Okręty podwodne typu IIB – typ okrętów podwodnych III Rzeszy, zaprojektowanych z obejściem postanowień traktatu wersalskiego przez założone w Holandii niemieckie biuro projektowe IvS. Były to jednokadłubowe przybrzeżne jednostki opracowane na podstawie projektu okrętów typu IIA. 20 okrętów tego typu zostało wybudowanych w latach 1935–1940 w stoczniach Germania i Deutsche Werke w Kilonii oraz Flender Werke w Lubece. Większość jednostek tego typu weszła do służby w Kriegsmarine w latach 1935–1936, zaś U-120 i U-121 w roku 1940.
W początkowym okresie wojny uczestniczyły w działaniach bojowych przeciw polskiej Marynarce Wojennej na Bałtyku, przeciw brytyjskiej żegludze i Royal Navy na Morzu Północnym oraz na wodach okalających Wyspy Brytyjskie. W późniejszym okresie pełniły głównie funkcje szkoleniowe na Bałtyku, z wyjątkiem sześciu okrętów podwodnych, które w 1942 roku zostały drogą lądową przetransportowane na Morze Czarne i podjęły tam działania przeciw flocie radzieckiej oraz prowadziły ostrzał radzieckich jednostek na lądzie za pomocą pocisków rakietowych. Stały się w ten sposób pierwszymi w historii okrętami podwodnymi, które wykonały ataki rakietowe spod wody. Wraz z utratą późnym latem 1944 roku baz na wybrzeżu czarnomorskim, jednostki te zostały zatopione przez własne załogi. Okręty tego typu operujące na morzach północnej Europy, uległy w większości samozatopieniu w 1945 roku.
Okręty podwodne typu IIB były niewielkimi jednokadłubowymi jednostkami o wyporności nawodnej 279 ton, rozwijającymi na powierzchni prędkość 13 węzłów, w zanurzeniu zaś 7 węzłów. Ich zasięg na powierzchni wynosił 1800 mil morskich przy prędkości 12 węzłów. Wyposażone były w trzy wyrzutnie torpedowe kalibru 533 mm na dziobie, zaś ich załogi składały się z 25 oficerów i marynarzy.
Geneza W latach 1933–1935, gdy Adolf Hitler zdobywał dyktatorską władzę w Niemczech, dowodzący niemiecką marynarką Erich Raeder w sekrecie zarządził rozbudowę Reichsmarine i jednocześnie utrzymywał przyjacielskie relacje z brytyjską Royal Navy – zakładając, że wkrótce zawarta zostanie umowa anglo-niemiecka, a nałożone na niemiecką flotę restrykcje traktatu wersalskiego zostaną złagodzoneClay Blair: Hitler's U-Boat War, T. 1, s. 33-35.. Autoryzował wówczas sekretne planowanie dwóch dużych krążowników liniowych „Gneisenau” i „Scharnhorst”, dwóch pancerników „Bismarck” oraz „Tirpitz”, licznych krążowników pomocniczych oraz floty podwodnej składającej się początkowo z dwudziestu czterech małych 250-tonowych okrętów podwodnych, dziesięciu średnich okrętów o wyporności 500 ton oraz dwóch dużych jednostek podwodnych o wyporności 750 ton. Już jednak w 1935 roku Hitler odrzucił traktat wersalski i zainicjował pobór. 18 czerwca zawarto niemiecko-brytyjski układ morski zezwalający Niemcom na budowę floty w stosunku 35:100 w okrętach liniowych oraz maksymalnie 45% łącznej brytyjskiej wyporności okrętów podwodnych. Ze strony niemieckiej ceną za to było zobowiązanie do przystąpienia do artykułu 22 traktatu londyńskiego z 1930 roku, zakazującego prowadzenia nieograniczonej wojny podwodnej przeciw żegludze. Już 11 dni później, 29 czerwca, Reichsmarine została zmieniona w Kriegsmarine, a Niemcy wprowadziły do służby swój pierwszy po I wojnie światowej okręt podwodny – U-1.
Projekt i budowa Okręty podwodne typu IIB zostały zaprojektowane w tajnym biurze projektowym Ingenieurskantoor voor Scheepsbouw (IvS) w HolandiiEberhard Rőssler: The U-Boat, s. 97-100.. Projekt jednostek tego typu w IvS nosił oznaczenie MVBIIB (lub „konstrukcja nr 1110B”), stanowiąc rozwinięcie projektu MVBIIA (typ IIA), który sam był zmodyfikowanym projektem CV707 („Vesikko” i „Saukko” dla Finlandii)Eberhard Rőssler: The U-Boat, s. 95.. W styczniu 1934 roku przygotowany projekt został przekazany do składającego się z 15 osób biura projektowego stoczni Deutsche Werke w Kilonii (DWK) celem jego ukończenia. 17 lipca 1934 roku zapadła jednak decyzja o powierzeniu budowy jednostek typu IIB stoczni Germaniawerft, która w tym celu musiała utworzyć swoje własne biuro projektowe. Adolf Hitler polecił jednak adm. Erichowi Raederowi zachować przygotowania do budowy okrętów podwodnych w ścisłej tajemnicy i nie rozpoczynać ich faktycznej budowy przed końcem 1934 roku. Związane to było z przygotowywanym w tym czasie plebiscytem w Zagłębiu Saary i obawami o ostrą reakcję Francji i Wielkiej Brytanii. 8 lutego 1935 roku rozpoczęto budowę jednostek typu IIA, miesiąc zaś później w Germaniawerft uruchomiono budowę pierwszych sześciu okrętów typu IIBEberhard Rőssler: The U-Boat, s. 102-103.. Kontrakt na budowę kolejnych 12 jednostek – z niewielkimi zmianami w projekcie pod oznaczeniem „konstrukcja 1110C” – został zawarty 2 lutego; budowę 8 jednostek powierzono Germaniawerft, 4 zaś stoczni Deutsche Werke. Jednostki te różniły się od oryginalnej konstrukcji 1110B przedłużonym kioskiem z umieszczonymi na jego szczycie urządzeniami umożliwiającymi bezpośrednie sterowanie okrętem.
Zamierzone wojskowe zajęcie Zagłębia Ruhry doprowadziło do opóźnienia w rozpoczęciu budowy kolejnych jednostek, tak że położenie stępek pod jednostki U-21 do U-24 nastąpiło dopiero w kwietniu 1936 roku. Wszystkie jednostki tego typu budowano jednak w niezwykle szybkim tempie – w czasie około 4 miesięcy, co było możliwe dzięki wcześniejszemu kompleksowemu przygotowaniu wszystkich komponentów. Wśród przewidywanych zadań okrętów tego typu było przede wszystkim zabezpieczenie Bałtyku oraz żywotnych dla Niemiec linii żeglugowych między Niemcami i Szwecją, którymi transportowana była do Rzeszy ruda żelazaPeter Padfield: War Beneath the Sea, s. 41..
Budowa okrętów typu IIB, rozpoczęta 11 marca 1935 roku położeniem w Germaniawerft stępki pod okręt prototypowy U-7, zakończyła się 28 maja 1940 roku, przyjęciem do służby U-121: Stocznia Położenie stępki Wodowanie Wejście do służbyU-7 Germaniawerft 11 marca 1935 29 czerwca 1935 18 lipca 1935U-8 25 marca 1935 16 lipca 1935 5 sierpnia 1935 U-9 8 kwietnia 1935 30 lipca 1935 21 sierpnia 1935 U-10 22 kwietnia 1935 13 sierpnia 1935 9 września 1935 U-11 6 maja 1935 27 sierpnia 1935 21 września 1935U-12 20 maja 1935 11 września 1935 30 września 1935U-13 Deutsche Werke 20 czerwca 1935 9 listopada 1935 30 listopada 1935U-14 6 lipca 1935 28 grudnia 1935 18 stycznia 1936U-15 24 września 1935 15 lutego 1936 7 marca 1935U-16 5 sierpnia 1935 28 kwietnia 1936 16 maja 1936U-17 Germaniawerft 1 lipca 1935 14 listopada 1935 3 grudnia 1935U-18 10 lipca 1935 7 grudnia 1935 4 stycznia 1936U-19 20 lipca 1935 21 grudnia 1935 16 stycznia 1936U-20 1 sierpnia 1935 14 stycznia 1936 1 lutego 1936U-21 4 marca 1936 31 lipca 1936 3 sierpnia 1936U-22 4 marca 1936 29 lipca 1936 20 sierpnia 1936U-23 11 kwietnia 1936 28 sierpnia 1936 24 września 1936 U-24 21 kwietnia 1936 24 września 1936 10 października 1936 Wkrótce po wybuchu wojny, gdy po upadku Polski stało się jasne że Wielka Brytania nie wycofa się z wojny, Kriegsmarine stanęła przed problemem prowadzenia wojny morskiej z największym mocarstwem morskim, w stanie całkowitego nieprzygotowania do niejEberhard Rőssler: The U-Boat, s. 122-124.Clay Blair: Hitler’s U-Boat War, T. 1, s. 54. 7 października 1939 roku najwyższe dowództwo marynarki przedstawiło program budowy 320 okrętów podwodnych do października 1943 roku, w tym 75 okrętów szkolnych, a Hitler zgodził się przyznać najwyższy priorytet budowie U-Bootów. Już jednak 23 września, podczas spotkania z Adolfem Hitlerem w Sopocie, szef sztabu marynarki (Seekriegsleitung – SKL) adm. Otto Schniewind zaproponował produkcję U-Bootów na poziomie 20-30 miesięcznie, z udzieleniem priorytetu temu celowi, ponad innymi potrzebami Wehrmachtu. Zasugerował ponadto, że produkcję okrętów podwodnych dla Niemiec powinny rozpocząć także ZSRR oraz Włochy. Adolf Hitler odrzucił jednak tę ostatnią propozycję z przyczyn natury politycznej. Niemiecki plan budowy okrętów podwodnych zakładał szacowane straty wojenne na poziomie 10 procent, z zachowaniem liczby operacyjnych okrętów na poziomie 270 jednostek. W rzeczywistości jednak, do kwietnia 1943 roku miesięczne straty wynosiły średnio jedynie 5,7 procenta operacyjnych U-Bootów. Spowodowało to, że mimo przydzielenia programowi budowy okrętów podwodnych mniejszej ilości stali niż oczekiwano, w marcu 1943 roku U-bootwaffe dysponowała 426 okrętami. Jak wyżej wspomniano, Hitler odrzucił z przyczyn politycznych propozycję zakupu okrętów podwodnych za granicą, wobec czego na początku wojny jedynymi ponadplanowymi nabytkami niemieckiej floty podwodnej były produkowane na eksport trzy okręty podwodne - budowany dla Turcji duży okręt minowy oznaczony pod projektem U-A oraz dwa okręty podwodne typu IIB produkowane na zamówienie Chin. Okręty te zostały zarekwirowane, a dwie jednostki typu IIB zostały wiosną 1940 roku przyjęte do U-bootwaffe pod nazwami U-120 i U-121. Stocznia Położenie stępki Wodowanie Wejście do służbyU-120 Flender Werke 31 marca 1938 16 marca 1940 20 kwietnia 1940U-121 16 kwietnia 1938 20 kwietnia 1940 28 maja 1940 Wykorzystując jednak postanowienia brytyjsko-niemieckiego traktatu morskiego, Niemcy postanowiły budować – w ramach traktatowego limitu wyporności – większą liczbę oceanicznych jednostek typu VII, począwszy od typu VIIA, do celów operacji przybrzeżnych zaś nieco większych typów IIC i IID, toteż z uwagi na ich niewielką autonomiczność budowa okrętów IIB nie była kontynuowanaChris Bishop: The Ilustrated Encyclopedia, s. 475..
Konstrukcja jednostek Jednostki typu IIB były przybrzeżnymi jednokadłubowymi okrętami podwodnymi wypierającymi 279 ton na powierzchni, w zanurzeniu zaś 329 tonEberhard Rőssler: The U-Boat, s. 334.. Wyporność całkowitej formy kadłuba tych jednostek wynosiła 435 tonUlrich Gabler: Submarine design, s. 162-163.. Miały 42,7 metra długości, szerokość 4,08 metra, zanurzenie zaś 3,9 metraE. Möller, W. Brack: The Encyclopedia of U-Boats, s. 66.. Napęd jednostek zapewniały dwa 6-cylindrowe czterosuwowe silniki Diesla Motorenwerke Mannheim MWM RS127S o łącznej mocy 700 KM przy 1000 obrotów na minutęE. Möller, W. Brack: The Encyclopedia of U-Boats, s. 159. oraz dwa silniki elektryczne SSW PG W322/26 o mocy 300 kW. Wysokoobrotowe silniki spalinowe MWM napędzały wały napędowe za pomocą układu transmisji i zostały wybrane dla tych okrętów z uwagi na ich niewielkie rozmiary, konieczne do umieszczenia w stosunkowo małym kadłubie. Umożliwiały one tym jednostkom osiągnięcie prędkości 13 węzłów na powierzchni oraz 7 węzłów w zanurzeniu. Jednostki typu IIB mogły zabrać 21 ton oleju napędowego. Okręty te miały jednak stosunkowo niewielki zasięg 3100 mil morskich przy prędkości 8 węzłów na powierzchni oraz 35–45 mil w zanurzeniu, przy prędkości podwodnej 4 węzłów. Okręty te cechowały się niewielką autonomicznością – przy prędkości 10 węzłów, ich zasięg wynosił 2700 mil morskich na powierzchni, zaś przy prędkości 12 węzłów na powierzchni, zasięg spadał do 1800 mil morskich.
Stosunek pojemności zbiorników balastowych do wyporności nawodnej tych okrętów, wynosił 17%. Kadłub sztywny miał średnicę 4 metrów – wykonany był z blach stalowych o grubości 1,5 centymetra, zaś wręgi okrętu oddalone były od siebie o 60 cm. Zbiorniki trymujące umieszczone były pojedynczo na rufie i dziobie, zaś wewnętrzne zbiorniki szybkiego zanurzania na śródokręciu. Znaczącą zaletą tych jednostek był bardzo krótki czas zanurzania awaryjnego, nieprzekraczający 25 sekund. Architektura i konstrukcja tych okrętów zapewniała im głębokość zanurzenia testowego wynoszącą 100 metrów, co przy stosowanym ówcześnie w marynarce niemieckiej współczynniku marginesu bezpieczeństwa wynoszącym 2,5Ulrich Gabler: Submarine design, s. 38., umożliwiało okrętom zanurzenie na głębokość nieprzekraczającą 250 metrów. Stery głębokości umieszczone były na śródokręciu, zaś stery kierunku za dwoma śrubami. Łączna masa kadłuba wynosiła 44,7 tony, masa maszyn 29,5 tony, masa akumulatorów wynosiła 27,1 tony, łączna masa uzbrojenia 8,1 tony, zaś masa paliwa 7,5 tony.