Bazylika św. Kastora w Koblencji (niem. Kirche St. Kastor, Basilika St. Kastor, St. Kastor, Kastorkirche) – romański kościół rzymskokatolicki pod wezwaniem , znajdujący się w Koblencji, w dzielnicy , w pobliżu Deutsches Eck i należący do diecezji Trewiru. Jest najstarszym zachowanym kościołem w Koblencji, a ponadto jest uważany za wybitny przykład romańskiej architektury nad środkowym Renem. Wraz z kościołem Najświętszej Marii Panny i kościołem św. Floryna kształtuje także sylwetkę koblenckiego starego miasta.
Świątynia powstała w latach 817–836 na terenie, na którym wcześniej istniały różne rzymskie i frankijskie budowle świeckie oraz sakralne. Wraz z poświęceniem ukończonego kościoła powstała przy nim kapituła kolegiacka, która w niedługim czasie zaczęła uchodzić za najbogatszą i najbardziej znaczącą instytucję kościelną w średniowiecznej Koblencji. W IX wieku stanowiła ważne miejsce spotkań i zebrań niemieckich władców i ich potomków. Istniała do lat 1802–1803, kiedy to została zlikwidowana na mocy przepisów sekularyzacyjnych. Samą świątynię na przestrzeni wieków odbudowywano ze zniszczeń, jakim kilkukrotnie ulegała w swojej historii, a także poddawano licznym przebudowom, z których największą przeprowadzono etapami od 1160 do 1230 roku – w jej wyniku kościół zyskał swoje obecne formy i rozmiary. W 1991 roku kościół został podniesiony do rangi bazyliki mniejszej przez papieża Jana Pawła II.
Lokalizacja i turystyka Bazylika św. Kastora jest położona w Koblencji, w dzielnicy , w bezpośrednim sąsiedztwie Deutsches Eck. Należy do diecezji Trewiru.
Świątynia jest wymieniona w katalogu zabytków kulturowych Generalnej Dyrekcji Dziedzictwa Kulturowego Nadrenii-Palatynatu (niem. Generaldirektion Kulturelles Erbe Rheinland-Pfalz). Jest najstarszym zachowanym kościołem w Koblencji, a ponadto jest uważana za wybitny przykład romańskiej architektury nad środkowym Renem. Wraz z kościołem Najświętszej Marii Panny i kościołem św. Floryna kształtuje sylwetkę koblenckiego starego miasta. Można ją zwiedzać codziennie w godzinach 9:00-18:00.
Historia Przeprowadzone na obszarze, na którym stoi kościół wykopaliska archeologiczne ujawniły dwa zarysy głębiej położonych domów z paleniskami, pochodzących z okresu lateńskiego (V–VI wiek p.n.e.). Z kolei podczas prac budowlanych, związanych z przygotowaniami do odbywającego się w 2011 roku Bundesgartenschau (pol. „Federalny Pokaz Ogrodniczy”) na terenie kościoła odkryto pozostałości rzymskiego kasztelu, świadczące o wczesnym rzymskim osadnictwie w Koblencji. Około 100 roku na przedmiotowym obszarze powstała galijsko-rzymska świątynia, która istniała do IV wieku, a następnie, około 600 roku założono tam chrześcijańską z cmentarzem. W późniejszych czasach na terenie tym istniało kilka zbudowanych przez Franków budowli kościelnych, co ustalono podczas wykopalisk archeologicznych, przeprowadzonych przy okazji prac renowacyjnych i restauracyjnych w latach 1979–1990.
W latach 817–836 z inicjatywy arcybiskupa Trewiru oraz przy wsparciu króla Franków i cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego Ludwika I Pobożnego został zbudowany obecny kościół. 12 listopada 836 roku arcybiskup Hetti dokonał poświęcenia ukończonej świątyni. Dzień wcześniej do budynku przywieziono z Karden szczątki . Święty Kastor, patron koblenckiej świątyni, przybył ze swojej ojczyzny Akwitanii do Trewiru, gdzie był uczniem biskupa Trewiru, Świętego Maksymiana, a następnie został przez niego wysłany do Karden nad Mozelą jako duszpasterz i posłaniec wiary. Niedługo po śmierci był tam czczony jako święty. Wraz ze Świętym Kastorem czczona i proszona o wstawiennictwo była także Błogosławiona Rizza, legendarna córka Ludwika I Pobożnego. Zgodnie z przekazem miała ona mieszkać po drugiej stronie Renu i modlić się w kościele św. Kastora, a ponadto uczestniczyć w nabożeństwach.
Prawdopodobnie równocześnie z poświęceniem kościoła św. Kastora powstała także kapituła kolegiacka, a samą świątynię podniesiono do rangi kościoła farnego. Budowla do połowy XIII wieku leżała daleko poza murami miejskimi. Początkowo miała postać kościoła salowego, zakończonego prostokątnym chórem. W IX wieku świątynię rozbudowano o dzisiejszy transept z półkolistą apsydą.
Kapituła kolegiacka kościoła św. Kastora uchodziła za najbogatszą i najbardziej znaczącą instytucję kościelną w średniowiecznej Koblencji. W IX wieku była ważnym miejscem spotkań i zebrań niemieckich cesarzy i królów oraz ich potomków, na których negocjowano i rozstrzygano spory między członkami panującej rodziny. W 842 roku pełnomocnicy synów Ludwika I Pobożnego: Ludwika II Niemieckiego, Karola II Łysego i Lotara I przeprowadzili w kapitule wstępne rozmowy na temat podziału państwa frankijskiego. Efektem rozmów było podpisanie rok później traktatu w Verdun, którego zapisy podzieliły państwo frankijskie na trzy części: zachodniofrankijską, środkowofrankijską i wschodniofrankijską. Z kolei w czerwcu 860 roku w instytucji odbyły się rozmowy pokojowe, mające na celu doprowadzenie do pojednania pomiędzy Ludwikiem II Niemieckim, Karolem II Łysym i Lotarem II.
W 882 roku do Koblencji wkroczyli Normanowie i zniszczyli kościół św. Kastora, jednak koblencjanie niedługo później go odbudowali. W dalszej fazie prac budowlanych przy kościele memorię przekształcono w przypominający kaplicę i połączono ją z kościołem poprzez kryptę pierścieniową. W X wieku do świątyni od strony wschodniej dobudowano rotundę chórową. Przypuszczalnie w tym samym czasie powstały dwie nawy boczne korpusu nawowego i niższy fragment zachodniej części kościoła, flankowany przez dwie potężne, okrągłe wieże. W XI wieku zostały one zastąpione obecnymi, ukończonymi w 1103 roku wieżami, które jednak wówczas miały tylko pięć kondygnacji. W 1110 roku arcybiskup Trewiru założył obok świątyni szpital św. Mikołaja, będący jednym z pierwszych zakładów leczniczych po północnej stronie Alp. 106 lat później, za sprawą arcybiskupa Teodoryka z Wied część kościelnego terenu ze szpitalem stała się własnością rycerzy zakonu krzyżackiego. W 1138 roku w kościele odbyło się zgromadzenie książąt, które wybrało Konrada III na króla. Po pożarze, jaki wybuchł w świątyni w 1147 roku przeprowadzono renowację chóru.
W 1160 roku, w czasie rządów prepozyta Buvo rozpoczęto przebudowę kościoła, która nadała mu dzisiejsze formy i rozmiary. Usunięto wówczas kryptę pierścieniową, zespół podziemnych miejsc pochówkowych, rotundę chórową oraz apsydę i zbudowano na ich miejscu obecną część wschodnią, zawierającą kwadratowy, sklepiony chór z flankowaną wieżami półkolistą apsydą, skarbcami i izbami świątynnymi. W 1180 roku do każdej z wież zachodnich została dodana szósta kondygnacja. W 1198 roku kościół doznał dużych zniszczeń wskutek wojny pomiędzy Filipem Szwabskim i Ottonem IV. W ramach prac związanych z naprawą zniszczeń całkowicie przebudowano korpus nawowy, a także dodano do części zachodniej kondygnacje szczytowe ze stromym dachem rombowym. 27 lipca 1208 roku kościół został ponownie poświęcony przez arcybiskupa Jana I. W 1230 roku dobudowano do zachodnich wież świątyni siódmą i zarazem ostatnią kondygnację. thumb|Kościół w 1900 roku W 1338 roku w kościele św. Kastora odbyło się spotkanie cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego Ludwika IV i angielskiego króla Edwarda III, w trakcie którego obaj władcy przypieczętowali swoją przyjaźń. Było to ostatnie ważne spotkanie w historii koblenckiej świątyni. W latach 1496–1499 przeprowadzono przebudowę wnętrza świątyni, w ramach której zastąpiono sklepieniem, surową romańską strukturę z płaskim stropem. W dwóch miejscach wnętrza: w nawie głównej i w skrzyżowaniu naw wykonano sklepienia gwiaździste. W 1673 roku została zbudowana nowa zakrystia. thumb|Kościół podczas odbudowy w latach 1946–1947 Do czasu przyjęcia 25 lutego 1803 roku w Ratyzbonie Głównego Wniosku Delegacji Rzeszy (niem. Reichsdeputationshauptschluss), którego zapisy nakazywały sekularyzację mienia Kościołów celem zapewnienia niemieckim książętom rekompensaty za utracone na rzecz Francji posiadłości, kościół św. Kastora był kolegiatą z wykorzystywanymi przez kapitułę zabudowaniami przed zachodnią fasadą i po stronie południowej, przed którą znajdował się także krużganek, a nieopodal również cmentarz dla członków parafii św. Kastora. Po likwidacji kapituły na przełomie 1802 i 1803 roku zburzono wszystkie wykorzystywane przez nią zabudowania oraz romańską bramę cmentarza.
W 1830 roku rozpoczęto nadzorowaną przez pruskiego inspektora budowlanego całkowitą restaurację wnętrza kościoła, którą umożliwiło udzielone przez dziekana Edmunda Bauscha wsparcie finansowe. W latach 1840–1860 wnętrze zostało ozdobione freskami autorstwa , a ponadto została z niego usunięta większość barokowego wyposażenia (ołtarz główny, stalle, ławki). W międzyczasie, w 1848 roku, na krótko przed śmiercią Lassaulxa zakończyła się restauracja wnętrza. W latach 1890–1894 świątynia otrzymała swój obecny wygląd za sprawą pokrycia całości jej murów zewnętrznych tufem wulkanicznym pod kierownictwem architekta . Oprócz tego wyburzono prawą nawę boczną i południową zakrystię, a następnie odbudowano je ze zmniejszoną grubością i szerokością murów.
Podczas II wojny światowej, w wyniku przeprowadzonego 6 listopada 1944 roku brytyjskiego bombardowania kościół św. Kastora został poważnie uszkodzony. Jego zewnętrzna fasada dodatkowo ucierpiała wskutek trafień pociskami artyleryjskimi w marcu 1945 roku, jednak kamienna substancja budowlana włącznie ze sklepieniem pozostała w większości nienaruszona. W latach 1946–1954 przeprowadzono odbudowę świątyni, zaś w 1955 roku wykonano prace malarskie we wnętrzu. W latach 1979–1990 przeprowadzono obszerne prace renowacyjne i restauracyjne na wieżach. Wymieniono wówczas duże części pokrycia z tufu wulkanicznego i liczne fragmenty ciosów.
30 lipca 1991 roku papież Jan Paweł II podniósł kościół św. Kastora do rangi bazyliki mniejszej. Dokument zaświadczający o zmianie rangi kościoła został przekazany parafii podczas specjalnej uroczystości 16 lutego 1992 roku przez nuncjusza apostolskiego Lajosa Kadę.
Architektura thumb|Widok na część transeptu, chór, apsydę z galerią karłów i wieże wschodnie thumb|Fragment fasady zachodniej z portalem i umieszczonym nad nim w niszy posągiem Świętego Kastora mały|Wnętrze bazyliki Bazylika św. Kastora jest romańskim kościołem halowym z trzynawowym korpusem, chórem, apsydą, transeptem i czterema wieżami: dwiema zachodnimi i dwiema wschodnimi.
Mające 44 m wysokości, masywne wieże zachodnie są podzielone szerokimi narożnymi i wąskimi środkowymi pilastrami. Na każdej elewacji czwartej, piątej i szóstej kondygnacji obu wież znajdują się biforia. Masywność wież jest podkreślona wysokimi trójkątnymi szczytami oraz dachami wieżowymi. Do bocznych ścian wież przylegają półokrągłe klatki schodowe. Na środkowej osi fasady umieszczony jest portal z tympanonem. Nad wejściem znajduje się nisza, w której stoi posąg świętego Kastora. Nawy boczne są ozdobione fryzem lombardzkim z lizenami. Transept jest wąski i nie przewyższa naw, natomiast apsyda ma wysokość trzech kondygnacji – ostatnią z nich ozdabia tzw. galeria karłów, zamknięta 21 arkadami wspartymi na kolumnach. Szeroki chór jest flankowany przez dwie smukłe, pięciokondygnacyjne wieże wschodnie.
Wnętrze Architektura i wystrój thumb|Sklepienia gwiaździste Między arkadami filarowymi nawy głównej bazyliki św. Kastora a clerestorium znajdują się pozorne empory otwarte do nawy otworami w kształcie biforiów. Nawę główną i skrzyżowanie naw przykrywają sklepienia gwiaździste, natomiast chór – sklepienie krzyżowe. Sklepienie nawy głównej jest oparte na romańskich filarach. Powyżej obecnych, późnogotyckich sklepień, zachowały się fragmenty ścian z późnoromańskimi malowidłami. W apsydzie znajduje się wykonane w 1849 roku malowidło przedstawiające Trójcę Świętą.
Witraże