Choroszcz – miasto w woj. podlaskim, w powiecie białostockim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Choroszcz. Położone nad rzeką Horodnianką. Jest zaliczane do aglomeracji białostockiej.
Według danych GUS z 31 grudnia 2024 r. Choroszcz liczyła 6162 mieszkańców.
W mieście znajduje się odbudowana w latach 60. XX w. letnia rezydencja rodziny Branickich, obecnie Muzeum Wnętrz Pałacowych, zabytkowy park pałacowy, kościół i klasztor podominikański, cerkiew, 4 zabytkowe cmentarze oraz szpital psychiatryczny zlokalizowany na terenie dawnej fabryki koców i sukna, która należała do rodziny Moesów.
Położenie Miasto wchodzi w skład aglomeracji białostockiej. Położone jest na granicy Narwiańskiego Parku Narodowego. Miasto szlacheckie położone było w końcu XVIII wieku w powiecie grodzieńskim województwa trockiego, stanowiąc jego eksklawę na terytorium województwa podlaskiego. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. białostockiego.
Przez miasto przepływa rzeczka Horodnianka.
Historia
.
W końcu XV w. Choroszcz z włością stała się własnością bojara z Kijowszczyzny, wojewody Iwana Chodkiewicza. Jego syn Aleksander gospodarzył w swych włościach z rozmachem, karczując puszczę, budując młyny, folusze, osadzając osadników z Rusi i Mazowsza. Z czasem w dobrach Chodkiewiczów powstały Ruszczany, Zastawie, Sienkiewicze, Barszczewo, Jeroniki, Żółtki, młyny młynarzy Dzikich w miejscowości Dzikie. W 1506 Aleksander nadał Choroszcz z włością klasztorowi w Supraślu. Mnisi wznieśli tu cerkiew i otaczali opieką duszpasterską ludność wiary greckiej. W 1533 Choroszcz powróciła do Chodkiewiczów. Dzięki staraniom Aleksandra w 1507 Choroszcz otrzymała od króla Zygmunta I prawa miejskie z obowiązkiem dostarczania drużyny zbrojnej na wypadek wojny.
W XVI wieku miasto rozwijało się intensywnie. Z połowy XVI w. pochodzą pierwsze wzmianki o osadnikach żydowskich. Choroszcz była wówczas centrum okolicznych dóbr, a trakty łączyły ją ze znaczniejszymi ośrodkami Podlasia. Odbywały się tu targi, odpusty, kwitło życie religijne. Pod koniec XVI wieku Choroszcz była miastem liczącym ok. 200 domów i 1200 mieszkańców. W 1587 Anna Chodkiewiczówna wniosła w posagu dobra choroskie Pawłowi Pacowi. Ich spadkobiercą był Mikołaj Stefan Pac, wojewoda trocki i przyszły biskup wileński, który sprowadził w 1654 do Choroszczy zakon dominikanów.
Nie jest znany układ przestrzenny miasta w XVI i XVII wieku. Życie zapewne koncentrowało się w centrum, wokół rynku. Tu znajdował się kościół, klasztor, cerkiew i dwór Chodkiewiczów, w którym mógł również rezydować biskup Mikołaj Stefan Pac. Wiek XVII zapisał się tragicznie w historii kraju – wojny, epidemie i pożary nie ominęły Choroszczy. Pożar w 1683 doszczętnie zniszczył miasto – spłonęło 600 domów, klasztor, kościół i cerkiew. W 1703 Choroszcz wraz z przyległymi wsiami została odkupiona przez Stefana Mikołaja Branickiego z rąk generała Jerzego Mniszcha. Do upadku miasta przyczynił się kolejny pożar w 1707. thumb|lewo|Park i pałac Branickich zimą
W 1709 dobra choroskie przeszły na własność hetmana wielkiego koronnego Jana Klemensa Branickiego. Miejscowość ta była na tyle urokliwa, że hetman przez wiele lat z nakładem ogromnych kosztów budował letnią rezydencję. Obok budowanego z rozmachem zespołu Branicki ufundował murowany barokowy kościół z klasztorem dominikanów. Ufundował również szpital – przytułek i unicką cerkiew. Wtedy też zapewne powstał folwark dworski. Ówczesny rynek miejski okalały kościół, klasztor, ratusz z 6 kramami kupców żydowskich, bożnica z żydowską szkołą. W 1771 miasto liczyło 126 posesji, z czego 43 należały do Żydów. Najpopularniejszy trunek tamtej epoki – piwo, było produkowane w Choroszczy przez 15 browarów.
Po śmierci hetmana dobra choroskie z majątkiem Rogowo otrzymała w dożywocie księżna Izabella Branicka. Do III rozbioru Choroszcz należała do powiatu grodzieńskiego w województwie trockim i stanowiła enklawę w województwie podlaskim. Po III rozbiorze znalazła się w zaborze pruskim, a po pokoju w Tylży w 1807 weszła do zaboru rosyjskiego. Spis pruski w końcu XVIII wieku wykazał: „584 mieszkańców, w tym 156 Żydów, 122 domy, 4 ulice, 9 szynków, 8 browarów, 8 gorzelni, 7 duchownych, 4 urzędników policyjnych i 1 oddział z regimentu Bośniaków von Gunthera – 6 mężczyzn”.
Po śmierci księżnej Branickiej dobra choroskie w części nabyła rodzina Komarów, a część włączono do posiadłości Potockich, którzy wkrótce sprzedali je Tadeuszowi Mostowskiemu. Zalążek manufaktury tekstylnej w majątku hrabiny Mostowskiej dał w 1840 początek największej w regionie fabryce sukienniczo- kapeluszniczej rodu Moesów i przemysłowej karierze miasteczka. Wraz z rozwojem fabryki zmieniła się również struktura narodowa i wyznaniowa Choroszczy. W 1886 z ogólnej liczby 1512 mieszkańców 765 było wyznania mojżeszowego, ponad 300 katolików, około 200 ewangelików (specjalistów niemieckich pracujących w fabryce) i ok. 200 prawosławnych. Miasteczko fabryczne, funkcjonujące niezależnie od miasta posiadło 20 budynków produkcyjnych, 11 budynków mieszkalnych, szkołę, piekarnię, 2 sklepy, aptekę i zbór ewangelicki.
mały|lewo|Kościół i klasztor Dominikanów w Choroszczy w 1904 W 1839 w ramach restrykcji za udział w powstaniu listopadowym uległ kasacji zakon dominikanów. Po powstaniu styczniowym w murach klasztoru znalazła się rosyjska szkoła, zamieszkiwał tu także proboszcz parafii prawosławnej. W 1865 rozebrano drewnianą cerkiew. Nową (istniejącą obecnie) wyświęcono w 1878.
Położone nieopodal Choroszczy wzgórze, zwane „Szubienicą” było miejscem kaźni 11 powstańców z 1863, a przy drodze na Zastawie „carscy” zabili 3 powstańców. Dzięki staraniom społeczności choroskiej w latach 1913–1924 wzniesiono kaplicę na choroskim cmentarzu, a w 1989 na wspomnianym wzgórzu nastąpiło uroczyste odsłonięcie pomnika.
Wybuch I wojny światowej był kresem działalności fabryki. Z 5000 mieszkańców sprzed I wojny światowej w 1921 zamieszkiwało w Choroszczy tylko 2405 osób. Lata międzywojenne to nowy etap w historii miasta. Dzięki inicjatywie dr Zygmunta Brodowicza na terenie byłej fabryki utworzony został w 1930 szpital psychiatryczny.
mały|upright|Pomnik Obywatelem Choroszczy i okolic poległym w walkach o wolność Ojczyzny z 1934 roku W 1929 społeczność żydowska posiadała na terenie miasta synagogę.
Po agresji niemiecko-słowacko-radzieckiej dokonanej na Polskę 1 września 1939 roku Choroszcz wraz ze szpitalem trafiła w granice ZSRR. W tym czasie część pacjentów ze szpitala psychiatrycznego w Choroszczy przewieziono w głąb Związku Radzieckiego. W wyniku ataku przeprowadzonego 22 czerwca 1941 roku szpital przeszedł z rąk ZSRR w ręce III Rzeszy. To spowodowało, że z inicjatywy wydziału medycznego dowództwa polowego Wehrmachtu już pod koniec sierpnia 1941 roku niemieccy żołnierze przy użyciu broni maszynowej zabili 464 pacjentów pozostających na leczeniu w tymże szpitalu psychiatrycznym.
Masowe groby w Nowosiółkach kryją 4000 ofiar: cywilów, partyzantów, wielu księży i zakonnic, zamordowanych w latach 1941–1944 w okresie okupacji niemieckiej. Ludność żydowska miasta została wywieziona do getta w Białymstoku, skąd w listopadzie 1943 roku została wysłana do niemieckiego obozu zagłady w Treblince. Koniec panowania reżimu III Rzeszy nastąpił 27 lipca 1944 roku w wyniku zdobycia Choroszczy przez żołnierzy 3 Armii 2 Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej.
Lata powojenne przyniosły Choroszczy m.in. odbudowę letniej rezydencji Branickich (1969–1973), w której znajduje się obecnie Muzeum Wnętrz Pałacowych.
W 1979 roku powstało Towarzystwo Przyjaciół Choroszczy.
Zabytki thumb|Kościół św. Jana Chrzciciela i św. Szczepana thumb|Cerkiew Opieki Matki Bożej Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa:
zespół klasztorny dominikanów, Rynek 11 Listopada: kościół, ob. par. pw. św. św. Jana Chrzciciela i Szczepana, 1753-56, przebudowywany w 1920 i po 1945 r., nr rej.: A-377 z 22.03.1956 dawny klasztor, 1763 r., przebudowywany w XX w., nr rej.: A-378 z 22.03.1956 kaplica, 1756-59, nr rej.: A-379 z 20.10.1966 cerkiew prawosławna pw. Matki Bożej Opiekuńczej, 3 ćw. XIX, nr rej.: A-380 z 12.11.1987
zespół pałacowy Branickich – ob. Muzeum Wnętrz Pałacowych. pałac, 2 poł. XVIII w., przebudowany po 1956 r., nr rej.: 41 (47) z 22.03.1956 park, 1725-63, przekomponowany w 2. poł. XIX w., nr rej.: 42 (48) z 22.03.1956 oraz A-30 z 24.09.2002 Zespół Fabryki Sukna i Kortów Augusta Moesa – ob. szpital psychiatryczny, k. XIX w. – po 1900 r., nr rej.: 521 z 20.07.1984: 12 budynków fabrycznych wieża ciśnień brama wjazdowa Fabryka wznoszona w miejscu folwarku dawnych dóbr Branickich, po kupieniu ich przez Fryderyka Moesa w 1843 r. Zachowane pawilony fabryczne wznoszone w latach 1890–1910. Wszystkie urządzenia fabryczne wywiezione z Choroszczy w 1915 r. kaplica cmentarna pw. Zmartwychwstania Pana Jezusa, ul. Piaskowa, 1921 r., nr rej.: A-396 z 28.03.1988 cmentarz żydowski, pocz. XIX w., nr rej.: A-86 z 28.12.1988
Pozostałe zabytki: rynek w Choroszczy otoczony XIX-wiecznymi kamienicami kapliczka z figurą św. Jana Nepomucena (XVIII w.) cmentarz wojenny w Choroszczy
Demografia Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku zamieszkiwało tu 2405 osób, wśród których 1679 było wyznania rzymskokatolickiego, 135 prawosławnego, 63 ewangelickiego, 72 greckokatolickiego, 450 mojżeszowego i 6 baptystów. Jednocześnie 1954 mieszkańców zadeklarowało polską przynależność narodową, 4 białoruską, 44 niemiecką, 390 żydowską, 13 rosyjską i 1 łotewską. Było tu w 1921 344 budynków mieszkalnych.
Dane z 30 czerwca 2012: Opis Ogółem Kobiety Mężczyźnijednostka osób % osób % osób %populacja 5 716 100 2890 50,56 2826 49,44powierzchnia 16,79 km²gęstość zaludnienia(mieszk./km²) 340,44 172,13 168,31
Wykres liczby ludności miasta Choroszcz od 1580:
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Choroszczy w 2014 roku
Według danych z 30 czerwca 2015 miasto liczyło 5795 mieszkańców.
Transport thumb| Widok z wiaduktu przy Mickiewicza Przez miasto przechodzą drogi: droga międzynarodowa E67 Helsinki – Kowno – Warszawa – Praga, droga ekspresowa S8 Kudowa-Zdrój – Wrocław – Warszawa – Białystok – Suwałki – Budzisko,
12 września 2012 został otwarty odcinek drogi ekspresowej Jeżewo Stare – Białystok odcinek ten wynosi 24.5 km
Planowane – obwodnica Białegostoku
Komunikacja miejska Do Choroszczy można dojechać linią nr 103 którą operuje Komunalny Zakład Komunikacyjny w Białymstoku. Choroszcz znajduje się około 6 km od granic Białegostoku i 13 km od centrum. Do Choroszczy można także dojechać autobusami niskopodłogowymi, które służą m.in. do przewozu osób niepełnosprawnych.
Główne ulice Ulica Białostocka Branickiego Lipowa Powstania Styczniowego Henryka Sienkiewicza Adama Mickiewicza Aleja Niepodległości Ogrodowa Dominikańska Warszawska Zastawie I Kruszewska
Instytucje publiczne mały|Ochotnicza Straż Pożarna thumb|Zespół Szkół w Choroszczy Bank Spółdzielczy w Białymstoku oddział w Choroszczy Miejsko-Gminne Centrum Kultury i Sportu w Choroszczy Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna Gminne Centrum Informacji Poczta Posterunek policji Ochotnicza Straż Pożarna Szpital Psychiatryczny Elektrociepłownia Zespół Szkół w Choroszczy Szkoła Podstawowa w Choroszczy im. Henryka Sienkiewicza Przedszkole Samorządowe im. Jana Pawła II Kościół św. Jana Chrzciciela i św. Szczepana Cerkiew Opieki Matki Bożej
Kościoły i związki wyznaniowe Kościół Rzymskokatolicki Parafia św. Jana Chrzciciela i św. Szczepana Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny Parafia Opieki Matki Bożej
Imprezy cykliczne