Czarzaści herbu Prus II, znani również jako Czyrzasty, Czerzasty, Czarasty, Czarassy, Czarżasty – polski ród szlachecki, wywodzący się z Mazowsza, ze wsi Czarzaste-Prusy w ziemi ciechanowskiej (powiat przasnyski, par. Krzynowłoga Wielka).

Histori a Nazwa Czarzaste określała okolicę szlachecką, na terenie której w XVI w. powstało kilka wsiKazimierz Rymut, "Nazwy miejscowe Polski: historia, pochodzenie, zmiany", Instytut Języka Polskiego (Polska Akademia Nauk), str.200. Nazwa okolicy szlacheckiej miała charakter odprzymiotnikowySama zmiana nazwy osady następowała wedle wzoru Czyrzaste→Czerzaste→Czarzaste; por. Kazimierz Rymut, Ibidem.. Osada była założona w puszczy, w miejscu, które było „czyrzaste”, czyli w miejscu, w którym znajdowały się zbutwiałe drzewaPrzymiotnik „czyrzasty” nie jest notowany przez polskie słowniki z powodu wczesnego wyjścia z użycia - tak: Karol Zierhoffer, Nazwy miejscowe północnego Mazowsza (Prace onomastyczne) Wrocław 1957, str. 149 (dodatkową wskazówką dotyczącą charakteru terenu, na którym w średniowieczu leżała osada, jest nazwa wydzielonej później wsi: Czarzaste-Błotki).

W 1428 roku Falisław de Czarzaste swoje puste części we wsi Czarzaste w ziemi ciechanowskiejCzerzaste. Kartoteka powiatu przasnyskiego w średniowieczu. Kartoteka Słownika historyczno-geograficznego Mazowsza w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk sprzedał Stanisławowi, Wielislawowi, Jakubowi, Mikołajowi i Borzymowi de Czarzaste1428 MK 333 f. 101 (również Starodawne prawa polskiego pomniki t. V, 696). W ten sposób wydzieliły się m.in. Czarzaste WielkieAnna Borkiewicz Celińska, Osadnictwo Ziemi Ciechanowskiej w XV wieku (1370-1526), Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Studia z dziejów osadnictwa Tom 8, str. 86 i Czarzaste Błotki (dziedziczone przez potomków Wielislawa1473 MK 6 f. 29v), Czarzaste-Prusy (dziedziczone przez potomków pozostałych wymienionych). Moment zakupu części w Czarzastych oraz wyodrębnienie się osady Czarzaste-Prusy zbiega się w czasie z procesem integracji heraldycznego rodu Prusów z rodem Wilczych Kos, co opisała Jadwiga Chwalibińska. Wedle tej badaczki pierwsi przedstawiciele późniejszego heraldycznego rodu Prusów zjawiają się na Mazowszu w drugiej połowie XIII wiekuJadwiga Chwalibińska, Ród Prusów w wiekach średnich, Toruń 1948, str. 27, a między rokiem 1422 a 1430 dokonało się połączenie mazowieckich Prusów z Wilczymi Kosami (przedstawiciele rodu heraldycznego Wilczych Kos używali wcześniej znaku herbowego bez półtora krzyża, a posługiwali się określeniem Prusy jedynie w proklamie). Wedle wspomnianej autorki znak półtora krzyża w herbie Wilczych Kos pojawia się nad Wilczymi Kosami około r. 1430Ibidem str. 121.

Dziedzina Arnolda Chodupki de Czarzaste h. Kościesza1435 MK 3 f. 171-171vArnold Chodupka de Czarzaste h. Kościesza - z analizy źródeł wynika, że jego potomstwo w linii męskiej wymarło; por. też wzmianki dot. wsi Chodup, która należała do osad potwierdzonych na Mazowszu już w XIII w.: Anna Borkiewicz Celińska, Osadnictwo Ziemi Ciechanowskiej w XV wieku (1370-1526), Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Studia z dziejów osadnictwa Tom 8, str. 71 i 126 przyjęła następnie nazwę Czarzaste Chodupki (obecnie, od 1983 r., Czarzaste Małe). W 1437 roku części w Czarzastych posiadał m.in. Ninota z Gadomcapor. na temat dziedziczenia przez syna Ninoty z Gadomca w sąsiedniej w stosunku do Czarzastych wsi Gadomiec Miłocięta: 1450 MK 4 f 133, Adam, Stanisław, Marcin oraz Piotr de Czarzaste1437 MK 3 f 202-202v. Zachowała się wzmianka z 1473 roku o nadaniu prawa chełmińskiego na dobra Czarzaste z podatkiem 12 groszy od łanu chełmińskiego oraz o tym, że odbiorcą nadania był Wielislaw de Czarzaste.

W końcu XVI wieku Jakub Czarzasty kupił pewien dział od Kobylińskich herbu Łodzia i założył wieś Kobylak Złoty Kierz. Kiedy w 1590 roku Wojciech Kobyliński, dziedzic na Kobylakach Koryszach, kupił od Jakuba Czarzastego dział we wsi Kobylak Złoty Kierz, zaczęto osadę nazywać Kobylaki Czarzaste, od nazwiska dawnego właścicielaMałgorzata Dajnowicz, Drobna szlachta ziemi łomżyńskiej na przełomie XIX i XX wieku, Łomża 2001, s. 151.

Na Mazowszu w XVIII w. poszczególne gałęzie rodziny Czarzastych dziedziczyły m.in. w parafii Krzynowłoga Wielka (Czarzaste-Wielkie, Czarzaste-Prusy, Czarzaste-Błotki, Grabowo-Zawady, Bystre-Chrzany, Rapaty-Święchy), w parafii Dzierzgowo (Brzozowo-Maje), w parafii Czernice Borowe (Kownaty-Maciejowice, Dzielin), w parafii Łysakowo (Przywilcz), w parafii Lekowo (Żmijewo-Gaje), w parafii Koziczynek (Szczepanki-Pieski). W tym czasie część rodziny przeniosła się do WielkopolskiPor. na temat relacji majątkowych spadkobierców Kazimierza Czarzastego, męża Zofii Ulatowskiej, a siostry Jana Ulatowskiego, podstolego dobrzyńskiego, w wypisach z ksiąg grodzkich i ziemskich poznańskich, konińskich i gnieźnieńskich: Teki Dworzaczka 275 (Nr. 1111 III) 1686, 4631 (Nr. 1144) 1709, 8932 (Nr. 1150) 1716, 10271 (Nr. 1178) 1720, 15224 (Nr. 1229) 1731, 14071 (Nr. 78) 1749, 13152 (Nr. 98) 1750, 11044 (Nr. 1294) 1749, 14172 (Nr. 78) 1751 itd..

Rzekome pochodzenie z Węgier W Volumina Legum, gdy ogłaszano listę elektorów biorących udział w wyborze króla Augusta II Mocnego w roku 1697, nazwisko Czarzastych zostało wydrukowane błędnie („Czarasty” i „Czarassy”Volumina Legum: Przedruk Zbioru praw staraniem XX. pijarów w Warszawie od roku 1732 do roku , T.5 1860, str. 447). W tym czasie zapomnieniu uległo też znaczenie przymiotnika, od którego nazwę wzięła osada Czarzaste, a od niej nazwisko. W takich okolicznościach, w XIX w., w części rodziny pojawiło się przeświadczenie o jej węgierskim pochodzeniu. W ramach tego przeświadczenia poszukiwano źródeł rodzinnego herbu w nadaniu króla Stefana Batorego (który w przypadku nobilitacji dodawał nobilitowanym swój herb „Wilcze zęby”Por. Marcin Michał Wiszowaty „Szlachta, genealogia, heraldyka - fakty i mity” - referat wygłoszony podczas spotkania Związku Szlachty Polskiej w Sopocie 22 maja 2002 r.). W ten sposób zacierała się pamięć o rodzinnym herbie - Prusie II zwanym „Wilczymi kosami”. Średniowieczne początki osady Czarzaste oraz powstawanie nazwiska dziedziców osady Czarzaste-Prusy są relatywnie dobrze udokumentowane, wobec powyższego przeświadczenie o węgierskim pochodzenie rodziny nie ma uzasadnienia.

Herbarze Hr. Seweryn UruskiSeweryn Uruski „Rodzina. Herbarz szlachty polskiej”, Kraków 1886 r., przedruk. Warszawa 1904 r., Tom II str. 367 sygnalizuje błędne wydrukowanie nazwiska w Volumina legum: „Czarasty v. Czarzasty. Mylnie w Vol. Leg. wydrukowani Czarassy. W północnem Mazowszu, szlachta zagrodowa”. Następnie wymienia: „Mikołaj 1492 r. i Jan, syn Piotra 1505 r. cytowani w aktach łomżyńskich. Andrzej, viceregent zawskrzyński 1667 r. Mikołaj, syn Gotarda, właściciel części we wsiach Grabowo i Zawady, w ziemi ciechanowskiej 1682 r. Kazimierz, subdelegat płocki 1679 r. Adam, Wojciech, Andrzej, Józef i Tomasz podpisali elekcję 1697 r. z ziemią ciechanowską”. Następnie, w odrębnym haśle, dodaje: „Czarzasty. Taż familia co Czarasty”, dodając wzmiankę o Kazimierzu, poborcy płockim z 1662 r.

Adam BonieckiAdam Boniecki, Herbarz polski: Wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich”, str. 336 ogranicza się do wzmianki, że „Czarzasty Andrzej Kazimierz, regent zawskrzyński, wspólnie z Wojciechem podpisał elekcyę króla MichałaMowa tu o elekcji króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego z 1669 r.”, dodaje też hasło „Czarassy (v. Czarasty)”, a w nim „Adam, Andrzej, Józef, Tomasz i Wojciech, pisali się na elekcyę Augusta II-goChodzi tu o elekcję króla Augusta II Mocnego w roku 1697.”.

Z czasem przynależność Czarzastych do herbu Prus, a w szczególności do herbu Prus II, uległa zatarciu w szerszej świadomości, świadczy o tym wzmianka o rodzinie Czarzastych w wydaniu Herbarza Polskiego Kacpra Niesieckiego rozszerzona przez Jana Nepomucena BobrowiczaKasper Niesiecki, Herbarz Polski, wyd. J. N. Bobrowicz, Lipsk 1839-1845, T 11, str. 90: „O tych dawni autorowie, ani Niesiecki nie piszą. Sami tylko Kuropatnicki i Małachowski w rzędzie nazwisk domów szlacheckich umieszczają”.

Przedstawiciele rodziny Mikołaj de Czarzaste, wieczysty wikariusz kościoła w Pułtusku (1501-1513)Bolesław Ulanowski, Joanna Czubek, Acta capitulorum nec non iudiciorum ecclesiasticorum selecta, Nakładem Akademii Umiejętności, 1908, str. 78 i str. 177 Mikołaj Czarzasty (-1764Kamil Kantak, Bernardyni Polscy, 1453-, Tom 2, wyd. OO. Bernardynów, 1933, str. 425), bernardynAndrzej Paweł Bieś, Ludwik Grzebień, Marek Inglot, Polonica w Archiwum Rzymskim Towarzystwa Jezusowego: T3 Germania, Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna IGNATIANUM, 2006, str. 50 – lektor zakonnej prowincji wielkopolskiej O.O. Bernardynów, pierwszy lektor filozofii założonego w 1731 roku zakonnego studium filozofii przy bernardyńskim konwencie piotrkowskimBohdan Baranowski, Dzieje Piotrkowa Trybunalskiego, Wydawn. Łódzkie, 1989, str. 171, wikariusz prowincjiSalezy Bogumił Tomczak, Kroniki Bernardynów poznańskich, Wydawn. Miejskie, 2002, str. 285, prowincjał (1746-9, 1755-8)Hieronim Eugeniusz Wyczawski, Klasztory bernardyńskie w Polsce, Kalwaria Zebrzydowska 1985, s. 258-266.. W 1732 r. przewodniczył głośnej dyspucie filozoficznej w obecności deputatów piotrkowskiego trybunału koronnego. Jego staraniem, jako „zasłużonego gwardiana, który «fabrykę» wartskiego kościoła prowadził także jako prowincjał i eksprowincjał”, w latach 1756-62 odnowiono kościół w WarcieHieronim Eugeniusz Wyczawski, Klasztory bernardyńskie w Polsce w jej granicach historycznych, Wydawn. Bernardynów "Calvarianum", 1985, str. 420. Pochowany w Klasztorze O.O. Bernardynów w WarcieKlasztor O. O. Bernardynów w Warcie [w:] Kazimierz Jung, Klasztory w Warcie, Sieradz 1930.. Mikołaj Czarzasty, jezuitaPolona, seu Luceorien. beatificationis, et canonizationis ven. servi Dei Andrea Bobola sacerd. prof. soc. Jesu: Positio super miraculis, Tom 2, 1827, str. 12, jeden z inicjatorów beatyfikacji Św. Andrzeja BoboliJezuici w Polsce, cz. III, str. 1377, rektor kolegium Jezuitów w Pińsku (1719-1721, 1724-1729)Urszula Kosińska, August II w poszukiwaniu sojusznika. Między traktatem wiedeńskim i hanowerskim (1725-1730), Warszawa 2012, str. 105, następnie rektor kolegium Jezuitów w Nieświeżu (w latach 1731-1735), prokurator w łuckim procesie apostolskim co do życia i męczeństwa Andrzeja Boboli, oraz cudów i łask jego pośrednictwu przypisywanychKs.Jan Popłatek T.J., Błogosławiony Andrzej Bobola Towarzystwa Jezusowego. Życie - męczeństwo - kult, Kraków 1936, str. 192. Józef Czarzasty, kanonik brzeski i kijowski, proboszcz par. Zaręby k. Chorzel w latach 1767-1771Por. m.in. księgi nurskie grodzkie wieczyste: 1767 NGW 29 f. 122, 1771 NGW 32 f. 241.. Saturnin Czarzasty, jeden z założycieli (1926) Miejskiego Klubu Sportowego Wicher Kobyłka90 – lecie Miejskiego Klubu Sportowego WICHER Kobyłka, 5 llipca 2016 r.. Stanisław Czarzasty (1907-1972, syn Tomasza), porucznik Wojska Polskiego oraz 2 Korpusu Polskiego, działacz społeczny i polonijny, animator polskiego środowiska w Wielkiej Brytanii, współzałożyciel Polskiego Ośrodka Katolickiego w Leamington Spa. Zygmunt Czarzasty (1942-, syn Józefa), prawnik, prokurator, działacz PZPR Włodzimierz Czarzasty (1960-, syn Wincentego), przedsiębiorca i polityk. Od 2026 marszałek Sejmu X kadencji. Leszek Józef Czarzasty (1965-), urodzony w Przasnyszu radny Wołomina w kadencji 2014-2018Leszek Czarzasty, Oświadczenia majątkowe radnych, Gmina Wołomin, Biuletyn Informacji Publicznej, przewodniczący Rady Miejskiej w Wołominie, przewodniczący Klubu Radnych Prawa i Sprawiedliwości.

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Czarzaści herbu Prus II