Kinematografia amerykańska – ogół produkcji i dystrybucji filmowej na terenie Stanów Zjednoczonych, należy do najstarszych i najbardziej wpływowych kinematografii świata. Jej historia sięga 1891 roku, kiedy Thomas Edison opatentował kinetograf, a pierwsze studio filmowe powstało w New Jersey już dwa lata później. Na przestrzeni kolejnych dekad centrum produkcji filmowej przeniosło się na Zachodnie Wybrzeże, gdzie w Los Angeles ukształtowało się Hollywood z systemem wielkich wytwórni, zwanych „Wielką Piątką”. Epoka kina niemego wydała takich artystów jak D.W. Griffith, Charlie Chaplin czy Buster Keaton, a jej kres przypieczętował sukces filmu dźwiękowego.

Kolejne dekady przyniosły burzliwe przemiany artystyczne, technologiczne i społeczne. Lata 30. i 40. upłynęły pod znakiem kina gatunkowego – musicalu, horroru, komedii i kryminału – oraz estetyki noir, która odzwierciedlała napięcia okresu II wojny światowej i zimnej wojny. W latach 50. Hollywood musiało stawić czoła konkurencji telewizji i makkartyzmowi, podczas gdy lata 60. i 70. przyniosły rozkwit kina autorskiego i kontrkultury, a pokolenie Nowego Hollywood – z Francisem Fordem Coppolą i Martinem Scorsese na czele – na nowo zdefiniowało język filmowy. Równolegle rozwijał się nurt blockbusterów zapoczątkowany przez Stevena Spielberga i George’a Lucasa.

Od lat 80. kinematografia amerykańska podlegała dalszej ewolucji: reaganomatografia lat 80. ustąpiła miejsca postmodernizmowi Quentina Tarantino i braci Coen w dekadzie następnej, a rewolucja cyfrowa – od Parku Jurajskiego (1993) po Matrix (1999) – trwale odmieniła możliwości wizualnego opowiadania. Lata 90. przyniosły też konsolidację wielkich studiów w konglomeraty medialne, wzrost znaczenia kina niezależnego oraz pełniejszą reprezentację środowisk marginalizowanych: Afroamerykanów, kobiet i osób LGBT. Kinematografia amerykańska pozostaje główną siłą globalnego przemysłu rozrywkowego, kształtując zarówno estetykę filmową, jak i wyobraźnię widzów na wszystkich kontynentach.

Początki kina amerykańskiego mały|Monkeyshines no. 1 (1889), pierwszy amerykański film w historii Przełomowym momentem w historii kina było opatentowanie przez Thomasa Edisona w 1891 roku kamery zwanej , opracowanej według pomysłu Williama Kennedy’ego Lauriego Dicksona. To właśnie za pomocą kinetografu Dickson nagrał pierwszy film eksperymentalny: Monkey Shines no. 1 (1890). Wkrótce pojawiły się miejsca, gdzie ustawiano pudła zwane kinetoskopami, w których można było oglądać ruchome obrazki przez wizjer, wyświetlane z taśmy filmowej. Początkowo nazywano je arcade peepshows, a później nickelodeonami – od drobnych niklowych monet stanowiących zapłatę za pokaz.

W 1893 roku Edison Laboratories zbudowało pierwsze studio filmowe w West Orange w stanie New Jersey, zapoczątkowując erę produkcji filmowej w Stanach Zjednoczonych. Wkrótce jednak pojawiła się konkurencja dla Edisona. William Dickson, jeden z jego byłych współpracowników, odszedł z firmy i wraz z kilkoma inwestorami założył American Mutoscope Company. Przedsiębiorstwo to wytwarzało mutoskop – urządzenie konkurencyjne wobec kinetoskopu Edisona, a także produkowało do niego filmy. Rozwijając ideę braci Lumière, American Mutoscope opracowało projektor o nazwie Biograph, który umożliwiał prezentowanie filmów na ekranie przed szeroką publicznością. Stanowiło to poważną konkurencję dla nickelodeonów – małych, kilkuosobowych sal projekcyjnych popularnych w tamtym okresie. W odpowiedzi Edison stworzył własny, wielki projektor nazwany . Jednocześnie uznając, że ma wyłączność patentową na film w Ameryce, rozpoczął ostrą walkę z konkurencją. Doprowadziło to w 1908 roku do powstania (MPPC) – trustu skupiającego największe wytwórnie filmowe, mającego na celu kontrolę przemysłu filmowego i eliminację mniejszych producentów. Okres dominacji MPPC trwał jednak stosunkowo krótko, a niezależni filmowcy wkrótce znaleźli sposoby na obejście ograniczeń narzuconych przez trust.

Kino nieme (1900-1928) Struktura produkcji filmowej mały|Słynne ujęcie z Napadu na ekspres (1903) Edwina Stantona Portera Na początku XX wieku kino nieme rozwijało się gwałtownie. Masowo produkowano krótkie, jedno- lub dwuaktowe komedie i melodramaty; jednym ze wczesnych osiągnięć amerykańskiej kinematografii był western Napad na ekspres (The Great Train Robbery, 1903) Edwina Stantona Portera z ujęciem kowboja strzelającego wprost do widowni. Pokazy filmowe odbywały się zwykle z akompaniamentem muzyki granej na żywo na pianinie. Rywalizacja między dynamicznie rozwijającymi się wytwórniami filmowymi doprowadziła do przeniesienia części z nich na Zachodnie Wybrzeże Stanów Zjednoczonych. Warunki do filmowania, takie jak oświetlenie i pogoda, były tam znacznie lepsze niż na wschodzie kraju. Głównym powodem tej migracji była jednak chęć ucieczki przed agentami Motion Picture Patents Company Thomasa Edisona. Edison posiadał patenty filmowe obejmujące całe Stany Zjednoczone i bezlitośnie ścigał wszystkich, którzy próbowali złamać jego monopol na kręcenie filmów. Odległość dzieląca Kalifornię od siedziby The Edison Manufacturing Co. w New Jersey była na tyle duża, że niezależni filmowcy czuli się tam stosunkowo bezpiecznie. Trust Edisona został rozbity wyrokiem Sądu Najwyższego w 1915 roku.

W latach 20. XX wieku Hollywood, dzielnica Los Angeles, stało się najważniejszym ośrodkiem amerykańskiej sztuki filmowej. W tym okresie ukształtował się system pięciu wielkich wytwórni, zwanych „Wielką Piątką”. Należały do nich: Fox (później 20th Century Fox), Loew’s Incorporated (później Metro-Goldwyn-Mayer), Paramount Pictures, RKO (Radio-Keith-Orpheum) i Warner Bros. Wytwórnie te działały zarówno jako producenci, dystrybutorzy, jak i właściciele kin, a także zatrudniały własne gwiazdy. Poza „Wielką Piątką” istotną rolę odgrywały trzy inne studia: Universal Studios, Columbia Pictures i United Artists, które wówczas nie posiadały własnych kin ani gwiazd.

Rozwój sztuki filmowej mały|Scena otoczenia Afroamerykanina przez członków Ku Klux Klanu w filmie Narodziny narodu (1915) D.W. Griffitha

Stany Zjednoczone szybko uległy magii kinematografii. Kino pozwalało oderwać się od niełatwej codzienności, a dużej części społeczeństwa umożliwiało kontakt z dotąd hermetyczną sztuką. Studia filmowe tworzyły wystawne dekoracje, na tle których rozgrywały się wielkie sceny historyczne i ekranizacje znanych powieści. Wraz z rozwojem przemysłu filmowego postępował również rozwój techniki filmowania. Operatorzy zaczęli wykorzystywać grę światła i cienia, a także różnorodne ujęcia kamery, co przyczyniło się do podniesienia walorów artystycznych produkcji filmowych. Do pierwszych poważnych osiągnięć amerykańskiej kinematografii zalicza się twórczość D.W. Griffitha z opanowaną sztuką montażu równoległego i motywowanego psychologią postaci, przede wszystkim przełomowy epos filmowy Narodziny narodu (The Birth of a Nation, 1915) oraz monumentalna, czterowątkowa Nietolerancja (Intolerance, 1916). Nowatorstwo Griffitha w historiografii amerykańskiej wszelako stopniowo podlegało kwestionowaniu, także z powodów rasowych; Narodziny narodu nawoływały do nienawiści wobec Afroamerykanów i w istocie doprowadziły do odnowienia działalności Ku Klux Klanu, co skutkowało spontanicznymi linczami na ludności afroamerykańskiej (masakra w Tulsie w 1921).

Komedia slapstickowa thumb|Charlie Chaplin i Jackie Coogan w filmie Brzdąc (1921) Jednym z najszybciej rozwijających się w Stanach Zjednoczonych gatunków filmowych była komedia slapstickowa, oparta na gagach i niewyszukanym, często skatologicznym humorze. Do jej najważniejszych przedstawicieli zalicza się Bustera Keatona, Charliego Chaplina i Harolda Lloyda. Keaton zasłynął komediami z elementami czarnego humoru, kreując postacie o kamiennym wyrazie twarzy, skontrastowane z chaosem panującym wokół nich (Rozkosze gościnności / Our Hospitality, 1923; Generał / The General, 1926). Chaplin, stworzywszy charakterystyczną postać włóczęgi w niepasującym doń stroju, skłaniał się raczej ku tonacji melodramatycznej i kierował swoje filmy głównie do niezamożnej widowni, której losy odzwierciedlał główny bohater (Brzdąc / The Kid, 1921; Gorączka złota / The Gold Rush, 1925; Cyrk / Circus, 1928). Lloyd z kolei wcielał się w role młodych okularników pragnących zdobyć uznanie otoczenia (Jeszcze wyżej! / Safety Last!, 1923; Niech żyje sport! / The Freshman, 1925).

Eposy filmowe mały|Scena z sekwencji finałowej Chciwości (1924) Ericha von Stroheima, nagrywanej w Dolinie Śmierci

Do innych kluczowych reżyserów epoki kina niemego zalicza się autora monumentalnych filmów biblijnych Cecila B. DeMille’a (Dziesięcioro przykazań / The Ten Commandments, 1923; Król królów / King of the Kings, 1927), a także bezkompromisowego Ericha von Stroheima, który szokował krytyków i publiczność pełnymi cynizmu, naturalistycznymi eposami: Szalonymi żonami (Foolish Wives, 1922) oraz Chciwością (Greed, 1924). Chciwość nigdy nie ukazała się w pełnej czterogodzinnej wersji, która nie została odnaleziona. Swoich sił w amerykańskiej kinematografii próbowali także niemiecki reżyser Friedrich Wilhelm Murnau, autor Wschodu słońca (Sunrise: A Song of Two Humans, 1927) – błyskotliwego, inspirowanego rodzimym ekspresjonizmem melodramatu o opanowanej grze światła i cienia, który jako pierwszy amerykański film w historii otrzymał Oscara w trzech kategoriach – oraz szwedzki reżyser Victor Sjöström, odpowiedzialny za wyrafinowany plastycznie Wicher (Wind, 1928).

System gwiazd mały|Rudolph Valentino i Agnes Ayres w filmie Szejk (The Sheik, 1921)

Kino amerykańskie od początku swojego istnienia kładło duży nacisk na promocję aktorów, którzy dzięki popularności stawali się gwiazdami filmowymi. W okresie kina niemego, oprócz wcześniej wspomnianych komików, do grona wielkich gwiazd amerykańskiego przemysłu filmowego należeli między innymi Mary Pickford, Lillian Gish (obie aktorki w filmach Griffitha), Pola Negri (właściwie Apolonia Chałupiec, wypromowana przez reżysera Ernsta Lubitscha jako ekranowa femme fatale), Douglas Fairbanks (Znak Zorro / The Mark of Zorro, 1920), Greta Garbo, Gloria Swanson, Clara Bow, Rudolph Valentino.

Poza systemem studyjnym Od lat 10. XX wieku poza systemem studyjnym powstawały również filmy dedykowane Afroamerykanom lub reżyserowane przez nich samych. Pionierem tzw. race films był Oscar Micheaux, realizator pierwszego zachowanego filmu afroamerykańskiego Within Our Gates (1920), a także antyrasistowskiej odpowiedzi na Narodziny narodu: filmu (1920).

Początki kina dźwiękowego (1927–1940) Reorganizacja Hollywoodu mały|Al Jolson jako minstrel w filmie Śpiewak jazzbandu (1927) Karierze wielu aktorów kina niemego zagroziła nowość techniczna w postaci filmu dźwiękowego. Próby udźwiękowienia filmów pełnometrażowych podejmowano już od 1924 roku, ale po raz pierwszy udana synchronizacja obrazu i dźwięku pojawiła się w filmie pełnometrażowym Don Juan (1926) , z kreacją Johna Barrymore’a. Dopiero sukces komercyjny kolejnego filmu Croslanda, Śpiewaka jazzbandu (The Jazz Singer, 1927) o Żydzie pragnącym zostać minstrelem w zespole jazzowym (Al Jolson), wszczął modę na kino dźwiękowe. Ponieważ jakość nagrania dźwiękowego pozostawiała wówczas wiele do życzenia (z czym próbowano sobie radzić, umieszczając mikrofony blisko postaci lub poprzez dubbing w postprodukcji), przejściowo spadł poziom artystyczny amerykańskich filmów fabularnych; dominowały bardziej statyczne ustawienia kamer, a punkt ciężkości przesunięto z komunikowania obrazem na wartkie dialogi. Aktorzy kina niemego, którzy nie opanowali dykcji i nowego stylu gry, stracili możliwość dalszej kariery, jak na przykład Keaton czy Fairbanks.

Kino gatunkowe mały|Plakat do filmu Ulica szaleństw (1933), demonstrujący jedną z popisowych scen choreograficznych z filmu