mały|Intuicyjny system oceny żywności Nutri-Score
Nutri-Score (5-Colour Nutrition Label, 5-CNL) – pięciokolorowa etykieta żywieniowa, będąca próbą uproszczenia systemu oceny ogólnej wartości żywieniowej produktu spożywczego. System został opracowany przez francuskich naukowców z zespołu ds. Badań nad Epidemiologią Żywienia (L’Equipe de Recherche en Epidémiologie Nutritionnelle – EREN) pod kierownictwem Serge’a Hercberga. W pracach nad systemem brała także udział Agencja ds. Żywności, Środowiska, Bezpieczeństwa i Higieny Pracy (Agency for Food, Environmental and Occupational Health and Safety – ANSES) i Rada ds. Zdrowia Publicznego (High Council for Public Health – HCSP). W związku z przyjętą metodologią obliczania algorytmu Nutri-Score, wdrożenie tego systemu do powszechnego użytku, budzi poważne kontrowersje w niektórych krajach UE.
System Nutri-Score został przyjęty do dobrowolnego stosowania i wdrożony po raz pierwszy we Francji w 2017 roku, a nadzór nad jego wdrożeniem sprawuje francuska Agencja ds. Zdrowia Publicznego (Santé Publique France – „Sante”), która jest podległa francuskiemu Ministerstwu Zdrowia. W ostatnich latach także inne kraje zdecydowały się na formalne zaakceptowanie systemu do dobrowolnego stosowania na swoich rynkach: Belgia (2018), Szwajcaria (2019), Niemcy (2020), Luksemburg (2020) i Holandia (2021). Ze względu na kontrowersje związane z metodologią i algorytmem obliczeniowym stojącym u podstaw systemu oraz brakiem zgodności ze strategią UE określaną jako „Farm to Fork Strategy” („Od pola do stołu”), wskazuje się na konieczność opracowania bardziej holistycznego systemu znakowania. W wyniku prób narzucenia systemu jako obowiązującego w Unii Europejskiej, w Europie pojawia się coraz więcej głosów sprzeciwiających się systemowi. W listopadzie 2021 roku włoski urząd antymonopolowy (AGCM) rozpoczął pięć dochodzeń, związanych z wykorzystaniem oznaczeń systemu Nutri-Score na froncie opakowania. Wszczęto również postępowanie przeciwko francuskiemu właścicielowi aplikacji Yuka, która jest dostępna w sklepach Google i Apple, której celem jest ocena zdrowotna produktów żywieniowych, w oparciu o system Nutri-Score.
Oznaczenie Nutri-Score, choć ma inną metodologię, bazuje na podobnych założeniach jak system Dziurki od klucza (ang. Keyhole labelling system), który jest stosowany w Norwegii, Szwecji, Danii, Islandii, a także na Łotwie lub „zdrowa opcja” (ang. healthy option) oznaczenia stosowanego do 2016 r. w Holandii. Aktualnie dostępnych jest kilka różnych opcji dodatkowych oznaczeń na froncie opakowania informujących konsumenta o wartości żywieniowej, a tocząca się debata dotyczy wyboru najlepszego systemu, który miałby obligatoryjnie być stosowany we wszystkich krajach Unii Europejskiej.
Skala Nutri-Score podaje ogólną ocenę wartości żywieniowej produktu spożywczego od ciemnozielonego koloru A do czerwonego E (w oficjalnych opracowaniach autorzy podają „od ciemnozielonego do ciemnopomarańczowego”). Produkty oznaczone kolorem ciemnozielonym i literą A to produkty, które w założeniu systemu są pożądane w diecie i powinny być spożywane częściej lub w większej ilości. Natomiast te które oznaczone są kolorem czerwonym i literą E zawierają większą ilość składników, które powinny być ograniczane w codziennej diecie, dlatego powinny być spożywane rzadziej lub w mniejszej ilości. Wynik punktowy obliczeń według formuły Raynera zależy od zawartości wybranych składników odżywczych w 100 g lub 100 ml produktu uważanych za korzystne dla zdrowia (tj. białko, błonnik, owoce/warzywa/orzechy, rośliny strączkowe, oleje: rzepakowy, z orzechów włoskich oraz oliwa), jak i tych, których ilość należy w diecie ograniczać (tj. energia, kwasy tłuszczowe nasycone, cukry, sól). Natomiast w algorytmie obliczania punktacji na potrzeby systemu nie uwzględnia się bezpośrednio takich składników jak np.: witaminy, substancje bioaktywne (przeciwutleniacze i in.), pochodzenie białka, niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT), rodzaj błonnika pokarmowego, czy też dodatki do żywności (np. konserwanty, sztuczne barwniki). System nie uwzględnia stopnia przetworzenia żywności, przez co wysoką punktację często otrzymują produkty ultraprzetworzone. Uzyskany wynik niesie ogólną informację o wartości żywieniowej, która jest skierowana do zdrowej dorosłej populacji konsumentów.
Chociaż Nutri-Score nie obejmuje produktów spożywczych nieobjętych obowiązkową informacją o wartości odżywczej (wymienione w załączniku V Rozporządzenia PE i Rady (UE) nr. 169/2011), to należy mieć świadomość, że z uwagi na przyjętą metodologię, deprecjonuje je.
W założeniu autorów systemu, skala 5 kolorów ma dostarczyć konsumentom prostą, zrozumiałą informację na temat ogólnej wartości żywieniowej, która może zostać wykorzystana przez nich w trakcie zakupów. W przeprowadzonym w 2020 roku w Polsce badaniu on-line techniką CAWI w ograniczonej grupie 135 konsumentów produktów mlecznych zaobserwowano, że Nutri-Score może być pomocny przy dokonywaniu zakupów, szczególnie w kontekście wyboru zdrowszego produktu oraz tego o lepszych wartościach odżywczych, a sam system jest łatwy do zrozumienia. Ze względu jednak na ograniczenia metodologiczne niniejszego badania sondażowego, konieczne jest przeprowadzenie dobrze zaplanowanych, rygorystycznych badań w reprezentatywnej grupie polskich konsumentów w zakresie użyteczności systemu. Niezbędna jest także ocena systemu w zakresie jego zgodności z krajowymi normami żywieniowymi, co przeanalizowano już m.in. we Francji, Holandii i Niemczech. Polscy eksperci ds. żywienia i dietetyki w ogólnopolskim raporcie stwierdzili m.in., że system może wprowadzać konsumentów w błąd poprzez m.in. promocję produktów ultraprzetworzonych na niekorzyść żywności naturalnej czy nisko przetworzonej. System nie gwarantuje także, że wybór przez konsumenta jedynie produktów z najwyższą oceną pozwoli skomponować zbilansowaną dietę – tak stwierdziło 80% badanych ekspertów.
Pierwszym producentem, który wprowadził na swoich produktach system Nutri-Score w Polsce, jest Danone. Oznaczenie to wprowadzane jest również na opakowaniach produktów własnych sieci handlowych Auchan, Carrefour, Aldi, Kaufland i Biedronka. Wprowadzenie Nutri-Score deklaruje m.in. firma Nestle. Ponieważ logo Nutri-Score jest unijnym znakiem towarowym zarejestrowanym w Urzędzie Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej (EUIPO), to stosując logo Nutri-Score należy przestrzegać nie tylko warunków użytkowania znaku towarowego określonych przez właściciela znaku towarowego, ale także uwzględnić ogólne zasady ochrony znaków towarowych, których należy przestrzegać zgodnie z przepisami prawa. Właścicielem znaku towarowego jest Narodowa Agencja Zdrowia Publicznego francuskiego Ministerstwa Zdrowia, czyli „Sante”. Rozwiązanie to, z pewnością łatwo dostępne dla międzynarodowych koncernów i sieci handlowych, najczęściej produkujących i sprzedających żywność wysoko przetworzoną, może deprecjonować mniejszych producentów żywności głównie naturalnej, którzy nie dysponują dużymi budżetami oraz wsparciem prawnym, pozwalającym na wdrożenie systemu.
Znaczenie W Polsce wszystkie będące w obrocie handlowym produkty spożywcze zawierają informację o wartości odżywczej i składzie produktu. Opakowanie powinno być dla konsumentów podstawowym źródłem wiedzy o danym produkcie spożywczym. Często jednak zdarza się tak, że informacje na opakowaniu, a zwłaszcza te dotyczące składu i wartości odżywczych, są trudne do zrozumienia dla osób bez specjalistycznej wiedzy z zakresu żywienia. W założeniu kolorowa etykieta Nutri-Score umieszczona zawsze z przodu opakowania, ma pozwalać konsumentowi porównać ogólną wartość żywieniową produktów spożywczych z tej samej grupy (kategorii), w tym produkty spożywcze różnych producentów. Miało to pozwalać konsumentowi szybko odszukać wśród podobnie zapakowanych produktów te, które powinien spożywać w większej ilości lub częściej oraz zidentyfikować te, które należy spożywać z umiarem (w mniejszej ilości lub rzadziej). Niemniej należy mieć na uwadze, że z uwagi na ograniczenia metodologiczne, system może promować produkty wysoko przetworzone, o niskiej wartości odżywczej, deprecjonując te naturalne, ekologiczne, regionalne. W założeniu system nie jest przeznaczony do porównywania wartości żywieniowej produktów z różnych kategorii. Brak wiedzy w tym zakresie może przyczyniać się do błędnej interpretacji przez konsumenta informacji umieszczonej na opakowaniu produktu.
Upowszechnienie uproszczonego oznakowania żywności Nutri-Score w założeniu ma na celu powstrzymanie wzrostu chorób cywilizacyjnych w społeczeństwie m.in. epidemii otyłości, chorób układu krążenia, cukrzycy, niektórych chorób nowotworowych, których występowanie zdaniem wielu instytucji i organizacji zajmujących się zdrowiem publicznym łączy się ze spożywaniem żywności bogatej w cukry, kwasy tłuszczowe nasycone, sól oraz konserwanty, a ubogiej w pektyny, witaminy i sole mineralne – występujące m.in. w świeżych warzywach i owocach. System jednak nie osiąga tego celu, ponieważ jego niedoskonała metodologia nie uwzględnia stopnia przetworzenia żywności oraz zawartości sztucznych dodatków, a także ważnych substancji m.in. witamin, substancji bioaktywnych, rodzaju błonnika itp.
Uważa się, że intensywnie wyróżniające się metody etykietowania żywności z przodu opakowania, w tym Nutri-Score mogą zachęcić producentów żywności do zmiany receptur wytwarzanych produktów spożywczych w kierunku zdrowszych formulacji. Zwraca się jednak uwagę, że kierunek zmian podejmowany przez producentów w celu uzyskania lepszej kategorii Nutri-Score może być związany z większym stopniem przetworzenia żywności oraz wzrostem liczby stosowanych sztucznych dodatków, co nie jest zgodne z unijną strategią „Farm to Fork Strategy” („Od pola do stołu”). Opisano liczne przykłady „dyskryminacji” przez algorytm Nutri-Score naturalnych i tradycyjnych produktów jak soki czy miód (w tym opatrzonych znakiem: Chronione oznaczenie geograficzne, Chroniona nazwa pochodzenia oraz Gwarantowana tradycyjna specjalność – oznaczenia pochodzenia geograficznego produktów rolnych w Unii Europejskiej), który bardziej preferuje takie produkty wysoko przetworzone lub bogate w dodatki do żywności, jak gazowane napoje słodzone słodzikami, czy produkty czekoladowe w proszku. Przykładem może być porównanie kategorii przyznanych przez algorytm Nutri-Score dla soków (oznaczenie pomarańczowe – kategoria C) oraz napojów gazowanych typu „light” słodzonych słodzikiem (oznaczenie zielone – kategoria B).
Metoda liczenia Proces liczenia bazuje na koncepcji zaproponowanej w 2005 roku przez profesora Mike’a Raynera i składa się z trzech etapów. W pierwszej kolejności ocenia się w postaci punktów wartość żywieniową produktu spożywczego. Krok drugi to obliczanie punktacji w skali Raynera. Wynik ten jest obliczany w ten sam sposób dla wszystkich produktów spożywczych, z wyjątkiem serów, tłuszczów i olejów roślinnych oraz zwierzęcych, a także napojów. Następnie uzyskane punkty wykorzystuje się do właściwego zaklasyfikowania produktu spożywczego w pięciostopniowej skali Nutri-Score.
całkowita liczba punktów N – całkowita liczba punktów P = Ocena punktowa wartości odżywczej
Składniki produktu wpływające negatywnie (N) na wynik Nutri-Score wysoka gęstość energetyczna w 100 g lub w 100 ml, wysoka zawartość cukru, wysoka zawartość kwasów tłuszczowych nasyconych, wysoka zawartość soli.
Składniki produktu wpływające pozytywnie (P) na wynik Nutri-Score zawartość owoców, warzyw, orzechów i roślin strączkowych, zawartość błonnika, zawartość białka, zawartość olejów: rzepakowego, z orzechów włoskich oraz oliwy.