thumb|Epitafia w kościele w Warszawie thumb|Epitafium w Wilkowie Wielkim thumb|Epitafium w Przerzeczynie-Zdr. Epitafium (z epi-taphios, „nad grobem”, „na kamieniu nagrobnym”Online Etymology Dictionary.) – napis umieszczony na nagrobku lub pomniku, upamiętniający lub sławiący zmarłego.

Charakterystyka epitafium Forma epitafium ukształtowana się w Atenach w V wieku p.n.e., w trakcie wojen z Persami: było ono zwięzłym i krótkim utworem, często o charakterze panegirycznym. Tekst poetyckiego epitafium zapisywano w skróconej formie dystychu elegijnego; niezwykle rzadko w nim wspominano wprost o śmierci i umieraniu, nie nazywając ich po imieniu, o ile nie dotyczyło to zabójstwa.

Epitafia nie stroniły od czarnego humoru, jak np. w tekście na steli z IV – III wieku p.n.e.:

Niemal równolegle z rozwojem epitafiów w postaci klasycznej – podniosłej, patetycznej i poważnej, przebiegał ich rozwój w formie humorystycznej – komicznej lub satyrycznej. O ile pierwsze przeznaczano głównie na nagrobki, to drugie powstawały ku uciesze i rozrywce, stanowiąc tym samym swoiste remedium na lęki związane z nieuchronnością śmierciM. Parlicki (red.), Jowialna twórczość funeralna: Antologia wesołych epitafiów i nagrobków, s. 8.. Wśród znanych twórców podobnych epitafiów stworzonych w polszczyźnie wymienić można m.in. Jana Kochanowskiego, Daniela Naborowskiego, Wandę Chotomską, Mirona Białoszewskiego, Wisławę SzymborskąA. Bikont, J. Szczęsna, Epitafia, czyli uroki roztaczane przez niektóre zwłoki.M. Parlicki (red.), Jowialna twórczość funeralna: Antologia wesołych epitafiów i nagrobków, s. 7–9. czy Mariusza ParlickiegoM. Parlicki, Wesołe epitafia i inne śmiertelnie niepoważne wiersze, s. 1–120.M. Parlicki, Osądy ostateczne i niecierpiące zwłoki: Satyry, bajki, moskaliki, fraszki, epitafia, s. 70–98..

Epitafium mogło też zawierać portret zmarłego (malowany lub płaskorzeźbiony) albo scenę figuralną, a także odpowiednie symbole, herby i elementy alegoryczne. Mogło być również pomnikiem nagrobnym w postaci ozdobnej płyty albo tablicy z napisem ku czci zmarłego – najczęściej nie w miejscu pochówku, lecz w innym związanym z daną osobą, np. w kościele (na ścianie, filarze lub posadzce). Wśród epitafiów wystawianych dzieciom znamienne jest to, że poniżej drugiego roku życia niemal nigdy nie określa się jako „przedwcześnie zmarłych”. Duży zbiór epitafiów i płyt nagrobnych znajduje się przy kościołach: Najświętszego Serca Pana Jezusa w Wilkowie Wielkim, NMP Królowej Polski w Przerzeczynie-Zdroju, Jana Chrzciciela w Jeleniej Górze-Cieplicach.

W starożytnej Grecji i starożytnym Rzymie epitafia wystawiano również różnym zwierzętom: koniom, osłom, ptakom, zającom, a także myszom (ale nie wieprzom)Bogowie, herosi i wybrańcy – Wizerunek zmarłych w greckich epigramach nagrobnych epoki hellenistycznej i grecko-rzymskiej, s. 153, 373, 374..

Najciekawszy przykład epitafium stanowi znalezisko z Turcji (Tralles w Karii, obecnie Aydin). Epigramat umieszczony na kolumnie zawiera nie tylko sam tekst inskrypcji, ale również epitafium w postaci zapisu znaków muzycznych, będąc jedynym w pełni i w oryginalnej formie zachowany, całkowicie odczytanym i zrozumiałym zapisem starożytnej linii melodycznej. Pieśń do tej melodii – z akompaniamentem harfy – śpiewa Neron w ekranizacji Quo vadis (z 1951 roku)Bogowie, herosi i wybrańcy – Wizerunek zmarłych w greckich epigramach nagrobnych epoki hellenistycznej i grecko-rzymskiej, s. 135, 136.Tekst epitafium oraz linie melodyczną można aktualnie obejrzeć i odsłuchać tutaj..

Epitafia stanowią charakterystyczny element architektoniczny wystroju wnętrz kościołów. Przykładem podobnego dzieła artystycznego może być epitafium Kallimacha według modelu Wita Stwosza, znajdujące się w kościele Świętej Trójcy w Krakowie.

Szczególną odmianą jest autoepitafium, pisane jeszcze za życia przez autora dla siebie samego.

Wpływ i adaptacje współczesne Polski raper Nullo nagrał utwór noszący tytuł Epitafium. Duet raperski Avi x Louis Villain również nagrali utwór pt. Epitafium, w którym gościnnie wystąpił Reto Na temat epitafium został skomponowany utwór Epitaph przez brytyjski zespół King Crimson i umieszczony na albumie In the Court of the Crimson King Epitaph to utwór skomponowany przez brytyjski zespół Judas Priest Niemiecki zespół deathmetalowy Necrophagist wydał album pod tytułem Epitaph Jacek Kaczmarski nagrał kilka utworów w formie epitafium: Epitafium dla Włodzimierza Wysockiego Epitafium dla Brunona Jasieńskiego na albumie Chicago Live ’83 Epitafium dla Boba Dylana, znane również jako Bob Dylan, na albumie Bankiet Polityczne epitafium dla kandydata, o przegranej Jerzego Urbana w wyborach parlamentarnych w 1989 roku Epitafium dla Sowizdrzała na albumie Wojna postu z karnawałem Przemysław Gintrowski napisał utwór pt. Epitafium dla Sergiusza Jesienina, nagrany z Jackiem Kaczmarskim i Zbigniewem Łapińskim na albumie Mury w Muzeum Raju

Zobacz też epitafium obrazowe epigramat

Przypisy

Bibliografia A. Bikont, J. Szczęsna: Epitafia, czyli uroki roztaczane przez niektóre zwłoki. Warszawa: Wyd. Prószyński i S-ka, 2008. A. Wypustek: Bogowie, herosi i wybrańcy. Wizerunek zmarłych w greckich epigramach nagrobnych epoki hellenistycznej i grecko-rzymskiej. Warszawa: Wydawnictwo UW, 2011. M. Parlicki (red.): Jowialna twórczość funeralna: Antologia wesołych epitafiów i nagrobków. Warszawa: Wydawnictwo Pisarze.pl, 2017. M. Parlicki: Osądy ostateczne i niecierpiące zwłoki: satyry, bajki, moskaliki, fraszki, epitafia. Kraków: Wydawnictwo Miniatura, 2016. M. Parlicki: Wesołe epitafia i inne śmiertelnie niepoważne wiersze. Kraków: Wydawnictwo Ridero IT Publishing, 2017. Rzymskie epitafia, zaklęcia i wróżby. Warszawa: Czytelnik, 1990. Słownik terminów literackich. Wrocław: Ossolineum, 1989.

Kategoria:Gatunki literackie