thumb|Faksymile początku rękopisu Homilii Filoksenosa z Mabbug. Manuskrypt syryjski przechowywany w Bibliotece Brytyjskiej pod sygnaturą 14598, fol. 119a Filoksenos z Mabbug (syr. ܐܟܣܢܝܐ ܡܒܘܓܝܐ, Aksenāyâ Mabûḡāyâ; ; ), także Filoksen, Aksenaia, Xenias, Xenos, Aksnoyo (ur. ok. 450 w regionie w Persji, zm. 523 w Filipopolis w Tracji) – syryjski filozof i teolog pochodzący z Persji; biskup Mabbug. Jeden z najpłodniejszych pisarzy późnej starożytności. Uważany za najwybitniejszego teologa antychalcedońskiego w dziejach chrześcijaństwa. Święty Kościoła syryjskiego i innych Kościołów przedchalcedońskich.
Badania naukowe nad Filoksenosem thumb|Syryjski klasztor Qartamin, w którym mnich Eli napisał w XIII wieku obszerną biografię Filoksenosa. Współcześnie na terenie Turcji Fakty z życia Filoksenosa znane są z jego własnych prac, listów wymienianych między biskupami, zachowanych dokumentów kościelnych oraz państwowych z V i VI wieku. Filoksenosowi poświęcono wiele dzieł hagiograficznych. Najbardziej obszerną biografią jest powstała w XIII wieku praca pióra Eliego, mnicha z klasztoru Qartamin w regionie Tur Abdin. Eli oparł się na wielu wczesnośredniowiecznych źródłach, z których podstawowym był anonimowy Żywot. W dziełach hagiograficznych spisano liczne legendy związane z biskupem Mabbug, które narosły przez wieki. We współczesnej nauce legendy te uznaje się za niewiarygodne.
Filoksenos był na Zachodzie pisarzem mało znanym. Jego imię wymieniano w pracach poświęconych sporom chrystologicznym późnej starożytności. W XIX wieku zaczęto wydawać prace Filoksenosa, jednak głównie w oparciu o dawne tłumaczenia greckie lub łacińskie. Wydania z rękopisów syryjskich pojawiły się w większej liczbie dopiero w pierwszej połowie XX wieku.
Na fali zainteresowania duchowością Wschodu, w latach 60. XX wieku, odkryto unikalną wartość filozofii i teologii biskupa Mabbug. W tym odkryciu najważniejszą rolę odegrał amerykański autor Thomas Merton, który przeanalizował twórczość Filoksenosa w pracach Philoxenos on the Foundations of the Spiritual Life and the Recovery of Simplicity, Raids on the Unspeakable, The Wisdom of the Desert oraz Zen and the Birds of Appetite. Książki Mertona były bardzo poczytne, przełożono je na kilkadziesiąt języków. Ze szczególnym zainteresowaniem spotkała się teza Mertona, zgodnie z którą występują liczne analogie i podobieństwa między filozofią Filoksenosa a filozofią buddyjską, zwłaszcza zen.
W 1963 roku z Uniwersytetu w Louvain opublikował monografię Philoxène de Mabbog: sa vie, ses écrits, sa théologie. Pozostaje ona najbardziej wnikliwym i obszernym opracowaniem omawiającym życie i prace Filoksenosa, od kodykologii po chrystologię. Halleux zbadał dostępne syryjskie manuskrypty, które zawierały dzieła przypisywane Filoksenosowi, i ustalił, czy są one autentyczne. Oddzielił też fakty z życia biskupa Mabbug od późniejszych legend. Kolejną ważną monografią była wydana w roku 1981 w Oksfordzie praca The Resolution of the Philoxenian/Harclean Problem, poświęcona syryjskim manuskryptom z filokseńskim tłumaczeniem Nowego Testamentu. Na przełomie XX i XXI wieku wydano szereg monografii poświęconych filozofii i teologii biskupa Mabbug. Na amerykańskich i europejskich uczelniach prowadzone są dalsze prace badawcze, zwłaszcza nad nowo odkrytymi manuskryptami.
Imię thumb|Aksenaia, Filoksenos – różne warianty zapisu imienia Filoksenosa z Mabbug w starożytnych i średniowiecznych syryjskich manuskryptach jego prac Imię Aksenaia (ܐܟܣܢܝܐ) przyjął po nominacji na biskupa, w roku 485. Posługiwał się też zhellenizowaną wersją tego imienia: Filoksenos (Φιλόξενος). W zachowanych, syryjskich rękopisach jego prac obie wersje imienia stosowane są zamiennie.
Tradycyjnie, w nauce europejskiej używane jest jego imię w wersji greckiej. W polskich pracach niekiedy stosuje się wersję Filoksen. W jednym z syryjskich, średniowiecznych rękopisów znajduje się nota, zgodnie z którą oryginalne imię Filoksenosa to Józef. Jednak żadne inne źródło historyczne nie potwierdza tej informacji.
Życiorys Dzieciństwo i młodość Filoksenos urodził się w perskim państwie Sasanidów, w prowincji . Data jego urodzin nie jest znana. Jego rodzinne strony leżały w dolinie Tygrysu, niedaleko Kirkuku. Według źródeł hagiograficznych urodził się w miejscowości o nazwie Tahal. Współcześni badacze uważają, że wydarzyło się to najprawdopodobniej między rokiem 440 a 450.
Rodzina Filoksenosa była pochodzenia syryjskiego i wyznawała chrześcijaństwo. Sam Filoksenos uważał się do końca życia za Syryjczyka. Języki grecki i pahlawi znał słabo, nigdy w nich nie pisał.
W większych miastach Persji funkcjonowały w tym okresie kościoły i klasztory, przy których zakładano chrześcijańskie szkoły. Uczono w nich między innymi podstaw teologii i filozofii. W jednej z takich szkół Filoksenos odebrał zapewne podstawowe wykształcenie. Aby kontynuować naukę, opuścił Persję i rozpoczął studia w Edessie, leżącej po rzymskiej stronie ówczesnej granicy. Według hagiografów rodzina Filoksenosa uciekła z ojczystego kraju w czasie prześladowań chrześcijan, zainicjowanych przez duchowieństwo zaratusztriańskie. Badania historyków nie potwierdzają jednak, aby w tym okresie miały miejsce ataki na chrześcijan w Persji.
Placówka w Edessie, gdzie studiował Filoksenos, uważana jest za jedną z najlepszych – jeżeli nie najlepszą – szkół filozoficznych Cesarstwa V wieku. Jej prestiż opierał się na pluralizmie. Nauczali w niej równocześnie przedstawiciele neoplatonizmu i arystotelizmu. Teologię wykładał między innymi Ibas z Edessy, uczeń Teodor z Mopsuestii (który był również nauczycielem Nestoriusza), a z drugiej strony Rabbula, uczeń Cyryla z Aleksandrii. W Edessie Filoksenos zapoznał się z wszystkimi ważniejszymi poglądami naukowymi swoich czasów. Został zwolennikiem filozofii i teologii Cyryla z Aleksandrii. Przestudiował ją dokładnie dzięki syryjskim przekładom dzieł Cyryla autorstwa Rabbuli. Równocześnie interesował się ascetyzmem, zapoznał się między innymi szczegółowo z pracami Ewagriusza z Pontu, także w syryjskich tłumaczeniach.
Wojna domowa w Syrii i pierwsze wygnanie thumb|Fragment z kompleksu Yakto w Antiochii, wykonanej w drugiej połowie V wieku. Przedstawia pałac cesarski i katedrę w Antiochii Po ukończeniu studiów Filoksenos przeniósł się, około roku 470, do Antiochii, gdzie trwały walki między zwolennikami i przeciwnikami decyzji soboru chalcedońskiego. Został współpracownikiem antychalcedońskiego biskupa tego miasta, Piotra Folusznika. Zbiegło się to w czasie z eskalacją przemocy związaną z dodaniem przez Piotra do trishagionu Święty Boże, Święty mocny, Święty a Nieśmiertelny uzupełnienia wziętego z anatematyzmatów Cyryla: który zostałeś za nas ukrzyżowany. W kulminacyjnym momencie walk zginął prochalcedoński biskup Stefan, co doprowadziło do interwencji cesarskiej.
W roku 476, wraz z Piotrem Folusznikiem, musiał uciekać z Antiochii, gdy wojsko cesarza Zenona wsparło zwolenników Chalcedonu. Schronił się w klasztorach za murami miasta. W roku 482 biskup Kalandion skazał Filoksenosa na wygnanie z Antiochii i całej prowincji. Podczas wygnania podróżował między klasztorami w Syrii i Palestynie, zdobywając poparcie mnichów dla ruchu antychalcedońskiego. Dłużej zatrzymał się w Beth Gaugal i Tell Ada. W roku 484 udał się do Konstantynopola, gdzie przedstawił postulaty syryjskich przeciwników Chalcedonu na dworze cesarskim i lobbował za przywróceniem Piotra Folusznika na biskupstwo antiocheńskie. W tym okresie powstały najstarsze zachowane dzieła Filoksenosa, między innymi programowy List do mnichów o wierze oraz polemiczna Księga przeciwko Habibowi, datowane na rok 482.
W roku 482 cesarz Zenon wydał edykt zwany Henotikon. Doszło do zmiany polityki cesarskiej, przeciwnicy Chalcedonu przestali być prześladowani. Prochalcedoński biskup Antiochii Kalandion przyłączył się do buntu przeciwko cesarzowi, który ogarnął Syrię. Filoksenos opowiedział się po stronie cesarza. Bunt został stłumiony po dwóch latach walk. W roku 484 antychalcedończycy odzyskali kontrolę nad Antiochią. Do miasta powrócili Piotr Folusznik i Filoksenos.
Po pacyfikacji Syrii, Zenon usunął dziewięciu biskupów, którzy opowiedzieli się przeciwko niemu. Wśród usuniętych był biskup Mabbug. W ich miejsce cesarz mianował swoich stronników, w tym Filoksenosa. Zachowany w odpisie list nominacyjny nowego biskupa Mabbug, wystawiony przez cesarza Zenona, datowany został na 18 dzień miesiąca ab roku 796 ery Seleucydów, czyli na sierpień roku 485.
Najprawdopodobniej jeszcze w sierpniu roku 485 Piotr Folusznik wyświęcił Filoksenosa na biskupa Mabbug. Było to strategiczne miasto, położone w dolinie Eufratu, w pobliżu granicy z Persją. Pełniło rolę stolicy prowincji . Biskupowi Mabbug, jako metropolicie, podlegało pięciu biskupów prowincji.
Biskup Mabbug Działalność misyjna i polityczna Mabbug było miastem zamieszkałym przez ludność mówiącą po syryjsku, grecku oraz w języku pahlawi. Chrześcijanie stanowili mniejszość wśród mieszkańców prowincji. Filoksenos rozpoczął szeroko zakrojoną akcję ewangelizacyjną, skierowaną głównie przeciwko kultowi bogini Atargatis. Zwalczając kult rzeźb, czczonych w licznych świątyniach pogańskich Mabbug, wprowadził w chrześcijańskich kościołach bardzo restrykcyjny ikonoklazm. Sprowadził mnichów palestyńskich i syryjskich, fundując liczne klasztory. Były to niewielkie placówki misyjne, liczące od pięciu do dziesięciu mnichów, rozsiane po całej prowincji. Centrum akcji był duży klasztor w Senun, o którym Filoksenos wypowiadał się z dumą w swoich pismach, położony prawdopodobnie na północny wschód od Mabbug, przy drodze do Edessy.
Od południa z prowincją Siria Euphratensis sąsiadowały ziemie zamieszkałe przez Arabów. Według źródeł hagiograficznych, Filoksenos był organizatorem pierwszej misji chrześcijańskiej, która dotarła do środkowych i południowych regionów interioru Półwyspu Arabskiego. Część uczonych uważa, że są to legendy. Jednak według odkrytego pod koniec XX wieku listu , napisanego w początkach VI wieku, dwaj pierwsi biskupi metropolii arabskiej w Nadżran, na południe od Mekki, byli uczniami Filoksenosa i zostali przez niego wyświęceni. Wiele prac badawczych poświęcono wpływowi dzieł Filoksenosa na rozwój literatury arabskiej.
Wysyłał misjonarzy do swojego rodzinnego kraju, sąsiadującej z jego prowincją Persją. W latach 502–505 toczyła się wojna rzymsko–perska. Mabbug pełniło funkcję garnizonu wojennego, w mieście przebywało dowództwo oraz znacząca liczba żołnierzy. Na zajętych przez wojsko rzymskie terenach Filoksenos usuwał chalcedońskich i nestoriańskich biskupów, zastępując ich swoimi uczniami. Fundował tam misyjne klasztory, w których osadzał syryjskich mnichów. Zachował się list Filoksenosa do perskiego polityka Lakhmida Phylarcha, który zawiera uzasadnienie usuwania heretyckich biskupów.
Jego uczniowie działali też w Armenii. Filoksenos korespondował z tamtejszymi władzami i biskupami. Odrzucenie postanowień soboru chalcedońskiego przez Ormian na drugim synodzie w Dwinie, w latach 555–556, uzasadniono opierając się na pracach Filoksenosa. Wpływ jego dzieł na rozwój literatury ormiańskiej jest uważany za znaczący. W średniowiecznej Armenii wielu autorów podszywało się pod Filoksenosa, funkcjonował cały nurt literacki zwany pseudofilokseńskim.
Rola Filoksenosa w polityce Cesarstwa na jego wschodniej granicy była tak ważna politycznie, że w roku 507 otwarto w Konstantynopolu stałe przedstawicielstwo biskupstwa Mabbug. Odtąd na dworze cesarza Anastazjusza obecny był pełnomocnik Filoksenosa.
Działalność naukowa i edukacyjna