józef Mayer. Katowice 1977.
6. Kwiecień Celestyn, Stanisław Ligoń (1879–1954). Katowice 1977.
7. Wantuła Jan, Najdawniejszy chłopski ekslibris polski. Katowice 1978.
8. Plantin Krzysztof, Szczęście tego świata. Sonet. Przeł. [z fr.] Irena Tabakowska, oprac. Józef Mayer. Katowice 1979.
9. Zbiory bibliofilów śląskich. Wystawa z okazji X-lecia Oddziału. Pod red. Romana Chrząstowskiego, wstęp C. Kwiecień. Katowice 1978.
10. Norwid Cyprian Kamil, Fortepian Chopina = Le piano de Chopin. Red. wyd. Roman Chrząstowski, przygot. do dr. Franciszek German i Józef Mayer. Warszawa Katowice 1980.
11. Rosprawa przygody starego żołnierza roku pańskiego 1595 uczyniona, Przedmowa książki do przechodzących, Zagadka bibliograficzna z lat 1825–1905. Oprac. Józef Mayer, do dr. przygot. Roman Chrząstowski. Katowice 1981.
12. Ziemba Jan, Najstarsze biblioteki Dąbrowy Górniczej. Red. Roman Chrząstowski, do dr. przygot. Józef Mayer. Katowice 1982.
13. Kwiecień Celestyn, Harcerskie dni krwi i chwały. Do dr. przygot. Roman Chrząstowski. Katowice 1982.
14. Stasiak Piotr, Śląskie Towarzystwo Miłośników Książki i Grafiki 1937–1939. Do dr. przygot. Roman Chrząstowski i Józef Mayer. Katowice 1983.
15. Wiszniowski Tobiasz, Do ksiąg. Przedmowa do „Trenów”. Do dr. przygot. Józef Mayer, oprac. Maria Skalicka. Katowice 1983.
16. Frantz Wiktor, Taki sobie felieton. Do dr. przygot. Roman Chrząstowski. Katowice 1983.
17. Zegadłowicz Emil, Gawęda poety z typografem (Fragmenty). Wybr. i notkę bibliogr. oprac. Danuta Musiołowa, pod red. Romana Chrząstowskiego. Katowice 1984.
18. Zaremba Jan, Na powrót zwłok generała Józefa Bema. Wiersz z 1929 r. Posł. opatrzył Józef Mayer, red. Roman Chrząstowski. Katowice 1984.
19. Gostomski Hieronim, Do Polski (Fragment). Oprac. Danuta Musiołowa i Grażyna Niewiadomska, pod red. Romana Chrząstowskiego. Katowice 1985.
20. Karasiński Jan, Sen metrampaża [wiersz]. Do dr. przygot. Roman Chrząstowski. Katowice 1985.
21. W 75 rocznicę urodzin Jana Sztwiertni. Do dr. przygot. Aleksander Widera, red. Roman Chrząstowski. Katowice 1986.
22. 75 lat Związku Harcerstwa Polskiego. Oprac. Roman Chrząstowski. Katowice 1986.
23. Na pięćdziesięciolecie Sekcji Bibliofilskiej w Katowicach. [Oprac. Roman Chrząstowski]. Katowice 1987.