Podział administracyjny Polski w latach 1950–1956 – podział administracyjny Polski i następujące w związku z nim zmiany w okresie od 6 lipca 1950 do 31 grudnia 1956.
Okres ten charakteryzuje się dużymi zmianami w podziale administracyjnym państwa na wszystkich szczeblach. W ciągu sześciu i pół roku powołano 3 województwa i aż 85 powiatów, w tym powiat miejsko-uzdrowiskowy Otwock z podziałem na dzielnice (nie gminy). Zniesiono zaledwie 5 powiatów, połączono 2 powiaty miejskie, a 8 powiatów zmieniło przynależność wojewódzką. Dokonano też kilku zmian nazw województw i powiatów, m.in. Katowice i województwo katowickie dla uczczenia pamięci przywódcy ZSRR Józefa Stalina przejściowo zostały przemianowane – odpowiednio – na Stalinogród i województwo stalinogrodzkie.
W 1951 miała miejsce ostatnia zmiana granic Polski. W zamian za odstąpienie ZSRR rejonu w widłach Bugu i Sołokiji, Polska otrzymała rejon Ustrzyk Dolnych.
Najważniejszą zmianą podziału administracyjnego w rzeczonym okresie była wprowadzona w życie jesienią 1954 reforma najniższego szczebla administracji, a mianowicie zastąpienie gmin mniejszymi gromadami i wprowadzenie pośredniej między miastami a wsią kategorii osiedli. Struktura ta utrzymała się do końca 1972, z początkiem 1973 ustępując miejsca przywróconym gminom.
Historia 1 kwietnia 1949 Polska administracyjnie dzieliła się na:
14 województw i 2 miasta wydzielone z województw (Warszawa i Łódź); 328 powiatów (w tym 57 miejskich); 699 miast i 2994 gminy.
6 lipca 1950 weszła w życie ustawa z dnia 28 czerwca 1950 r. o zmianach podziału administracyjnego Państwa, na mocy której utworzono trzy nowe województwa (koszalińskie, opolskie i zielonogórskie) – podnosząc liczbę jednostek stopnia wojewódzkiego do 19, zmieniono nazwy dwóch województw (śląskiego na katowickie, a pomorskiego na bydgoskie) oraz zmieniono przynależność wojewódzką ośmiu powiatów. Równocześnie utworzono powiaty miejskie w Koszalinie, Rzeszowie i Zielonej Górze.
W 1951 miała miejsce ostatnia zmiana terytorium Polski. Na podstawie umowy z dnia 15 lutego 1951 Polska wymieniła z ZSRR obszar o powierzchni 480 km² – w zamian za odstąpienie rejonu w widłach Bugu i Sołokiji z bogatymi złożami węgla kamiennego, otrzymała rejon Ustrzyk Dolnych z wyczerpanymi złożami ropy naftowej.
Jesienią 1954 zreformowano podział administracyjny wsi, wprowadzając w miejsce gmin gromady jako podstawowe jednostki administracyjne. Oficjalnym celem tej reformy było zbliżenie organów władzy państwowej do ludności wiejskiej; gminy były zbyt duże i ludne, co spowodowało niedostateczną kontrolę ludności nad działalnością gminnych rad narodowych. Tak więc z dniem 29 września 1954 w miejsce 2994 gmin utworzono 8789 gromad. Do 1972 ich liczba zmniejszyła się do 4315. Strukturę gromadzką zniesiono z początkiem 1973, przywracając podział obszarów wiejskich na gminy.
Równolegle z reformą gromadzką wprowadzono nową kategorię jednostek stopnia podstawowego, pośrednią między miastem a wsią – osiedla. Osiedla mogły być tworzone z miejscowości o zabudowie miejskiej, liczących co najmniej 1000 mieszkańców. Rozróżniano osiedla robotnicze (położone w pobliżu zakładów przemysłowych, w miejscowościach, gdzie co najmniej ⅔ ludności utrzymywało się z zajęć pozarolniczych), uzdrowiskowe (kuracjusze musieli stanowić co najmniej połowę osób przebywających w takich osiedlach w sezonie kuracyjnym) i rybackie (co najmniej ⅔ ludności utrzymującej się z rybołówstwa). Pierwsze osiedla utworzono 13 listopada 1954, a ostatnie 30 czerwca 1963. W sumie istniały 162 osiedla. Koncepcję osiedli zarzucono z początkiem 1973.
31 grudnia 1956 obszar państwa podzielony był na 17 województw (plus dwa miasta wydzielone), które dzieliły się na 400 powiatów (w tym 79 miejskich), te zaś – na 729 miast, 86 osiedli i 8759 gromad.
Z początkiem 1957 miasta Kraków, Poznań i Wrocław wydzielono z województw jako województwa miejskie, zwiększając liczbę jednostek administracyjnych najwyższego szczebla do 22.
Ważniejsze zmiany administracyjne
1 stycznia 1951: zniesiono powiat bialski (w województwie krakowskim), utworzono powiat oświęcimski oraz powiat miejski w Rybniku, powiaty miejskie Bielsko i Biała Krakowska połączono w jeden powiat miejski Bielsko-Biała, przemianowano powiat babimojski na powiat sulechowski z przeniesieniem siedziby z Babimostu do Sulechowa; 1 kwietnia 1951: zniesiono powiaty bytomski, dobrodzieński i katowicki, utworzono powiaty miejskie w Czeladzi, Mysłowicach, Nowym Bytomiu, Rudzie, Siemianowicach Śląskich, Szopienicach i Świętochłowicach; 14 kwietnia 1951 utworzono powiaty miejskie w Brzegu, Chełmie, Cieszynie, Lesznie, Nowym Sączu, Ostrowcu Świętokrzyskim, Ostrowie Wielkopolskim, Pabianicach, Pruszkowie, Przemyślu, Tarnowie, Zakopanem i Zgierzu; 1 lipca 1951 przemianowano powiat morski na powiat wejherowski; 1 stycznia 1952 utworzono powiat ustrzycki, głównie z terenów nabytych od ZSRR w ramach umowy o zmianie granic z 15 lutego 1951; równocześnie okrojono powiaty hrubieszowski i tomaszowski o obszar wielkości 480 km², który na mocy tejże umowy wcielono do ZSRR; 1 lipca 1952: zniesiono powiat warszawski, utworzono powiaty kłobucki, nowodworski (mazowiecki), piaseczyński, pruszkowski, siemiatycki, powiat miejsko-uzdrowiskowy Otwock (podzielony na dzielnice, a nie gminy) oraz powiaty miejskie w Starachowicach, Tczewie i Zamościu, przemianowano powiat radzymiński na powiat wołomiński z przeniesieniem siedziby z Radzymina do Wołomina; 9 marca 1953 dla uczczenia pamięci przywódcy ZSRR Józefa Stalina przemianowano województwo katowickie na województwo stalinogrodzkie, a powiat miejski Katowice na Stalinogród; 24 kwietnia 1953 przemianowano powiat kożuchowski na powiat nowosolski z przeniesieniem siedziby z Kożuchowa do Nowej Soli; 1 lipca 1953 roku utworzono powiat miejski w Stalowej Woli; 1 stycznia 1954 utworzono powiaty hajnowski i nowodworski (gdański) oraz powiat miejski w Skarżysku-Kamiennej; 1 kwietnia 1954 utworzono powiat moniecki; 1 października 1954 utworzono powiaty goleniowski, lubski, noworudzki, ostrzeszowski, proszowicki, pucki, radymniański, staszowski, strzyżowski, szydłowiecki, świdwiński, tyski, wodzisławski i zwoleński; 13 listopada 1954 utworzono powiaty łapski, opolsko-lubelski, parczewski, wieruszowski i zambrowski; 1 stycznia 1956 utworzono powiaty bełchatowski, bełżycki, białobrzeski, bychawski, chmielnicki, dąbrowski (białostocki), golubsko-dobrzyński, janowski, kazimierski, krapkowicki, leżajski, lipski, łosicki, myszkowski, pajęczański, pleszewski, poddębicki, przysuski, radziejowski, ropczycki, rycki, sejneński, słupecki, suski, wyszkowski i żuromiński oraz powiat miejski w Tychach; 20 marca 1956 utworzono powiat miejski w Jaworznie; 1 lipca 1956 utworzono powiat miejski w Zduńskiej Woli; 20 grudnia 1956 Katowicom i województwu katowickiemu przywrócono dawne nazwy.
Województwa (1956) WojewództwoPowierzchnia (km²)Liczba ludności 31 XII 1956ogółem (tys.)na km²białostockie23 168105946bydgoskie20 765161178gdańskie10 9171126103katowickie94843096326kieleckie19 382178692koszalińskie17 91464836krakowskie15 5502417155lubelskie24 869174470łódzkie17 176158692Łódź miasto2126823216olsztyńskie20 98683940opolskie950989694poznańskie26 964229885rzeszowskie18 685156584szczecińskie12 73768354Warszawa miasto42710232395warszawskie29 421227877wrocławskie19 0462028107zielonogórskie14 51870549Polska311 73028 07090
Podział administracyjny według stanu na 6 lipca 1950 Źródło danych:
Województwa WojewództwoPowiatyMiastaGminyogółemw tym miejskiebiałostockie13132131bydgoskie24556189gdańskie15424111katowickie241140190kieleckie14227229koszalińskie14233121krakowskie17243190lubelskie15124215łódzkie14235194Łódź miasto331nd.olsztyńskie20134161opolskie16327136poznańskie30497231rzeszowskie18139166szczecińskie13138104Warszawa miasto661nd.warszawskie24349285wrocławskie31569222zielonogórskie19235118Polska330597042993
Powiaty według województw
Województwo białostockie
augustowski białostocki Białystok (miejski) bielski ełcki gołdapski grajewski kolneński łomżyński olecki sokólski suwalski wysokomazowiecki
Województwo bydgoskie
aleksandrowski brodnicki bydgoski Bydgoszcz (miejski) chełmiński chojnicki Grudziądz (miejski) grudziądzki Inowrocław (miejski) inowrocławski lipnowski mogileński rypiński sępoleński szubiński świecki Toruń (miejski) toruński tucholski wąbrzeski Włocławek (miejski) włocławski wyrzyski żniński
Województwo gdańskie
Elbląg (miejski) elbląski Gdańsk (miejski) gdański Gdynia (miejski) kartuski kościerski kwidzyński lęborski malborski morski Sopot (miejski) starogardzki sztumski tczewski
Województwo katowickie
Będzin (miejski) będziński bielski Bielsko (miejski) Bytom (miejski) bytomski Chorzów (miejski) cieszyński Częstochowa (miejski) częstochowski Dąbrowa Górnicza (miejski) dobrodzieński Gliwice (miejski) gliwicki Katowice (miejski) katowicki lubliniecki pszczyński rybnicki Sosnowiec (miejski) tarnogórski Zabrze (miejski) zawierciański Zawiercie (miejski)
Województwo kieleckie
buski iłżecki jędrzejowski Kielce (miejski) kielecki konecki kozienicki opatowski opoczyński pińczowski Radom (miejski) radomski sandomierski włoszczowski
Województwo koszalińskie
białogardzki bytowski człuchowski drawski kołobrzeski Koszalin (miejski) koszaliński miastecki sławieński Słupsk (miejski) słupski szczecinecki wałecki złotowski
Województwo krakowskie
Biała Krakowska (miejski) bialski bocheński brzeski chrzanowski dąbrowski krakowski Kraków (miasto) limanowski miechowski myślenicki nowosądecki nowotarski olkuski tarnowski wadowicki żywiecki
Województwo lubelskie
bialski biłgorajski chełmski hrubieszowski krasnostawski kraśnicki lubartowski lubelski Lublin (miejski) łukowski puławski radzyński tomaszowski włodawski zamojski
Województwo łódzkie
brzeziński kutnowski łaski łęczycki łowicki łódzki piotrkowski Piotrków Trybunalski (miejski) radomszczański rawski sieradzki skierniewicki Tomaszów Mazowiecki (miejski) wieluński
Łódź
Łódź-Południe Łódź-Północ Łódź-Śródmieście
Województwo olsztyńskie
bartoszycki braniewski działdowski giżycki iławecki kętrzyński lidzbarski morąski mrągowski nidzicki nowomiejski Olsztyn (miejski) olsztyński ostródzki pasłęcki piski reszelski suski szczycieński węgorzewski
Województwo opolskie
brzeski głubczycki grodkowski kluczborski kozielski namysłowski niemodliński Nysa (miejski) nyski oleski Opole (miejski) opolski prudnicki raciborski Racibórz (miejski) strzelecki
Województwo poznańskie
chodzieski czarnkowski Gniezno (miejski) gnieźnieński gostyński jarociński kaliski Kalisz (miejski) kępiński kolski koniński kościański krotoszyński leszczyński międzychodzki nowotomyski obornicki ostrowski pilski Piła (miejski) Poznań (miejski) poznański rawicki szamotulski średzki śremski turecki wągrowiecki wolsztyński wrzesiński
Województwo rzeszowskie
brzozowski dębicki gorlicki jarosławski jasielski kolbuszowski krośnieński leski lubaczowski łańcucki mielecki niżański przemyski przeworski rzeszowski Rzeszów (miejski) sanocki tarnobrzeski
Województwo szczecińskie
chojeński choszczeński gryficki gryfiński kamieński łobeski myśliborski nowogardzki pyrzycki stargardzki Szczecin (miejski) szczeciński woliński
Warszawa
Warszawa-Południe Warszawa-Północ Warszawa-Praga Południe Warszawa-Praga Północ Warszawa-Śródmieście Warszawa-Zachód
Województwo warszawskie
ciechanowski garwoliński gostyniński grodziskomazowiecki grójecki makowski miński mławski ostrołęcki ostrowski Płock (miejski) płocki płoński przasnyski pułtuski radzymiński Siedlce (miejski) siedlecki sierpecki sochaczewski sokołowski warszawski węgrowski Żyrardów (miejski)
Województwo wrocławskie