Koło Polskie w Radzie Państwa (Austria)

mały|300px|Koło Polskie w Wiedniu (1913) Koło Polskie w austriackiej Radzie Państwa (niem. Reichsrat); także jako Koło Polskie w Wiedniu – w okresie zaboru austriackiego w latach 1848–1849 i 1861–1918 klub parlamentarny zrzeszający Polaków, zasiadających w Izbie Poselskiej (Abgeordnetenhaus) oraz współpracujących z nim członków Izby Panów (Herrenhaus) austriackiej Rady PaństwaSzerzej na temat austriackiej Rady Państwa w systemie ustrojowym Austro-Węgier zob. Andrzej Dziadzio, Monarchia konstytucyjna w Austrii 1867–1914. Władza – obywatel – prawo, Kraków 2001..

W okresie Wiosny Ludów (22 lipca 1848 – 4 marca 1849) mały|Franciszek Smolka – przywódca demokratów polskich w parlamencie w Kromieryżu (fot. z 1861) Początki wspólnego działania polskich posłów w parlamencie państwa austriackiego datują się na okres Wiosny Ludów. W ogłoszonej 25 kwietnia 1848 tzw. konstytucji kwietniowej przewidziano powołanie dwuizbowego sejmu (Reichstagu) dla krajów austriackich, czeskich oraz Galicji i Bukowiny. W maju 1848 pod wpływem kolejnej rewolucji w Wiedniu cesarz Ferdynand I zapowiedział zwołanie jednoizbowego parlamentu, którego zadaniem miało się stać uchwalenie nowej Konstytucji. W przeprowadzonych na przełomie czerwca i lipcach wyborach 1848 wybrano do tego zgromadzenia 99 posłów z Galicji (71 Polaków, 25 Rusinów, 2 Żydów i 1 Niemca)Jan Kozik, Między reakcją a rewolucją. Studia z dziejów ukraińskiego ruchu narodowego w Galicji w latach 1848–1849, Kraków 1975, s. 86..

Posłowie polscy w większości zasiadali po lewicy. Głównymi ich przywódcami byli demokraci: Florian Ziemiałkowski, Aleksander Dunin Borkowski, Karol Hubicki, Władysław Sierakowski oraz Franciszek Smolka. Zdecydowana mniejszość związała się z konserwatystami. Ich liderami byli Jerzy Henryk Lubomirski, Adam Potocki, a także Antoni Zygmunt Hencel. Polscy posłowie chłopscy należeli przeważnie do prorządowego centrum. 42 polskich deputowanych podpisało akt powołujący do życia „stowarzyszenie” – wspólną reprezentację parlamentarną. Jego prezesem wybrano Seweryna Smarzewskiego, zaś wiceprezesem Jana Tarnowskiego. Jego głównym celem było silniejsze popieranie sprawy krajowejLudwik Dębicki, Portrety i sylwetki z dziewiętnastego stulecia z ilustracjami. Seria 2, T. 2, Kraków 1907, s. 124–126.. Stowarzyszenie zawiązane przez posłów z Galicji w 1848 było pierwszą organizacją, którą można określać jako Koło Polskie. Miało mieć charakter ogólnogalicyjski, jednak jego założyciele nie przyciągnęli nawet wszystkich posłów polskich, przede wszystkim konserwatystów, część z nich brało udział w obradach stowarzyszenia jako niezrzeszeniSzerzej na temat aktywności politycznej „Stowarzyszenia” zob. Krzysztof Karol Daszyk, Austriacki Sejm Konstytucyjny doby Wiosny Ludów a nadzieje i rachuby polityczne galicyjskich Polaków, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” Prace historyczne, z. 132, s. 71-97. Skończyło swoją działalność po rozwiązaniu parlamentu 7 marca 1849Protokoły Koła Polskiego w wiedeńskiej Radzie Państwa (lata 1867–1868), oprac. Zbigniew Fras i Stanisław Pijaj, Kraków 2001, s. 29.. mały|Florian Ziemiałkowski – pierwszy prezes Koła Polskiego (fot. z 1880) mały|Kazimierz Grocholski – przywódca podolaków i drugi prezes Koła Polskiego w austriackiej Radzie Państwa (1880)

Członkowie „Stowarzyszenia” w parlamencie austriackim Nikodem Bętkowski (Wieliczka), Adam Bielecki (Rymanów), Seweryn Bieliński (Gliniany), Michał Buszek (Stary Sącz), Ludwik Dolański (Bóbrka), Edward Duniewicz (Narajów), Aleksander Dunin-Borkowski (Lwów), Jan Durbasiewicz (Gorlice), Marian Dylewski (Lwów), Aleksander Stanisław Dzieduszycki (Stryj), Jan Fedorowicz (Tarnopol), Antoni Zygmunt Hencel (Kraków), Karol Hubicki (Olejów), Wojciech Hyciek (Żywiec), Henryk Janko (Komarno), Mikołaj Kański (Gdów), Czesław Kobuzowski (Żmigród), Józef Konopka (Skawina), Stanisław Koszowski (Sambor), Edmund Kraiński (Dobromil), Jan Krauze (Jarosław), Karol Langie (Kraków), Julian Leszczyński (Krosno), Bogusław Longchamps (Lesko), Maksymilian Machalski (Brzesko), Jan Makuch (Jordanów), Jan Marin (Dynów), Jan Micewski (Drohobycz), Meliton Pieńczykowski (Krzywcze), Walerian Podlewski (Kossów), Michał Popiel (Stara Sól), Alfred Józef Potocki (Łańcut), Władysław Sierakowski (Sokołówka), Ignacy Skrzyński (Strzyżów), Seweryn Smarzewski (Rohatyn), Franciszek Smolka (Lubaczów), Feliks Stobnicki (Tymbark), Bonawentura Szeleszczyński (Leżajsk), Jan Tarnowski (Rozwadów), Franciszek Trzecieski (Jasło), Kyryło Winkowski (Jaworów -Ukrainiec), Franciszek Wierzchleyski (Przemyśl), Józef Zajączkowski (Brzeżany), Florian Ziemiałkowski (Lwów)Protokoły Koła Polskiego..., s. 27–28..

Koło Polskie w latach 1861–1873 (kadencje I–IV)

Parlament, który w końcu kwietnia 1861 rozpoczął swe obrady, różnił się od swego poprzednika z okresu Wiosny Ludów zarówno organizacją, jak sposobem wyłaniania posłów. Był dwuizbowy, zaś jego członkowie byli wyłaniani przez poszczególne sejmy krajowe. Tak jak w poprzednim okresie posłowie z Galicji wyłaniani przez Sejm Krajowy w liczbie 38 byli podzieleni narodowo i politycznie. W maju 1861 większość deputowanych utworzyła zrzeszające 25 osób Koło Polskie. Jego organizacja i funkcjonowanie odbiegało od stowarzyszenia funkcjonującego w latach 1848–1849. Sięgnięto do wzorców rozwiązań stosowanych przez posłów polskich w Sejmie pruskim, narzucając posłom szczegółowy regulamin i zasady postępowaniaJerzy Zdrada, Organizacja i stanowisko Koła Polskiego w wiedeńskiej Radzie Państwa (1861– 1862), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne” 1963, t. 12, s. 46–48.. Regulamin Koła stanowił przede wszystkim, że zasadą Koła Posłów jest solidarność jego członków wszędzie, gdzie w charakterze posłów występują, czy to w sejmie czy to poza sejmem. Narzucono w nim także wymóg całkowitej dyscypliny podczas głosowań, a także zgłaszania wniosków, zapisując w punkcie 9 regulaminu, iż wszystkie wnioski lub interpelacje przez członków Koła do Rady Państwa podawane lub przez nich podpisywane, sposób głosowania na posiedzeniach Rady Państwa, i w ogóle zachowanie się członków Koła przy traktowaniu w Radzie Państwa każdego wniosku uchwalają się postanowieniem Koła PosłówJerzy Zdrada, Organizacja i stanowisko Koła Polskiego..., s. 73–74.. W tym czasie większość członków Koła stanowili konserwatyści, czego wyrazem było przejęcie przez nich kierownictwa klubu – które sprawował podolak Kazimierz Grocholski. Do jedności przyczyniał się także program Koła, w którym zabrakło postulatów społecznych oraz kwestii obywatelskichJerzy Zdrada, Organizacja i stanowisko Koła Polskiego..., s. 62, 75–76.. W okresie I kadencji parlamentu działalność posłów polskich w Radzie Państwa pozostawała pod wpływem dziejącego się w zaborze rosyjskim powstania styczniowego. Łudzono się, że Austria wesprze powstanie, a później krytykowano represyjną politykę rządu wobec jego uczestnikówHenryk Wereszycki, Austria a powstanie styczniowe, Lwów 1930, s. 181–184, 285–287.. Z kołem współpracowali, ale do niego nie należeli, polscy członkowie Izby Panów. Wspomniany regulamin stanowił, iż członkowie Rady Panów mają prawo być na posiedzeniach Koła Posłów przytomnymi i brania udziału w rozprawach. Przy stanowieniu uchwał jednak nie głosująJerzy Zdrada, Organizacja i stanowisko Koła Polskiego..., s. 74..

W drugiej połowie lat 60. XIX wieku, m.in. w kontekście sytuacji panującej w zaborze rosyjskim, wśród elit politycznych kraju narastały tendencje prohabsburskie. Najbardziej znamiennym przykładem tego procesu jest adres Sejmu Krajowego z 12 grudnia 1866, w którym znalazły się znamienne słowa: Świadomość własnego dobra i sumienie innych narodów, chrześcijańsko-cywilizacyjną myślą przejętych, nie dozwoli, aby Austria w pełnieniu tego posłannictwa stała odosobnioną. Takie posłannictw było udziałem naszym przez długie wieki. Bez obawy więc odstępstwa od myśli naszej narodowej, z wiarą w posłannictwo Austrii i z ufnością w stanowczość zmian, które Twoje Monarsze słowo jako niezmienny zamiar wyrzekło, z głębi serc naszych oświadczamy, że przy Tobie, Najjaśniejszy Panie! stoimy i stać chcemy. Z całego też serca, w uczuciu niezachwianej wierności, wołamy: Oby Bóg, Ciebie, Najmiłościwszy Cesarzu i Królu nasz! ochraniał i błogosławił! Wzrost sympatii do Habsburgów był procesem złożonym i wieloetapowymSzerzej na temat samej deklaracji i kontekstu jej powstania Wacław Felczak „Przy Tobie Najjaśniejszy Panie...” W sprawie adresu Sejmu galicyjskiego z 1866 roku, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”. Prace Historyczne, Numer 26 (1969) s. 23–35.. Niemniej rok 1867 stał się początkiem autonomii galicyjskiej, której elementem jednym z istotniejszych stanowiła aktywność reprezentacji politycznej Galicji w parlamencie Przedlitawii. Na skład reprezentacji galicyjskiej w Radzie Państwa wybranej w 1867 wpłynęły doświadczenia z okresu I kadencji. Dzięki ścisłej współpracy różnych polskich środowisk politycznych, a także wsparcia nowego namiestnika Galicji Agenora Gołuchowskiego, udało się znacznie ograniczyć zarówno liczbę Rusinów, jak i posłów chłopskich w poprzedniej kadencji wspierających rządJerzy Zdrada, Wybory do galicyjskiego Sejmu Krajowego w 1867, „Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie” t. 9 (1963), s. 39–91, zob. także Magdalena Semczyszyn, Polsko-ukraińska rywalizacja wyborcza podczas wyborów do Sejmu Krajowego w Galicji Wschodniej w latach 1867–1901, „Litopys. Studia i materiały Ukraińskiego Towarzystwa Historycznego w Polsce” 3 (2014), s. 5−21.. Koło Polskie w nowej Radzie Państwa ukonstytuowało się 19 maja 1867 roku, na podstawie regulaminu z 1861 roku. Wybrano wówczas władze Koła składające się z prezesa – Floriana Ziemiałkowskiego, wiceprezesa – Jana Czajkowskiego i sekretarzy: Zygmunta Sawczyńskiego i Wacława WyrobkaProtokoły Koła Polskiego..., s. 38.. W następnym okresie wieloletnim prezesem Koła pozostawał Kazimierz Grocholski.mały|Arnold Rappaport – finansista galicyjski i wieloletni poseł do austriackiej Rady Państwa mały|Józef Szujski – jeden z liderów konserwatystów krakowskich (stańczyków) w Kole Polskim mały|Stanisław Tarnowski – członek Izby Panów, przywódca konserwatystów krakowskich, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego mały|Jakub Bojko – jeden z pierwszych posłów ludowych w Kole Polskim (fot.z 1905) mały|Stanisław Głąbiński – lider narodowych demokratów w Kole Polskim (fot. z 1905) mały|Ignacy Daszyński lider polskich socjalistów w Radzie Państwa

Koło Polskie w latach 1873–1907 (kadencje V–X)