Zbigniew Makarewicz (ur. 27 września 1940 w Wilnie) – polski artysta współczesny związany z formacją neoawangardową, rzeźbiarz i performer, krytyk sztuki i dziennikarz, organizator życia artystycznego, działacz społeczno-polityczny i opozycjonista. Profesor zwyczajny i nauczyciel akademicki w Akademii Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu.
Życiorys Wykształcenie Ukończył Liceum Ogólnokształcące im Stanisława Dubois w Koszalinie.
W latach 1958–1965 studiował na Wydziale Ceramiki w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych we Wrocławiu, w pracowniach Xawerego Dunikowskiego i Apolinarego Czepelewskiego, gdzie w 1965 r. otrzymał dyplom z wyróżnieniem w zakresie rzeźby.
W 1995 r. obronił doktorat w zakresie sztuki na Wydziale Rzeźby Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, zatytułowany Konstrukcje, rekonstrukcje, dekonstrukcje. W 1999 r. uzyskał na tym samym wydziale habilitację na podstawie rozprawy Specjalne Projekty Przestrzenne, a rok później został profesorem nadzwyczajnym na Wydziale Malarstwa i Rzeźby ASP we Wrocławiu. W 2009 r. został mianowany profesorem zwyczajnym.
Praca zawodowa W latach 1964–1965 pracował jako technik plastyk w Muzeum Zoologicznym Uniwersytetu Wrocławskiego. Rok później został asystentem na Wydziale Rzeźby PWSSP we Wrocławiu (1966–1967). Następnie rozpoczął pracę jako nauczyciel rzeźby we Wrocławskim Państwowym Ognisku Kultury Plastycznej, gdzie pozostał zatrudniony do 1971 r.
W latach 1970–1972 pracował jako projektant we wrocławskim „Miastoprojekcie”. Następnie pełnił funkcję instruktora ds. dokumentacji sztuki w Wydziale Kultury Powiatowej Rady Narodowej we Wrocławiu (1972–1973), w ramach zainicjowanego przez Jerzego Ludwińskiego Centrum Badań Artystycznych – Ośrodka Dokumentacji Sztuki, mającego na celu gromadzenie informacji i źródeł na temat wymykającej się instytucjom sztuki neoawangardowej, niejednokrotnie efemerycznej.
W latach 1973–1975 pracował ponownie jako pedagog – był instruktorem plastyki w Dzielnicowym Domu Kultury Dzieci i Młodzieży we Wrocławiu.
Od 1976 do 1979 był zawodowo związany z Zieloną Górą: pracował jako dziennikarz dwutygodnika „Nadodrze”, a także jako wykładowca w Wyższej Szkole Pedagogicznej (1977–1978).
W latach 1978–1983 oraz 1989–1994 pełnił funkcję kierownika Galerii X w zaułku Stare Jatki we Wrocławiu, która w pewnym stopniu kontynuowała działalność Ośrodka Dokumentacji Sztuki. Od 1983 pozostawał bez stałego zatrudnienia i utrzymywał się z pomocy podziemnych struktur „S”, prac zleconych czy opracowań dla Instytutu Sztuki PAN. Współpracował z mieszczącą się w podziemiach kościoła św. Marcina we Wrocławiu Galerią Na Ostrowie jako krytyk.
Od 1990 r. kierował Studium Nauk Humanistycznych na PWSSP we Wrocławiu, w latach 1995–2000 był kierownikiem Zakładu Historii Sztuki i Filozofii. Od 1994 r. był wykładowcą rzeźby na Wydziale Architektury Wnętrz i Wzornictwa Przemysłowego, a następnie od roku 2000 na Wydziale Malarstwa i Rzeźby, gdzie od 2001 r. prowadzi dyplomującą pracownię rzeźby oraz wykłady z przedmiotów teoretycznych.
Juror w konkursach plastycznych i przeglądach artystycznych.
Twórczość i działalność artystyczna Główne kierunki jego aktywności artystycznej to z jednej strony formy przestrzenne (rzeźby, instalacje, projekty), z drugiej rysunek, a z trzeciej tzw. sztuka pojęciowa, pokrewna konceptualizmowi, w tym sztuka kolekcji czy poezja konkretna. Czwartym nurtem jego twórczości są performatywne praktyki parateatralne, takie jak happening czy performans. Jak charakteryzuje jego twórczość Maria Matuszkiewicz:
Sięgając po różne środki wyrazu: rzeźbę, instalację, happening i komentarz słowny, Makarewicz tworzy wielowarstwowe prace, łączące różne formuły stylistyczne i gatunki, jak sztuki plastyczne i teatr. Instalacjom zbudowanym z niepotrzebnych przedmiotów towarzyszą odczyty i happeningi. Twórczość Makarewicza cechuje szczególne nawarstwianie znaczeń. Poszczególne realizacje czy samodzielne prace funkcjonują w obrębie większej całości, należą do rozciągniętego w czasie procesu artystycznego. Raz wyodrębnione zgrupowania przedmiotów, nie są skończonymi dziełami, lecz mają charakter otwarty – Makarewicz przekształca je i tworzy z nich nowe konfiguracje. Działania artysty mają często charakter ironiczny, są prześmiewczym komentarzem do oficjalnych form kultury i sztuki.
Swoją aktywność artystyczną rozpoczął w obszarze teatru – w 1957 r. współtworzył Klub Młodych i Teatr Eksperymentalny przy Wojewódzkim Domu Kultury w Koszalinie, w 1958 r. założył w tym samym mieście amatorską grupę Stowarzyszenie Bezczelników Polskich, a następnie był aktywny we Wrocławiu w teatrach studenckich: w Kalamburze (1958–1961), teatrze Turoń (1963–1965) czy kabarecie „Kalamburek”.
Zadebiutował w 1968 r. wystawą Kompozycja Przestrzeni Emocjonalnej „Ciągłe spadanie”, zorganizowaną wraz z Barbarą Kozłowską, Ernestem Niemczykiem, Wiesławem Rembielińskim i Ryszardem Zamorskim. Jak pisze Matuszkiewicz, ekspozycja „miała charakter instalacji zbudowanej z nagromadzonych przedmiotów, m.in. pudeł, opakowań oraz fragmentów architektonicznych, pochodzących z wykopalisk archeologicznych. Ważnymi elementami pokazu były światło i dźwięk oraz odbywające się w tak zaaranżowanej przestrzeni happeningi”.
W tym samym roku odbyła się jego indywidualna wystawa w Galerii Pod Moną Lizą pt. Rozbiór dramatyczny przedmiotu. Ekspozycja miała charakter environmentu złożonego z kilku rzeźb o charakterze asamblaży, tj. wykonanych z gotowych przedmiotów, m.in. prace Łaźnia, Die Heldenbrust (Pierś bohatera) czy Soldaten Kammeraden (Towarzysze broni). Łaźnia składała się z pnia, rury od piecyka, spłuczki toaletowej, ręcznika oraz kawałka szarego mydła, a sam artysta tak komentował wymowę dzieła:
Tematem była zbrodnia ludobójstwa, a nie poczciwe instalacje higieniczne. Łaźnia stąd, że takimi napisami oznaczano wejścia do komór gazowych w niemieckich obozach koncentracyjnych dla zmylenia ofiar. W języku polskim funkcjonuje też metaforyczne określenie ‘krwawa łaźnia’ oznaczające szczególnie mordercze starcia między przeciwnymi stronami konfliktu.
mały|B. Kozłowska, Z. Makarewicz, E. Niemczyk, Kompozycja przestrzeni emocjonalnej „Miasto – Kosmos”, 70. Przedmioty te Makarewicz nazywał później „psychoprzedmiotami” czy „przedmiotami intencjonalnymi”. Jak wskazuje Matuszkiewicz, „Noszący ślady zużycia przedmiot jako ślad przeszłości, zdolny przywoływać pamięć, nabierał dla artysty cech psychicznych. Psychiczne treści przypisywał Makarewicz nie tylko przedmiotom, ale też przestrzeniom lub miejscom” – w następnych latach w jego twórczości pojawiały się „kompozycje przestrzeni emocjonalnej”. Posługiwanie się objets trouvés wiąże się w jego tworczości z zainteresowaniami archeologicznymi, przepracowywaniem pamięci oraz oficjalnych narracji, czy z zawłaszczeniami historii przez propagandę. „Potrzeba archeologii związana była z doświadczeniem nieciągłości, braku tradycji, systematycznego wymazywania i zawłaszczania pamięci. Takiego wydobywania z niepamięci wymagało zdaniem artysty nie tylko to, co ginęło w wyniku historycznych katastrof, ale też teraźniejszość, poddawana nieustannej ideologicznej obróbce,” jak pisze Matuszkiewicz. Konsekwencją tych zainteresowań było także podjęcie przez Makarewicza pracy w Ośrodku Dokumentacji Sztuki (zob. Praca zawodowa i organizacyjna), a po jego zamknięciu w 1973 r. kontynuował pracę dokumentacyjną za pomocą licznych tekstów o sztuce (zob. Działalność krytyczna, naukowa i popularyzatorska).
W 1969 r. artysta zaprezentował Cybernetyczny Układ Sterujący, na który składały się lampa połączona z kałamarzem za pomocą drutu, słoiki oraz schowana w pokrowcu "pała". Praca ta w ironiczny sposób wykorzystywała motyw postępu cywilizacyjnego: "W tym absurdalnym zestawieniu: nazwy – odnoszącej się do najnowszych zdobyczy techniki, ze stertą rupieci przywołującą zgrzebną rzeczywistość PRL-u, krytyk Andrzej Kostołowski odczytał kpinę z języka propagandy, jakim posługiwały się władze". W tym samym czasie artysta zaprezentował za pomocą enigmatycznych plansz i wykresów Formułę X – konceptualną pracę umożliwiającą rozmaite formy realizacji, np. w postaci projekcji filmowej, koncertu na skrzypce, pudła czy kija i dyrygenta. mały|lewo|Z. Makarewicz, Zdjęcie, 1970; fragment pracy Z. Makarewicza i E. Niemczyka pt. „Muzeum Archeologiczne” – kompozycja przestrzeni emocjonalnej, 70. Makarewicz był uczestnikiem i współorganizatorem Sympozjum Plastycznego Wrocław ’70 (Wrocław, 1970), a także współredaktorem (wraz z Danutą Dziedzic) wydanego w 1983 r. katalogu dokumentującego to wydarzenie. Jako uczestnik Sympozjum zaproponował we współpracy z Ernestem Niemczykiem artystyczno-badawczą pracę Archeologia Festung Breslau, na którą składać się miały badania archeologiczne przeprowadzone przez zespół naukowy z Uniwersytetu Wrocławskiego i Politechniki Wrocławskiej oraz instalacja „Muzeum Archeologiczne” – kompozycja przestrzeni emocjonalnej. Na pracę tę składały się pozostałości życia codziennego i zniszczeń wojennych, wydobyte z gruzowiska przy ul. Ślężnej. Częścią tej propozycji była również instalacja Zdjęcie, składająca się z zestawu fotografii oraz odlewów gipsowych wybranych powierzchni ulic Wrocławia. Makarewicz i Niemczyk byli też członkami zespołu powołanego przez Barbarę Kozłowską, który zaproponował projekt Kompozycja Przestrzeni Emocjonalnej „Miasto – Kosmos”. Makarewicz jest twórcą określenia „Ostatni Zjazd Awangardy” oraz propagatorem upamiętnienia tego wydarzenia w przestrzeni publicznej Wrocławia (wraz z Wojciechem Stefanikiem) – inicjatorem konferencji Sympozjum Wrocław '70 czterdzieści lat później w Muzeum Architektury we Wrocławiu w 2010 r., rekonstrukcji Żywego Pomnika „Arena” Jerzego Beresia czy realizacji monumentalnej rzeźby Krzesło, zaprojektowanej przez Tadeusza KantoraDOKIS TV, Akcja malowania drzewa Jerzego Beresia, youtube.com, 30 kwietnia 2015, [dostęp 2020-07-09]..
Brał udział w licznych plenerach i sympozjach, m.in. plenerze osieckim w 1970 r., IV Biennale Form Przestrzennych w Elblągu „Zjazd Marzycieli” w 1971 r. czy w toruńskim plenerze rzeźbiarskim z okazji 500. rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika w 1973 r., gdzie był jedynym twórcą z kręgów neoawangardy.
Jego aktywność opozycyjna (zob. Działalność opozycyjna) spowodowała represje ze strony władz PRL, w konsekwencji czego w latach 1981–1989 Makarewicz miał ograniczoną możliwość publicznej prezentacji swoich prac. Współpracował więc z galeriami alternatywnymi w Polsce, z Richard Demarco Gallery prowadzoną przez Richarda Demarco w Edynburgu czy z Museum Modern Art, założoną przez Gerarda Kwiatkowskiego w niemieckim Hünfeld.
Od 2007 roku organizuje Mały Festiwal Makarewicza (w sezonie 2010/2011 odbyła się Edycja Światowa), czyli serię wydarzeń artystycznych – wystaw, pokazów i spotkań – prezentujących twórczość własną artysty oraz zaproszonych przez niego gości z kraju i z zagranicy.
Twórczość Makarewicza prezentowana była na ok. 30 wystawach indywidualnych i 70 zbiorowych.
Jego prace znajdują się w zbiorach: Muzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Narodowego we Wrocławiu, Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Niepołomicach, Museum Modern Art Hünfeld, Centro Cultural w Sao Paolo w Brazylii oraz są w posiadaniu osób prywatnych.
Działalność krytyczna, naukowa i popularyzatorska Od 1972 r. aktywnie publikuje teksty z zakresu krytyki, historii i teorii sztuki – jest autorem przeszło 200 artykułów, w tym 70 naukowych, poświęconych historii sztuki nowoczesnej. Publikował w takich czasopismach jak m.in. „Wiadomości”, „Odra”, „Sigma”, „Nadodrze”, „Tygodnik Powszechny”, „Nowe Życie”, „Że”, „Projekt”, „Format”, „Rzeźba Polska”, „Orońsko”, „Parergon”, „Pryzmat”, „The Medal” czy „Neues Glass”. W latach 2003–2006 był uczestnikiem prac Komisji Programowej i współredaktorem wydawnictwa Środowisko akademickie Wrocławia – Twórcy i ich uczniowie 1945-2005.