thumb thumb Polskie lotnictwo wojskowe w wojnie polsko-bolszewickiej – organizacja i działania lotnictwa polskiego w okresie wojny polsko-bolszewickiej.
Polskie lotnictwo wojskowe w wojnie polsko-bolszewickiej odgrywało w zasadzie rolę pomocniczą. Loty zwiadowcze stanowiły część działań rozpoznania operacyjnego wykonywanego na korzyść armii lub grup operacyjnych. Także naloty bombowe na pozycje wroga nie mogły przynieść większych rezultatów ze względu na niewielki udźwig samolotów i brak skutecznych urządzeń celowniczych.
Jednak niektóre działania dywizjonów i eskadr lotniczych wywarły pozytywny wpływ na morale własnego wojska, a i ich skutki operacyjne były znaczące. Były to między innymi walki 5 dywizjonu lotniczego na przeprawach przez Dniepr w rejonie Kijowa, ataki samolotów 3 dywizjonu na pociągi pancerne w rejonie Wapniarki i Krzyżopola, działania lotnictwa w obronie Lwowa, akcje przeciwko bolszewickiej 15 Armii podczas przeciwuderzenia wojsk gen. Sikorskiego, czy też prowadzone rozpoznanie przed bitwą niemeńską.
Struktura i zmiany organizacyjne polskiego lotnictwa wojskowego w okresie wojny thumb|Pierwsze Dowództwo Wojsk Lotniczych; w centrum ppłk Hipolit Łossowski thumb|Minister Spraw Wojskowych gen. Józef Leśniewski na inspekcji I-go Lotniczego Baonu Uzupełnień
Naczelne władze lotnicze 9 marca 1919 utworzony został podległy Ministrowi Spraw Wojskowych Inspektorat Wojsk Lotniczych. Do jego zadań należał nadzór nad grupami lotniczymi i szkolnictwem lotniczym, rozwiązywanie zadań organizacyjnych oraz nadzór nad sprawami uzupełnień jednostek lotniczych. 20 maja Inspektoratowi podporządkowano Sekcję Żeglugi Napowietrznej. Od tego momentu kompetencje Inspektoratu sprowadzały się do: inspekcji i inicjatyw w sprawach wyszkolenia lotnictwa, opracowania regulaminów i instrukcji, nadzoru nad szkołami lotniczymi, ćwiczeń z gotowości bojowej, spraw personalnych, zaopatrzenia technicznego i kierowania formacjami logistycznymi. Etat przewidywał: 8 oficerów, 17 urzędników i 15 szeregowych.
W celu usprawnienia dowodzenia lotnictwem na froncie, z dniem 29 kwietnia 1919 utworzono Szefostwo Lotnictwa. Było ono częścią Naczelnego Dowództwa. Szefostwu Lotnictwa podporządkowano wszystkie walczące eskadry, a personalnie wszystkich oficerów lotnictwa na froncie. Szefem nowo powstałego organu mianowano kpt. Juliana Słoniewskiego. Do pracy w Szefostwie Lotnictwa wyznaczono także: por. obs. Kazimierza Kubalę, por. obs. Zdzisława Finika, por. obs. Henryka Tokarczyka, por. obs. Zygmunta Tebinkę, por. Stanisława Ujejskiego oraz ppor. Aleksandra Króla. 11 maja, nastąpiła reorganizacja Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, a w tym i Szefostwa Lotnictwa. Weszło ono w skład Oddziału III Naczelnego Dowództwa WP. W czerwcu tymczasowym Szefem Oddziału IIIB został francuski oficer ppłk pil. Francois de Vergnette. W sierpniu szefem Oddziału mianowano Polaka płk. pil. Adama Zaleskiego
W związku z przygotowaniami do kampanii 1920 przeprowadzona została reorganizacja naczelnych władz lotniczych. Niedookreślenie rozgraniczenia kompetencji Inspektora Wojsk Lotniczych oraz szefa Oddziału III B sprzyjało ciągłym starciom między nimi. Dlatego 11 grudnia 1919 Oddział III B (Lotnictwo) wyłączono ze struktury Sztabu Generalnego i przemianowano na Szefostwo Lotnictwa Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego. Do 1 stycznia 1920 Szefostwo Lotnictwa Polowego zostało zreorganizowane i wzmocnione kadrowo. Dotychczasowego szefa, płk. pil. Adama Zaleskiego, czasowo zastąpił mjr pil. Sergiusz Abżółtowski. 25 lutego 1920 na stanowisko Szefa Lotnictwa Naczelnego Dowództwa WP wyznaczono mjr. pil. Aleksandra Serednickiego. W Ministerstwie Spraw Wojskowych utworzono Departament III Żeglugi Powietrznej. Powstał on z połączenia Inspektoratu Wojsk Lotniczych z Sekcją Żeglugi Napowietrznej. Szefem departamentu został gen. Gustaw Macewicz. Departament składał się z: Sekcji I Organizacji, wydziałów: ogólnoorganizacyjny i wyszkolenia, budżetowego i zaopatrzenia, gospodarczego i technicznego.
Jednostki lotnicze formowane na terenie byłego Królestwa Polskiego i Małopolski thumb|Krakowska Szkoła Pilotów w maju 1919 – dowództwo, instruktorzy i uczniowie thumb|7 eskadra myśliwska – pierwsi ochotnicy amerykańscy: Fauntleroy, Cooper, Corsi, Crawford, Shrewsbury, Clark, Rorison, Noble 20 grudnia 1918 dowódca Wojsk Lotniczych ppłk Hipolit Łossowski nakazał organizowanie 6-samolotowych eskadr wywiadowczych. Już wtedy zorganizowane były dwie eskadry we Lwowie, jedna w Krakowie i zalążek eskadry w Lublinie. Rozkazem z 21 grudnia powołano 2 eskadrę w Lublinie i 1 eskadrę w Warszawie. Eskadry małopolskie otrzymały numery: 5 eskadra w Krakowie, 6. i 7 eskadra we Lwowie. Jeszcze przed końcem roku sformowano 3 eskadrę w Warszawie, a z początkiem stycznia 1919 9 eskadrę w Krakowie i 4 eskadrę w Warszawie. Pod koniec miesiąca zorganizowano 11 eskadrę wywiadowczą i 1 eskadrą łącznikową w Warszawie oraz 12 eskadrę w Krakowie. Szybki rozwój organizacyjny nie szedł w parze z wyposażeniem w samoloty. Do etatu brakowało również personelu latającego. Brakowało też uzupełnień dla eskadr walczących na froncie polsko-ukraińskim. Równolegle powstały też trzy dowództwa grup lotniczych. W końcu czerwca przybyła do kraju eskadra 4 Dywizji Strzelców gen. Żeligowskiego. Otrzymała ona numer 10. Eskadra została przebazowana do Poznania celem uzupełnienia. W tym czasie 7 eskadra lotnicza została przemianowana na eskadrę myśliwską i powiększono etat do 10 samolotów oraz wyposażona została w maszyny myśliwskie pochodzące z zakupów we Francji. W maju 1919 polskie lotnictwo wojskowe dysponowało: dwoma batalionami uzupełnień lotniczych, trzema szkołami pilotów w Krakowie i w Warszawie, jedną szkołą obserwatorów i jedną mechaników w Warszawie, czterema grupami lotniczymi (ogółem z 10 eskadr), trzema ruchomymi parkami lotniczymi. Były już też zorganizowane warsztaty lotnicze, stacje meteorologiczne, sekcje aerofotograficzne.
Lotnicze dywizjony zapasowe
W końcu 1918 powołano lotnicze jednostki uzupełnień. Były to I lotniczy batalion uzupełnień w Warszawie i II lotniczy batalion uzupełnień w Krakowie. Na terenie Wielkopolski funkcję tę spełniała Stacja Lotnicza „Ławica”. Po wprowadzeniu w siłach zbrojnych systemu poborowego wszystkie te placówki stały się także ośrodkami szkolenia podstawowego i specjalistycznego szeregowych. W lutym 1919 jednostki uzupełnień zostały usamodzielnione i przemianowane na: 1 lotniczy dywizjon zapasowy w Warszawie 2 lotniczy dywizjon zapasowy w Krakowie 3 lotniczy dywizjon zapasowy w Poznaniu
Jednostki lotnicze sformowane w Wielkopolsce thumb|Przegląd Stacji Lotniczej Ławica przez gen. Dowbor-Muśnickiego w marcu 1919 Bazą organizacyjną wielkopolskich eskadr lotniczych była stacja Lotnicza „Ławica”. 11 lutego 1919 posiadała do dyspozycji: 3 oficerów, 105 podoficerów, 639 szeregowych i 172 pracowników cywilnych. Wśród personelu latającego było tylko 21 pilotów i 1 obserwator. Jeszcze w lutym sformowano 1. i 2 wielkopolską eskadrę lotniczą. 3 wielkopolska eskadra lotnicza powstała 6 marca. Eskadry wyposażono w poniemieckie samoloty liniowe. W czerwcu została sformowana 4 wielkopolska eskadra „bojowa”, którą z pełnym etatowym personelem skierowano do Warszawy i tam otrzymała francuskie samoloty myśliwskie typu Spad. W tym czasie utworzono też Dowództwo I Wielkopolskiej Grupy Lotniczej. Na jej czele stanął ppłk pil. Tadeusz Grochowalski, a później płk pil. Marian Krzyczkowski.
Jednostki lotnicze Błękitnej Armii thumb|Najstarszy personel latający 4-ej eskadry wielkopolskiej thumb|Przegląd eskadr breguetowskich przez gen. Józefa Hallera na lotnisku mokotowskim; maj 1919 thumb|66 francuska eskadra bombardująca „Breguet B.2” na lotnisku mokotowskim thumb|Gen. Żeligowski w Stanisławowie po przewiezieniu go samolotem ze Lwowa przez por. Rayskiego thumb|Zjazd dowódców grup lotniczych 1919. Siedzą: mjr Serednicki, kpt. Słoniewski, ppłk de Vergnette, kpt. Enclancher, por. Borejsza, kpt. Perini. Stoją: kpt. Tieger, por. Bastyr. Od maja 1919 zaczęły przybywać do Polski transporty Armii Polskiej we Francji dowodzone przez gen. Józefa Hallera. Na czele jej lotnictwa znajdowało się Szefostwo Lotnictwa z szefem mjr Chapeletem i jego zastępcą mjr pil. Sergiuszem Abżołtowskim. Siedem eskadr nosiło pierwotnie francuski system identyfikacji. Składał się on z pierwszych liter używanych samolotów (SPA – Spad-y, BR – Breguety, SAL – Salmsony) oraz kolejnego francuskiego numeru. Z czasem pozostały tylko numery, a litery zamieniono słowem „eskadra”.
Z jednostek lotniczych przybyły: 39 i 59 i 66 eskadra Breguetów po 10 samolotów 162 eskadra Spadów wyposażona w 15 samolotów Spad VII 580, 581 i 582 eskadra Salmsonów po 10 samolotów Ponadto każda eskadra dysponowała trzema samolotami zapasowymi. W sierpniu eskadry: 39, 59 i 580 utworzyły Grupę Lotniczą przy dowództwie Armii gen. Hallera w Krakowie.
Jako że francuski personel nie mógł być użyty w walce na wschodzie, Inspektorat Lotnictwa przystąpił do „spolonizowania” eskadr. Dowodzenie wszystkimi eskadrami przejęli Polacy, natomiast dotychczasowi francuscy dowódcy pozostali w eskadrach w charakterze doradców. Po reorganizacji całkowicie polski personel miały: 39 eskadra Breguetów, 59 eskadra Breguetów, 162 eskadra Spadów i 580 eskadra Salmsonów. Natomiast 581 eskadrę Salmsonów uzupełniono personelem francuskim wszystkich innych eskadr i przydzielono jako eskadrę szkolną do Oficerskiej Szkoły Obserwatorów Lotniczych. Eskadry: 66 i 282 całkowicie rozwiązano, a ich samoloty przekazano innym eskadrom.
Zjednoczenie lotnictwa polskiego Do września 1919 jednostki lotnictwa polskiego składały się z trzech różnych formacji: podlegającego Dowództwu Wojsk Lotniczych „lotnictwa krajowego” z eskadrami lotniczymi: 1., 2., 3., 4., 5., 6., 7., 8., 9., 10. i 11. podległego Dowództwu Głównemu Wojsk Wielkopolskich „lotnictwa wielkopolskiego” z eskadrami polnymi: 1., 2. i 3. wielkopolską eskadrą oraz eskadrą myśliwską – 4 wielkopolską eskadrą bojową podlegającemu wspólnemu polsko-francuskiemu dowództwu „lotnictwa Armii gen. Hallera” z eskadrami: 39. i 59. eskadrą Breguetów oraz 580., 581. i 582. eskadrą Salmsonów, a także 66 eskadrą Breguetów i 162 eskadrą Spadów.
Należy zaznaczyć, że cztery eskadry wielkopolskie dysponowały większą ilością samolotów niż jedenaście eskadr lotnictwa krajowego, a z lotnictwa Armii gen. Hallera szczególnie cenne były trzy eskadry Breguetów 14.
Po podpisaniu przez Niemcy traktatu pokojowego w Wersalu już nic nie stało na przeszkodzie, aby wojska wielkopolskie oficjalnie stały się integralną częścią ogólnokrajowych sił zbrojnych. 15 sierpnia ukazał się dekret Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu o całkowitym przekazaniu: siły zbrojnej Wielkopolskiej pod rozkazy Naczelnego Dowództwa WP. 20 sierpnia Józef Piłsudski podpisał dekret w sprawie podporządkowania sobie sił zbrojnych byłego zaboru pruskiego. Rozkaz nr 350/III B Naczelnego Dowództwa WP z 22 września 1919 podporządkował lotnictwo wielkopolskie odpowiednim organom Wojska Polskiego.